Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Шотланд хирургы, ботаник және натуралист (1754–1842)
Scottish surgeon, botanist and naturalist (1754–1842)
Арчибальд Мензис (15 наурыз 1754 – 15 ақпан 1842) – шотланд хирургы, ботаник және натуралист. Ол көп жылдар теңізде болып, Корольдік теңіз күштерінде, жеке саудагерлерде және Ванкувер экспедициясында қызмет етті. Ол Гавайидегі Мауна-Лоа жанартауының шыңына жеткен алғашқы еуропалық және Англияға арауқария ағашын әкелді.
Archibald Menzies ('/m//ɪ//ŋ//ɪ//s/ MINGiss; 15 March 1754 – 15 February 1842) was a Scottish surgeon, botanist and naturalist. He spent many years at sea, serving with the Royal Navy, private merchants, and the Vancouver Expedition. He was the first recorded European to reach the summit of the Hawaiian volcano Mauna Loa and introduced the Monkey Puzzle tree to England.
Өмір және мансап
Мензиз Шотландияның Пертшир ауданындағы Вем приходындағы Пасхалық Стиксте (немесе Стиксте) дүниеге келген. Ол ағасы Уильяммен бірге Корольдік ботаникалық бақтарда жұмыс істеген кезде, Эдинбург университетінің ботаника профессоры доктор Джон Хоуптың назарын аударды, ол оны медицинаны оқыуға ынталандырды. Хирург ретінде біліктілік алғаннан кейін, Мензис Уэльстің Кернарвонында дәрігердің көмекшісі болып қызмет етті, содан кейін Корольдік теңіз күштеріне Сент шайқасында (12 сәуір 1782) хирург көмекшісі ретінде қосылды. Бейбіт уақытта Мензис Новая Шотландиядағы Галифакс бекетінде қызмет етті. 1786 жылы Мензис Уэльс принці (капитан Джеймс Колнетт) кемесіндегі хирург болып тағайындалды, Оңтүстік Американың Оңтүстік мұхиты айналып, Солтүстік Тынық мұхитына жүк тасымалдау сапарына қатысты. Мензис 1789 жылы Ұлыбританияға оралды. 1790 жылы Линней қоғамының мүшесі болып сайланды. 1794 жылы, «Дискавери» Гавайиде үш қыс өткізген кезде, Мензис лейтенант Джозеф Бейкер және тағы екі адаммен бірге Мокуавеовеоға, Мауна-Лоа тауының шыңына алғашқы рет көтерілді. Мензис портативті барометрді пайдаланып таудың биіктігін 13564 фут (4134 м) деп өлшеді, ал қазіргі кездегі биіктігі 13679 фут (4169 м) екені белгілі. 1834 жылы 29 қаңтарда тағы бір еуропалық, сонымен қатар шотландтық Дэвид Дуглас таудың шыңына шықты. «Маймылдың жиырмасы» деп аталатын Чили қарағайы он тоғызыншы ғасырдың көптеген ресми бақтарында сүйікті болды. Сапардан кейін Мензис Батыс Үндістанда теңіз күштерінде қызмет етті. Ол 1799 жылы Абердин университетінде медицина докторы ғылымының дәрежесін алды. Теңіз күштерінен зейнеткерлікке шыққаннан кейін ол Лондонның Ноттинг-Хилл ауданында дәрігер және хирург болып жұмыс істеді. Мензистің әйелі 1836 жылы қайтыс болды. Олардың балалары болмады. Мензиз 1842 жылы 15 ақпанда Лондонда қайтыс болды және Кенсал Грин зиратында жерленді. Мензистің есімі ол ашқан бірнеше өсімдіктердің ғылыми атауларында сақталған, соның ішінде Эрика тұқымдасына жататын бұталар туысы – Мензизия және Солтүстік Американың батысындағы ең маңызды коммерциялық ағаш – Дуглас шыршасы (Pseudotsuga menziesii). Тынық мұхиты мадроны, мәңгі жасыл жеміс ағашы және Эрикасеа тұқымдасының ең үлкен өкілі Фридрих Пурш оның құрметіне Arbutus menziesii деп атады. Сол сияқты Джон Эдвард Грей Жаңа Зеландиядағы тұщы сулы моллюскалардың ең көп таралған түріне – Эхириделла мензиесииге Мензистің есімін берді. Британдық Колумбияның Орталық жағалауындағы Белла-Кула аймағындағы Нуксалк халқының өзгерткен түрінде Мензис есімімен «Бенсинс аралы» деп аталады, бұл аралды Александр Маккензи Ванкувер кемесі аймаққа келгеннен кейін көп ұзамай сапары кезінде жазған. Ол Мауна-Лоаға көтерілген Айнапо жолы да «Мензис жолы» деп белгілі. Британдық Колумбияның Виктория қаласындағы Британдық Колумбия заң шығарушы жиналысын қоршаған басты көшелердің бірі Мензис көшесі деп аталды. Ванкувер аралында «Мензис Мейн» деп аталатын негізгі ағаш кесу жолы да бар. Мензиз жинаған көптеген үлгілер Лондонның Кью бақтарына отырғызылған. Ол сонымен қатар Лондонға 112 түрлі артефакт жинағын әкелді, олар Британ мұражайында сақталады. Бұл жинақтардың толық каталогы 1951 жылға дейін жарияланбады.
Menzies was born at Easter Stix (or Styx) in the parish of Weem, in Perthshire, Scotland. While working with his elder brother William at the Royal Botanic Gardens, he drew the attention of Dr John Hope, professor of botany at Edinburgh University, who encouraged him to study medicine there. Having qualified as a surgeon, Menzies served as assistant to a doctor in Caernarvon, Wales, then joined the Royal Navy as assistant surgeon on Present at Battle of the Saintes (12 April 1782), in peacetime Menzies served on Halifax Station in Nova Scotia. In 1786 Menzies was appointed surgeon on board the Prince of Wales (Captain James Colnett), on a fur trading voyage round Cape Horn to the northern Pacific. Menzies returned to Great Britain in 1789. He was elected a fellow of the Linnean Society in 1790. In 1794, while Discovery spent one of three winters in Hawaii, Menzies, with Lieutenant Joseph Baker and two other men, made the first recorded ascent to Mokuaweoweo, the summit of Mauna Loa. Menzies used a portable barometer to measure the height of the mountain as 13564 feet (4134 m) compared to its currently known height of 13679 feet (4169 m). It would be forty years before another European, fellow Scotsman David Douglas, would reach the summit on 29 January 1834. Known as the Monkey Puzzle tree, the Chile Pine became a favourite in most formal gardens of the nineteenth century. After the voyage, Menzies served with the Navy in the West Indies. He received the degree of M. D. at the University of Aberdeen in 1799. After retiring from the Navy he became a doctor and surgeon at Notting Hill, London. Menzies's wife died in 1836. They had no children. Menzies himself died in London on 15 February 1842 and is buried in Kensal Green cemetery.]] Menzies' name is commemorated in the scientific names of several of the plants he discovered, including Menziesia, a genus of shrubs in the Ericaceae, and the Douglas fir Pseudotsuga menziesii, the most commercially important tree in western North America. The Pacific madrone, an evergreen tree and largest of the Ericaceae, was named Arbutus menziesii in his honour by Friedrich Pursh. Similarly, John Edward Gray named the most common species of freshwater mussel in New Zealand, Echyridella menziesii, after Menzies. Also named for Menzies, in a corrupted form as adapted by the Nuxalk people of the Bella Coola area of the Central Coast of British Columbia, is "Bensins Island", as recorded by Alexander Mackenzie during his visit there shortly after Vancouver's ship visited the area. The Ainapo Trail he used to climb Mauna Loa is also known as "Menzies Trail". One of the principal streets surrounding the Legislative Assembly of British Columbia in Victoria, British Columbia is named Menzies Street. There is also a main logging road on Vancouver Island known as Menzies Main. Many of the specimens collected by Menzies are planted in London's Kew Gardens. He also brought back to London 112 separate collections of artefacts, which are housed at the British Museum. A comprehensive catalogue of these collections was not published until 1951.