Кіріспе

Кениядағы көтеріліс 1952-1960 жылдардағы Кениядағы қақтығыс. Мау-Мау көтерілісі (1952–1960), Мау-Мау көтерілісі, Мау-Мау бүлігі немесе Кениядағы төтенше жағдай ретінде де белгілі, бұл 1920–1963 жылдардағы Британдық Кения колониясында Кения жер және бостандық армиясы (KLFA), сондай-ақ Мау-Мау деп танылатын, және британдық билік арасындағы соғыс еді. КЛФА, негізінен кикую, меру және эмбу шайқасушыларынан құралған, сонымен қатар Кениядағы еуропалық отаршылдарға, британдық армияға және жергілікті Кения полкіне (британдық отаршылдар, жергілікті көмекші әскерлер және британдықтарға адал кикуюлар) қарсы күрескен камба және масаи бөлімшелерін де қамтыды. 1956 жылғы 21 қазанда көтерілісшілердің басшысы, фельдмаршал Дедан Киматинің тұтқындалуы Мау-Маудың жеңіліске ұшырағанын көрсетті және британдық әскери науқанды тоқтатты. Дегенмен, бүлік Кенияның Ұлыбританиядан тәуелсіздік алғанға дейін, негізінен фельдмаршал Муса Мварияма басқарған меру бөлімшелерінің күшімен жалғасты. Кения өзін-өзі басқару құқығына ие болғаннан кейін, Мау-Маудың соңғы басшыларының бірі, генерал Баймунги қаза тапты. КЛФА кең ауқымды халықтық қолдауға ие бола алмады. Франк Фюреди "Мау-Мау соғысы" еңбегінде бұл британдықтардың «бөліп билеу» стратегиясының салдары болды деп санайды, оны олар Малайядағы төтенше жағдайды (1948–60) басу кезінде дамытқан. Мау-Мау қозғалысы фракцияларды біріктіруге жасаған әрекеттеріне қарамастан, ішкі дау-дамағлдарға ұшырады. Колониялық тараптан көтеріліс Кениядағы еуропалық отаршылдар қауымдастығы мен метрополия арасында араздық тудырды, сондай-ақ кикую қауымдастығы ішінде зорлық-зомбылыққа толы бөліністерге әкелді: «Күрес Африка қауымдастықтарының өзінен өтті, көтерілісшілер мен «лоялистер» арасындағы, үкімет тарапына шығып, Мау-Мауға қарсы тұрған африкалықтар арасындағы ішкі соғыс». Кения колониясындағы Мау-Мау көтерілісін басу Ұлыбританияға 55 миллион фунт стерлингке түсті және Мау-Мау мен басқа күштер арасында кем дегенде 11 000 адамның өміне сая болды, кейбір бағалаулар бойынша бұл көрсеткіш әлдеқайда жоғары. Оның ішінде 1090 адам асылып өлтірілді. Кейбір жариялымдар, мысалы Фред Маджаланидің «Төтенше жағдай: Мау-Маудың толық тарихы» атты еңбегінде, бұл атау «Ума Ума» (яғни «Кет! Кет!») сөзінің анаграммасы екенін және Кикую ұлдарының сүндеттелу кезінде ойнаған құпия тіл ойынына негізделген әскери кодтық сөз болғанын мәлімдейді. Маджалани сондай-ақ британдықтар бұл атауды Кикую этностық тобының атауы ретінде пайдаланғанын, бірақ нақты анықтама бермегенін айтады. Акамба халқы Мау-Мау атауы «Ма Умау» сөзінен шыққан дейді, ол «Біздің аталарымыз» дегенді білдіреді. Бұл термин алғаш рет 1938 жылы Муинди Мбингу бастаған малшылардың мал төлемін тоқтатуға қарсы көтерілісі кезінде қолданылды, ол отаршылдарды Кениядан кетуге шақырды, осылайша оның халқы (камбалар) «Біздің аталарымыздың» заманындағыдай еркін өмір сүре алады («Twenda kwikala ta maau mau maitu, tuithye ngombe ta Maau mau maitu, nundu nthi ino ni ya maau mau maitu»). Қозғалыс дами келе, суахили тілінде «Mzungu Aende Ulaya, Mwafrika Apate Uhuru» деген қысқартылған атау пайда болды, яғни «Шетелдіктер шетелге қайтсын, африкалықтар тәуелсіздікке ие болсын». Конфликт кезінде тұтқындалған Мау-Мау мүшесі Дж. М. Кариуки британдықтардың Мау-Мау көтерілісінің халықаралық заңдылығын жоққа шығару үшін КЛФА орнына Мау-Мау терминін қолдануды жөн көргенін болжайды. Кариуки сондай-ақ Мау-Мау термині көтерілісшілердің отаршылдық пропаганда деп санайтын нәрсеге қарсы тұру үшін қабылданғанын жазды.

Өмірбаян

Мау-Маудың қарулы көтерілісі отаршылдық үкімге қарсы соңғы жауап болды. Бұрын да отаршылдыққа қарсы күрестер болған, бірақ Мау-Мау көтерілісі Британдық Кения колониясындағы ең ұзаққа созылған және қанды антиколониялық соғыс болды. Бастапқыда Кениядағы жер британдықтардың басты мүддесі болды, себебі ол "әлемдегі ең құнарлы ауылшаруашылық топырақтарына ие, көбінесе еуропалықтардың тұрақты тұруына жағдай жасайтын биіктігі мен климаты бар аудандарда" орналасқан. 1920 жылы колония деп жарияланғанымен, Кениядағы британдық отаршылдықтың ресми қатысуы 1895 жылғы 1 шілдеде Кенияны британдық протекторат деп жариялаған хабарламамен басталды. Алайда, 1895 жылға дейін де Британияның Кениядағы болуы жер тартысымен және зорлық-зомбылықпен ерекшеленді. 1894 жылы британдық парламент депутаты сэр Чарльз Дилк Палатада: "Африканың жүрегіндегі кәсібімізден қазірге дейін пайда тапқан жалғыз адам – мистер Хирам Максим" (автоматты пулеметтің, алғашқы автоматты машиналық мылтықтың авторы) деген пікір білдірді. Кенияның ішкі аймағы британдық қоныстану үшін күшпен ашыла бастаған кезде көптеген қақтығыстар болды және британдық әскерлері жергілікті халыққа қарсы қиындықтар жасады. Британ империализміне қарсылық британдықтардың Кенияны басып алуы басталғаннан бері болды. Ең танымалдары – 1895–1905 жылдардағы Коиталель Арап Самои басқарған Нанди қарсылығы; 1913–1914 жылдардағы Мекатилили ва Менза басқарған Гириама көтерілісі; 1947 жылы Мурангадағы мәжбүрлі еңбекке қарсы әйелдер көтерілісі; және 1950 жылғы Коллоа төңкерісі. Кенияда британдық отаршылдықтың басында болған қарулы көтерілістердің ешқайсысы сәтті болмады. Кениядағы шайқастың сипаты Уинстон Черчилльді шайқастың ауқымына қатысты алаңдатуға итермеледі: "Шүбәсіз, кландар жазаланған тиіс. Қазірдің өзінде 160 адам біздің жағымыздан ешқандай шығынсыз тікелей қаза тапты. Бұл қырғынға ұқсайды. Егер Парламент осы жағдайды білсе, біздің Шығыс Африкадағы жоспарларымыз күңгірт болады. Әрине, осындай қорғансыз халықты осындай үлкен ауқымда өлтіруді жалғастырудың қажеті жоқ".

«Сіз Китуи қорығының барлық жерін аралап шығып, үкіметтің жергілікті тұрғындардың тікелей пайдасына бірнеше алтын сомыға сатып алған кез келген кәсіпорынды, ғимаратты немесе құрылысты таба алмайсыз. Мен оны алғаш таныған 25 жыл бұрын бұл жер дала болған жоқ еді, және біздің күш-жігерімізге байланысты ол бүгінге дейін дала болып қалып отыр. Егер біз сол ауданды ертең тастап кетсек, біздің билігіміздің бірден-бір тұрақты дәлелі – салық жинаушылар үшін салған ғимараттарымыз ғана болар еді».

Алғашқы қоныс аударушылар 1902 жылы губернатор Чарльз Элиоттың Уганда темір жолын салуға қоныстанушы экономикасын пайдалану жоспарының бір бөлігі ретінде келді. Бұл қоныстанушы экономиканың табысы жердің, еңбек пен капиталдың болуына байланысты болды. Осылайша, келесі үш онжылдықта отаршылдық үкімет пен қоныс аударушылар Кения жеріне бақылауын нығайтып, жергілікті кениялықтарды жалдамалы жұмысшыларға айналдырды. 1930 жылдардың ортасына дейін екі негізгі шағым – кениялықтардың төмен жалақысы және жеке куәлік, кипанде алып жүру талабы. Алайда, 1930 жылдардың басында тағы екі мәселе маңызды бола бастады: тиімді және сайланған африкалық саяси өкілдік және жер. Британдықтардың жер реформасына қатысты осы талаптарға жауабы 1930 жылдардың басында Картер Жер комиссиясын құру болды. Комиссия 1934 жылы есеп берді, бірақ оның қорытындылары, ұсынымдары және кениялықтарға жасалған жеңілдіктер соншалықты консервативті болды, сондықтан кениялықтардың жер аштығын бейбіт жолмен шешудің кез келген мүмкіндігі жойылды. 1930 жылдары, әсіресе Кикуйу үшін, жер отаршылдық үкімге қатысты ең маңызды мәселе болды, 1948 жылға қарай жағдай соншалықты нашарлаған еді, 1 250 000 Кикуйу 2 000 шаршы мильге (5 200 км2) ие болды, ал 30 000 британдық қоныс аударушылар 12 000 шаршы мильге (31 000 км2) ие болды, бірақ оның көп бөлігі дәстүрлі Кикуйу жерінде емес еді. «Атап айтқанда, – деп атап көрсетті британдық үкіметінің 1925 жылғы Шығыс Африка комиссиясы, – [теңіз жағалауындағы] Гириама тайпасына қатысты жағдай өте нашар болды. Бұл тайпа Еуропаға берілетін жерлерді Корольдікке беру үшін алға-артқа жылжытылды». Кикуйу, Киамбу, Ньери және Муранга аймақтарында тұратын, болашақта Орталық провинция болып табылатын, отаршылдық үкіметтің жерін иемденуінен және еуропалықтардың қоныстануынан ең көп зардап шеккен этникалық топтардың бірі болды; 1933 жылға қарай олар 109,5 шаршы мильден астам (284 км2) жерін иемденуден шығарды. Кикуйулер өздерінің жерлерін иемденуге қарсы заңдық шаралар көтерді, бірақ Кенияның Жоғарғы сотының 1921 жылғы шешімі оның заңдылығын растады. Жоғалған жерлердің көлемі бойынша Масай және Нанди халықтары ең көп шығынға ұшырады. Отаршылдық үкімет пен ақ фермерлер де бір кездері жергілікті кениялықтардан күшпен алған арзан еңбекке мұқтаж болды. Әрбір этникалық топ үшін резерваттар құрылды, сондай-ақ жалдамалы жұмысшыларды мәжбүрлі еңбек пен одан да жек көрілетін міндеттемелерден, мысалы, әскерге шақырудан босату.

Жергілікті жұмысшылар санаттары

Кенияның жергілікті еңбекшілері үш санатқа бөлінді: бақташы, келісімшарт бойынша жұмыс істеуші немесе уақытша жұмысшы. Ұлыбритания билігі Кенияда азаматтық құқықтарды тоқтатты. Көптеген кикуюлар көшіп кетуге мәжбүр болды. Британдық биліктің мәліметінше, 80 мың адам тұтқындалды. Каролина Элкинс 160 мыңнан 320 мыңға дейін адам концлагерь деп аталатын ұстау лагерьлерінде қамалғанын бағалады. Қалғандарының көп бөлігі – миллионнан астам кикую – ауылдарды құру бағдарламасы аясында "қоршалған ауылдарда" ұсталды. Олардың кейбіреулері Мау Мау партизандары болғанымен, көпшілігі отарлық биліктің елдің кең аумақтарында салған жазалау шараларының құрбаны болды. Мыңдаған адамдар Мау Мау қаупі туралы ақпарат алу үшін ұрып-сапалап, сексуалдық зорлық-зомбылыққа ұшырады. Кейіннен тұтқындарды бүлікке деген адалдықтарынан бас тартып, бұйрықтарды орындауға мәжбүрлеу үшін одан да қорқынышты жағдайларға түсірді. Күдіктілердің құлақтарын кесіп, құлақ тесігіне тесік салып, өлтіргенше қамшылап, күдіктілердің үстіне парафин құйып, от қойып, құлақтарын отпен күйдірді. Британдықтардың кастрация жасауы және тұтқындарға медициналық көмек көрсетпеуі де кең таралған және жиі кездесетін жағдай болды. 2013 жылы The Guardian газетінің Иан Кобайн жазғандай: қатыгездікке ұшыраған тұтқындардың арасында [АҚШ президенті] Барак Обаманың әкесі Хусейн Оньянго Обама да болды. Оның әйелінің айтуынша, британдық сарбаздар оның тырнақтары мен қабырғасына шұқаларды қадап, ұрықтарын металл таяқшалардың арасына тығып тастаған. Британдықтарға қарсы сотқа шағымданушы бес адамның екеуі кастрацияланды. Тарихшы Роберт Эджертон төтенше жағдай кезінде қолданылған әдістерді былай сипаттады: "Егер сұраққа қанағаттандырарлық жауап бермесе, оны ұрып-сапалап, тебуге болады. Егер бұл қалаулы мойындауға әкелмесе, және мұндай жағдай сирек болса, күштірек әдістер қолданылды. Электр тогы және от кеңінен қолданылды. Әйелдерді суға батырып, мойын қысып, олардың қынаптарына қарудың, сыраның бөтелкелерін және тіпті пышақтарды тықты. Ер адамдардың тіке ішегіне сыраның бөтелкелерін тығып, Land Rover көліктерінің артынан сүйреп, қамшылап, өртеді және пышақтап жарақаттады. Кейбір полицейлер азаптаудың ұзаққа соқатын түрлеріне көңіл бөлмеді; олар жауап беруден бас тартқан кез келген күдіктіні атып, содан кейін келесі күдіктіге өзінің қабірін қазуды бұйырды. Қабір дайын болғаннан кейін, ол енді сөйлейтін болады ма деп сұрады". 1957 жылдың маусым айында Кениядағы британдық әкімшіліктің бас прокуроры Эрик Гриффит Джонс губернатор сэр Эвелин Бэрингке колонияның ұстау лагерьлеріндегі зұлымдық режимінің қалай өзгеретіні туралы егжей-тегжейлі хабарлама жолдады. Ол тұтқындарға жасалған қатыгездік "нацистік Германия мен коммунистік Ресейдегі жағдайды еске түсіреді" деді. Осыған қарамастан, ол зорлық-зомбылық заңды болуы үшін Мау Мау күдіктілерін негізінен денелерінің жоғарғы бөлігіне ұру керек екенін айтты, "денелердің осал бөліктері, әсіресе көкбауыр, бауыр немесе бүйректерге тиіспеу керек", және "зорлық-зомбылық жасаушылар тыныш, салмақты және бейтарап болуы керек" екенін атап өтті; ол сондай-ақ губернаторға "Егер біз күнә жасасақ, онда тыныш күнә жасауымыз керек" деп еске салды. Автор Вангари Маатаидың сөзіне сүйенсек, 1954 жылы әрбір төрт кикую еркегінің үшеуі қамауда болды. Маатаи тұтқындардың мәжбүрлі еңбекке тартылғанын және олардың жерлері тартып алынып, серіктестерге берілгенін айтады. Маатаи сонымен қатар, ішкі күзет әйелдерді зорлағанын және террор мен қорқыту арқылы қатыгездік танытқанын, ал Мау Мау сарбаздары әйелдерге құрметпен қарағанын айтады. Тек аз ғана зорлау оқиғалары сотқа жіберілді. 56 британдық солдат пен колониялық полиция қызметкерлері зорлау үшін сотталды, олардың 17-сі кінәлі деп танылды. Ең ауыр жаза – үш британдық сарбазға әйелді топтап зорлағаны үшін бес жылдан алты жылға дейін бас бостандығынан айыру.

Чука қырғыны

Чука қырғыны 1953 жылғы маусым айында Кенияның Чука қаласында Корольдің Африкалық мылтық әскерінің B ротасының мүшелері жасады. Мау Мау көтерілісі кезінде 20 қарусыз адам қаза тапты. 1953 жылғы 13 маусымда 5-ші КАР B ротасының мүшелері Чука аймағына, жақын маңдағы ормандарда жасырынып жүрген күдікті көтерілісшілерді іздеу үшін кірді. Келесі бірнеше күн ішінде полк 20 адамды тұтқындап, себебі белгісіз себептермен өлім жазасына тартты. Өлім жазасына кесілгендер Кикуйу Отан қорғаушыларының құрамына кірді – британдықтар партизандармен күресу үшін жалдаған одақтас жасақ. Чука аймағындағы патрульдерге қатысқан барлық сарбаздар Найробидегі Булер лагерінде ашық тұтқындалды, бірақ сотталмады. Тек олардың қолбасшысы, майор Джеральд Селби Ли Гриффитс ғана сотқа тартылды. Сонымен қатар, оқиғаға жариялылық әкелу қаупін болдырмау үшін Гриффитс бірнеше апта бұрын жасалған басқа екі күдіктінің өліміне кінәлі деп айыпталды. Ол ақталды, бірақ халықтың наразылығынан кейін Гриффитс екі қарусыз тұтқынды, соның ішінде Нжеру Ндвеганы азаптағаны үшін алты айыптама бойынша сотталды. Әскери сотта Гриффитс Ндвегаға шалбарын шешуді бұйырғаны, содан кейін жасөспірім африкалық сарбазға оны кастрациялауға бұйырғаны айтылды. 16 жасар сомалилік Али Сегат бұдан бас тартқанда, Гриффитс оған Ндвеганың құлағын кесуді бұйырды, және Сегат оған мойынсұнды. 1954 жылғы 11 наурызда Гриффитс бес айыптама бойынша кінәлі деп танылды. Ол бес жылға бас бостандығынан айырылып, әскерден шығарылды. Жазасын Лондонның Вормвуд Скрабс түрмесінде өтеді. Қырғынға қатысқан басқа шенділер сотталған жоқ. 1954 жылғы 11 наурызда Гриффитс кісі өлтіргені үшін кінәлі деп танылып, бес жылға бас бостандығынан айырылды; ол армиядан шығарылды және жазасын Лондонның Вормвуд Скрубс түрмесінде өтеді. 77 тірі қалған тұтқынның 77-сі ауыр және қанағаттандырылмаған жарақаттар алды. Британ үкіметі колониялық әкімшіліктің тұтқындарды азаптағанын мойындайды, бірақ жауапкершілікті мойындамайды.