Кіріспе

Шотланд теңіз биологы және полярлық зерттеуші (1867–1921)

Уильям Спирс Брюс (1 тамыз 1867 – 28 қазан 1921) – британдық натуралист, полярлық ғалым және океанограф, Оңтүстік Оркни аралдары мен Уэдделл теңізіне Шотландияның Ұлттық Антарктика экспедициясын (SNAE, 1902–04) ұйымдастырып, басқарған. Экспедицияның маңызды жетістіктерінің бірі – Антарктидада тұңғыш тұрақты метеорологиялық станция құрылды. Кейін Брюс Эдинбургте Шотландияның океанографиялық зертханасын құрды, бірақ Оңтүстік полюс арқылы Антарктиканы басып өту жоспарлары қоғамдық және қаржылық қолдау таппағандықтан тоқтатылды. 1892 жылы Брюс Эдинбург университетіндегі медициналық білімін тоқтатты және ғылыми көмекші ретінде Данди кит аулау экспедициясына қатысты. Одан кейін ол Новая Земля, Шпицберген және Франц-Иосиф жеріне Арктика саяхаттарын жасады. 1899 жылы, Британияның ең тәжірибелі полярлық ғалымы Брюс Роберт Фалькон Скотттың «Дискавери» экспедициясына жұмысқа өтініш берді. Бірақ, тағайындаудың кешігуі және Корольдік географиялық қоғам (RGS) президенті сэр Клементс Маркхаммен туған келіспеушіліктер оны өз экспедициясын ұйымдастыруға итермеледі, соның салдарынан ол Лондонның географиялық орталықтарының жауын алды. Брюс полярлық еңбегі үшін көптеген наградаларға ие болды, соның ішінде Абердин университетінің құрметті докторлық дәрежесін алды, алайда, оның өзі де, SNAE әріптестері де RGS-нің беделді Полярлық медаліне ұсынылмады. 1907 мен 1920 жылдар аралығында Брюс ғылыми және коммерциялық мақсаттарда Арктика аймағына көптеген сапарлар жасады. SNAE-ден кейін ірі зерттеулер жүргізе алмауының себебі – оның қарым-қатынас дағдыларының жеткіліксіздігі, күшті жаулары және шотландтық ұлтшылдығымен байланысты деп есептеледі. 1919 жылға қарай денсаулығы нашарлап, 1921 жылы қайтыс болғанға дейін бірнеше рет ауруханада жатты, одан кейін ол ұмытылды. Соңғы жылдары, шотландтық экспедицияның жүз жылдығына орай, оның ғылыми полярлық зерттеулер тарихындағы рөлін толыққанды тануға күш-жігер жұмсалды.

Үй және мектеп

Уильям Спирс Брюс 43 Кенсингтон Гарденс Скверде, Лондонда, шотланд дәрігері Сэмюэл Нобл Брюстің және оның уэльстік әйелі Мэри Ллойдтың төртінші баласы болып дүниеге келді. Оның есімнің ортасы отбасының басқа тармағынан алынған; оның "Спирс" есімнен өзгеше жазылуы, көбінесе репортерлерге, рецензенттерге және өмірбаяндарға қиындық туғызатын. Уильям балалық шағын 18 Royal Crescent, Holland Park мекенжайындағы Лондондағы отбасылық үйінде, атасы, пастор Уильям Брюстің тәрбиесінде өткізді. Олар жиі жақын жердегі Кенсингтон бақтарына, кейде Табиғат тарихы мұражайына баратын. Сэмюэл Брюстің айтуынша, осы саяхаттар жас Уильямның өмір мен табиғатқа деген қызығушылығын оятып, дамытты. 1879 жылы, 12 жасында Уильям прогрессивті интернат мектебіне, Норфолк округі мектебіне (кейін Уоттс теңіз мектебі) Норфолк штатының Солтүстік Элмхам ауылына жіберілді. Ол 1885 жылға дейін онда оқыды, содан кейін екі жыл Хэмпстедтегі Университет колледжі мектебінде, Лондон университетінің (UCL) медициналық факультетіне қабылдануға арналған емтиханға дайындалды. Ол үшінші рет емтиханды сәтті тапсырып, 1887 жылдың күзінде медициналық білімін бастауға дайын болды.

Эдинбург

1887 жылдың ортасында Брюс солтүстікке, Эдинбургке, табиғат ғылымдары бойынша демалыс курстарына қатысу үшін сапарлады. Форт-ферттегі Грантон қаласында жақында құрылған Шотландия теңіз стансасында өткен алты апталық курстарды Патрик Геддес және Джон Артур Томсон басқарды, олар ботаника және практикалық зоология бөлімдерін қамтыды. Грантон тәжірибесі және сол кездегі ең көрнекті табиғат ғалымдарымен байланыс Брюсті Шотландияда қалуға ықпалдады. Ол UCL-дегі оқу орнын қалдырып, оның орнына Эдинбург университетінің медицина факультетіне түсті. Бұл оған Геддес және Томсон сияқты тәлімгерлермен байланысын сақтауға, сондай-ақ бос уақытында «Челленджер» экспедициясынан әкелінген материалдар тексеріліп, жіктеліп жатқан Эдинбург зертханаларында жұмыс істеу мүмкіндігін берді. Мұнда ол доктор Джон Мюррей мен оның ассистенті Джон Янг Бьюкененнің жетекшілігімен жұмыс істеді, океанографияны тереңірек түсінді және ғылыми зерттеулердің қағидаларында құнды тәжірибе жинады.

Данди кит аулау экспедициясы

1892–93 жылдардағы Данди кит аулау экспедициясы – Антарктика суларында кит аулаудың коммерциялық мүмкіндіктерін зерттеуге жасалған әрекет. Мақсаты – аймақта дөңгелек киттің қорына жол табу болатын. "Балаена", "Актив", "Диана" және "Полярная звезда" атты төрт кит аулау кемесінде ғылыми бақылаулар мен океанографиялық зерттеулер де жүргізілуі тиіс болды. Брюсті экспедицияға Грантоннан танысы Хью Роберт Милл ұсынды, ол қазір Лондондағы Корольдік географиялық қоғамның кітапханашысы қызметін атқарып жүрген еді. Бұл оның медициналық білімін аяқтауға кедері келтірсе де, Корольдік географиялық қоғамға жазған хатында: "Капитан Фэрвезердің (кеме капитанының) жалпы көзқарасы ғылыми жұмыстарға тиімді болған жоқ" деп жазды. Брюске карталарға қол жеткізуге рұқсат берілмеді, сондықтан ол құбылыстардың нақты орнын анықтай алмады. Ол метеорологиялық және басқа да бақылаулар жасауы керек болған кезде "кемеде" жұмыс істеуге міндеттелді, сондай-ақ үлгілерді дайындауға қажетті жағдайлар да жасалмады, нәтижесінде экипаждың салғырттығынан көптеген үлгілер жоғалып кетті. Дегенмен, ол RGS-ге жазған хатында: "Барлық қиындықтарға қарамастан, маған көмектескені үшін Қоғамға алғыс айтамын, бұл білім беруге және қуантуға лайық тәжірибе болды" деп сөздерін білдірді. Бірнеше ай өткен соң ол Оңтүстік Грузияға ғылыми экспедиция ұйымдастыру туралы ұсыныс жасады, бірақ RGS оның жоспарларын қолдамады. 1896 жылдың басында ол Оңтүстік магниттік полюске жету үшін норвегтер Генрик Булл мен Карстен Борхгревинкпен бірлесіп жұмыс істеу мүмкіндігін қарастырды. Бірақ бұл да сәтті аяқталмады.

Джексон-Хармсворт экспедициясы

1895 жылдың қыркүйегінен 1896 жылдың маусымына дейін Брюс Бен-Невис тауының шаңырағындағы метеорологиялық стансада жұмыс істеді, онда ол ғылыми процедуралар және метеорологиялық құралдар саласында тәжірибе жинады. 1896 жылдың маусымында Миллдің ұсынысымен ол бұл қызметтен кетіп, Джексон-Хармсворт экспедициясына қосылды. Фредерик Джордж Джексон басқарған және газет саяхаткері Альфред Хармсворт қаржылаған экспедиция 1894 жылы Лондоннан аттанған болатын. Олар 20 жыл бұрын австриялық экспедиция кезінде ашылған, бірақ толыққанды картаға түсірілмеген Франц-Иосиф архипелагын егжей-тегжейлі зерттеумен айналысты. Джексон тобы архипелагтың ең оңтүстік аралы Нортбрук аралындағы Флора мүйісінде орналасқан. Олар өздерінің экспедициялық кемесі «Windward» арқылы жүйелі түрде жабдықталып отырды, және Брюс 1896 жылдың 9 маусымында Лондоннан осы кемемен жолға шықты. «Windward» 25 шілдеде Флора мүйісіне жетті, онда Брюс Джексон экспедициясының құрамына Фридтжоф Нансен мен оның серігі Хьяльмар Йохансеннің қосылғанын көрді. Норвегиялық екеуі Солтүстік полюске шабуыл жасау үшін кемесі «Fram»-ды тастап кеткеннен бері бір жылдан астам уақыт мұзда өмір сүрген. Олардың Арктиканың мыңдаған шаршы шақырымдық кеңістігіндегі жалғыз қонысқа тап болуы таза жағдайдың нәтижесі болды. Брюс Миллге жазған хатында Нансенмен кездескенін айтады, ал оның осы белгілі норвегиялықпен танысуы болашақта көптеген кеңес пен қолдау көзіне айналады. Флора мүйісінде өткен жылы Брюс шамамен 700 зоологиялық үлгі жинады, көбінесе өте қолайсыз жағдайларда. Джексонның айтуынша: «Брюс мырзаның жиі істейтінін білемін, термометр нөлден бірнеше градус төмен болғанда мұздай суға қолды салу немесе жазда қар, лай және саз арқылы көп шақырым қашықтыққа жануарлар дүниесін іздеу – бұл оңай жұмыс емес». Джексон Нортбрук аралының солтүстік жиегіндегі 80°55′ солтүстік ендігінде орналасқан Брюс мүйісін оның құрметіне атады. Джексон Брюстің жеке үлгілеріне деген иеленушілік көзқарасынан ғана емес, сонымен қатар оларды экспедицияның басқа да табыстарымен бірге Британ мұражайына тапсырудан бас тартқанына да наразы болды. Бұл «ғылыми мақтанышқа бейімділік» және адамдармен қарым-қатынаста дипломатиялық шеберліктің жетіспеуі кейінірек оған қарсы айтылатын мінез-құлықтың кемшіліктерінің алғашқы көрінісі болды.

Арктикалық сапарлар

1897 жылы Франц-Иосиф елінен оралғаннан кейін Брюс Эдинбургте бұрынғы ұстазы Джон Артур Томсонның көмекшісі болып жұмыс істеді және Бен-Невис обсерваториясындағы қызметін жалғастырды. 1898 жылғы наурыз айында ол майор Эндрю Коатстың «Бленкатра» жеке яхтасында Новая Земля және Шпицберген аймағындағы Арктика суларына аң аулау сапарына қатысу туралы ұсынысын алды. Бұл ұсыныс бастапқыда Миллге жасалған, бірақ ол Корольдік географиялық қоғамнан рұқсат ала алмағандықтан, Брюсті тағы да ауыстыруды ұсынды. Эндрю Коутс – Пейслидегі Коутс обсерваториясын құрған, жіп өндіруші Коутс отбасының мүшесі еді. Брюстің жасырын мінезі, тіпті жақын достары мен әріптестеріне де аз ғана мәлімет беруі салдарынан, оның өмірбаяндары той туралы көп мәлімет жазбаған. 1907 жылы Брюстер отбасы Иоппадағы Оңтүстік Мортон көшесіндегі үйге көшті, ол Портобеллоның теңіз жағалауындағы Эдинбург қалашығының жанында орналасқан. Олар үйлеріне «Антарктида» деп ат қойды. 1902 жылғы сәуірде Эллиум Аластер есімді ұл, ал жеті жылдан кейін Шила Маккензи есімді қыз дүниеге келді. Осы жылдары Брюс Шотландия шаңғы клубын құрып, оның алғашқы президенті болды. Ол сондай-ақ Эдинбург хайуанаттар бағының негізін қалаушылардың бірі болды. Брюстің барлаушы ретінде таңдаған өмірі, оның табысының тұрақсыздығы және жиі ұзақ уақытқа жоғалуы некеге ауыр соққылар келтірді, нәтижесінде жұбайлар 1916 жыл шамасында ажырасып кетті. Олар Брюс қайтыс болғанға дейін бірге тұрды. Эллиум сауда флоты офицері болды, соңынан «Скотия» деген атқа ие болған балық шаруашылығы зерттеу кемесінің капитаны болды.

Маркхеммен дау

1899 жылғы 15 наурызда Брюс Сэр Клементс Маркхэмге RGS-ге хат жазып, өзін Ұлттық Антарктика экспедициясының ғылыми құрамына ұсынды, ол кезде экспедицияның жоспарлау кезеңі басталған еді. Маркхэмнің жауабы бір жолды, мағынасыз растау болды, содан кейін Брюс бір жыл бойы жауап алмады. Бір жылдан соң оған ғылыми көмекші лауазымына үміттенуі айтылды. 1900 жылғы 21 наурызда Брюс Маркхэмге бір жыл бұрын өтініш бергенін еске салды және "жеткілікті капитал жинап, екінші британдық кемені шығаруға мүмкіндігім болуы мүмкін" екенін мәлімдеді. Ол бірнеше күннен кейін осы мәселені қайта көтеріп, екінші кемеге қаржы қарастырылып жатқанын хабарлады, бұл оның "Шотландия экспедициясы" туралы алғашқы тікелей айтуы болды. Бұл Маркхэмді алаңдатты, ол ашуланып: "Мұндай қадам экспедицияға өте зиян келтіреді [ ] Екінші кемеге мүлдем қажеті жоқ [ ] Бұл зиянды бәсекелестіктің неге басталғанын білмеймін". Оның жұмысы ғылыми зерттеулердің толық бағдарламасының бір бөлігі ретінде жүзеге асырылды. 1903 жылғы қарашада "Скотия" жөндеу және қайта жабдықтау үшін Буэнос-Айреске қайта оралды. Аргентинада болған кезде Брюс үкіметпен келісім жасасты, соның арқасында Омонд Хаусы Аргентинаның бақылауындағы тұрақты метеорологиялық станцияға айналды. "Оркадас базасы" деп аталған бұл нысан сол кезден бері үздіксіз жұмыс істеп келеді және Антарктиканың ең ұзақ тарихи метеорологиялық деректерін ұсынады. 1904 жылғы қаңтарда "Скотия" Ведделл теңізін зерттеу үшін тағы оңтүстікке бет бұрды. 6 наурызда жаңа құрлық көрінді, ол теңіздің шығыс шекарасының бір бөлігі болды; Брюс осы жерді экспедицияның бас демеушілерінің құрметіне Коутс жері деп атады. 14 наурызда, 74°01′ оңтүстік ендігінде және мұзға қамалу қаупі төнгенде, "Скотия" солтүстікке бұрылды. Кейптаун арқылы Шотландияға оралған ұзақ сапар 1904 жылғы 21 шілдеде аяқталды. Бұл экспедиция жануарлар, теңіз және өсімдіктердің үлкен коллекциясын жинады, сондай-ақ кең ауқымды гидрографиялық, магниттік және метеорологиялық байқаулар жүргізді. Жүз жыл өткен соң экспедицияның жұмысы "қазіргі климаттық зерттеулердің негізін қалады" деп танылды және оның тәжірибелік жұмысы жер шарының бұл бөлігінің әлемдік климат үшін маңызды екенін көрсетті. Океанограф Тони Райс айтқандай, ол сол кездегі Антарктикаға жасалған экспедициялардың ішінде ең толыққанды бағдарламаны жүзеге асырды. Сол кезде оның Ұлыбританиядағы қабылдануы салыстырмалы түрде шамалы болды; оның жұмысы ғылыми қауымдастықтың кейбір бөліктерінде жоғары бағаланғанымен, Брюс өзінің ғылыми нәтижелерін жариялау үшін қаржы табуға күресті және Маркхэмді ұлттық мойындық танымаушылыққа кінәлады.

Шотландияның океанографиялық зертханасы

Брюстің Арктика мен Антарктикаға он жылдан астам сапардан жинаған үлгілер жинағына тұрақты орын қажет болды. Брюстің өзі де Шотландия сапарының егжей-тегжейлі ғылыми есептерін жариялауға дайындық үшін базаға мұқтаж еді. Ол Эдинбургтегі Николсон көшесінде үй-жайлар алып, онда зертхана мен мұражай құрды, оны Шотландияның океанографиялық зертханасы деп атады, соның нәтижесінде оның Шотландияның Ұлттық океанографиялық институты болуы тиіс еді. Оны 1906 жылы Монаконың принці Альберт ресми түрде ашты. Осы үй-жайларда Брюс болашақ экспедицияларға дайындық мақсатында метеорологиялық және океанографиялық жабдықтарын орналастырды. Сондай-ақ ол Нансен, Шеклтон және Роальд Амундсен сияқты әріптес зерттеушілермен де сол жерде кездесті. Оның басты міндеті – SNAE ғылыми есептерін дайындауды ұйымдастыру болды. Бұл есептер жоғары шығынға және үлкен кешігуге ұшырап, 1907-1920 жылдар аралығында жарық көрді, бірақ бір том – Брюстің өзінің күнделігі – 1992 жылға дейін, қайта жарияланғанға дейін басылмады. Брюс 1839-1843 жылдары Джеймс Кларк Росспен Антарктидаға саяхат жасаған және Брюс өзінің «Полярлық саяхаттар» атты кітабын арнаған сэр Джозеф Хукер сияқты сарапшылармен кең хат алмасты. 1914 жылы Брюстің жинағын және сол жылы қайтыс болған океанограф сэр Джон Мюррейдің үлгілері мен кітапханасын тұрақты орналастыру мәселесі талқыланды. Брюс Мюррейдің құрметіне жаңа орталық құруды ұсынды. Барлық қатысушылар келісті, бірақ соғыс басталғаннан кейін жоба тоқтатылды және қайта жаңғыртылмады. Шотландияның океанографиялық зертханасы 1919 жылға дейін жұмыс істеді, содан кейін Брюс денсаулығының нашарлауына байланысты оны жабуға мәжбүр болды, ал оның мазмұны Шотландия Корольдік мұражайына, Шотландия Корольдік географиялық қоғамына (RSGS) және Эдинбург университетіне таратылды.

Антарктикаға қатысты қосымша жоспарлар

1910 жылғы 17 наурызда Брюс Шотландия Корольдік географиялық қоғамына (RSGS) жаңа шотландтық Антарктика экспедициясы бойынша ұсыныстар ұсынды. Оның жоспары бойынша, бір топ Коутс Лэндте немесе оның жанында қыстап, ал кеме тағы бір топты континенттің қарсы бетіндегі Росс теңізіне жеткізуді көздеді. Екінші маусымда Коутс Лэнд тобы Оңтүстік полюс арқылы континентті жаяу кесіп өтуі керек еді, ал Росс теңізі тобы оларды қарсы алып, үйлеріне оралуға көмектесу үшін оңтүстікке қарай жылжу жоспарланған. Экспедиция сонымен қатар кең ауқымды мұхиттық және басқа да ғылыми жұмыстарды жүргізуге тиіс болды. Брюс жалпы құнының шамамен 50 000 фунт стерлинг (шамамен £) болатынын есептеді. RSGS бұл ұсыныстарды, Эдинбург Корольдік қоғамы, Эдинбург университеті және басқа шотланд ұйымдары да қолдады, бірақ уақыт қолайлы болмады; Лондондағы Корольдік географиялық қоғам Роберт Скотттың «Терра-Нова» экспедициясымен толық айналысып, Брюстің жоспарларына қызығушылық танытпады. Бай жеке демеушілер табылмады және қаржылық қолдау үшін үкіметке жасалған тұрақты және қарқынды лоббилеу сәтсіз аяқталды. Брюс өзінің күш-жігерін қартайған, бірақ әлі де ықпалды Маркхэм бұзып жатыр деп күдіктенді. Көріп тұрғанындай, кәсіпорны жүзеге аспайтынын түсінген соң, ол 1913 жылы Брюстің жоспарына ұқсас жоспарларын жариялаған Эрнест Шеклтонға жан-жақты қолдау мен кеңес берді. Шеклтон үкіметтен 10 000 фунт стерлинг алды, сонымен қатар жеке көздерден, оның ішінде Данди қаласынан шыққан шотланд өнеркәсіпшісі сэр Джеймс Кейрдтен 24 000 фунт стерлинг жинады. 1909 жылы толық ғылыми командасы бар жалдамалы кемедегі егжей-тегжейлі іздеу экспедициясының шығындарын қаржыландыру үшін 4 000 фунт стерлинг (мақсатты 6 000 фунт стерлингтен) жиналды. Нәтижелер «көңіл көншітпейтін» болды және сапар синдикаттың барлық қаражатын жұмсады. Брюс 1912 және 1914 жылдары Шпицбергенге тағы екі рет сапар шекті, бірақ соғыс басталғандықтан одан әрі даму мүмкін болмады. 1919 жылдың басында ескі синдикат үлкен және жақсы қаржыланған компаниямен алмастырылды. Брюс енді негізгі үмітін мұнай табуға тіктеді, бірақ 1919 және 1920 жылдардағы ғылыми экспедициялар оның бар екендігін дәлелдемеді; көмір мен темір кенінің маңызды жаңа кен орындары табылды. Содан кейін Брюс денсаулығының нашарлауына байланысты қатысуын тоқтатты. Жаңа компания осы іздеу экспедицияларына капиталының көп бөлігін жұмсады және әртүрлі меншік иелерімен 1952 жылға дейін өмір сүрді, бірақ пайдалы өндіріс туралы ешқандай мәлімет жоқ. Оның активтері мен талаптары ақырында бәсекелес компанияға өткізілді.

Полярлық медальдар алынбады

Өмірінде Брюс көптеген марапаттар алды: 1904 жылы Шотландия Корольдік географиялық қоғамының алтын медалі; 1910 жылы Корольдік географиялық қоғамның қамқоршылық медалі; 1913 жылы Эдинбург Корольдік қоғамының Нейл жүлдесі мен медалі және 1920 жылы Америка географиялық қоғамының Ливингстон медалі. Ол сондай-ақ Абердин университетінен құрметті заң докторы дәрежесін алды. Жаңа өмірбаяншы Питер Спик (2003) SNAE-ні «қаһармандық дәуірдегі ең тиімді және мұқият жоспарланған ғылыми экспедиция» деп мәлімдейді. Сол автор Брюстің осы жетістікті пайдалану әрекеттерінің сәтсіздікке ұшырауының себептерін қарастырады және оның ұялшақ, жалғыздық, тартымды емес мінезі мен «күшті» шотланд ұлтшылдығының үйлесімін ұсынады. Брюс, Скотт пен Шеклтон сияқты, жаңалықтарды жариялау және жұмысын насихаттау дағдыларынан айырылғандай көрінді; өмір бойы досы оны «шотландтың қызылқияқты тікені сияқты тікенді» деп сипаттады. Кейде ол Франц-Иосиф аралдарынан әкелінген үлгілер мәселесінде Джексонмен, ал тағы бір рет Корольдік географиялық қоғаммен шағын шығындар туралы мәселеде дипломатиялық шешім табуда қателік жасады. Ұлттық сезімі тұрғысынан, ол Шотландияны басқа елдермен тең дәрежеде көргісі келді. Оның ұлттық мақтанышы зор болды; «Скотия саяхаты» кітабына жазған алғы сөздерінің бірінде ол былай деп жазды: «Экспедицияның талисманы – «Ғылым» болса, оның туында – «Шотландия» жазылған». Оның кәсіптерінің шотландық сипатын баса көрсетуге тырысуы оның құмарлығын бөліспегендерге жақтырмаушылық тудыруы мүмкін. Ол өзіне басшылық еткендердің және оны жақсы білгендердің құрметі мен адалдығын сақтап қалды. Брюсті Грантоннан таныс Джон Артур Томсон, Рудмоз Браунның 1923 жылғы өмірбаянын қарап отырып, оның туралы былай деп жазды: «Біз оның өзі туралы ешқашан шағымданғанын естіген емеспіз, бірақ ол адамдарына, әріптестеріне, зертханасына, Шотландиясына жасалған әділетсіздікке қарсы тұрғанда, мойынсұнбайтын. Сонда оның жұмсақ мінезі әдетте ұйықтап жатқан жанартаудың күшін көрсетті».