Кіріспе

Кристофер Р. В. Невинсонның 1915 жылғы суреті. Митральез (mitʁajøz; француз тілінде mitraille, "шашыранды оқ") – мылтық калибріндегі түтікшелі залптық қару, ол барлық оқтарды бірден немесе жылдамдықпен атуға мүмкіндік береді. Алғашқы нағыз митральезді 1851 жылы Бельгия армиясының капитаны Фафшамп ойлап тапты, бұл Гатлинг мылтығының пайда болуынан он жыл бұрын болды. 1863 жылы Бельгияның Монтиньи митральезі одан кейін пайда болды. Содан кейін француздық 25 түтікшелі "Canon à Balles", көбінесе Реффье митральезі деп белгілі, 1866 жылы үлкен құпиямен қабылданып алынды. Ол 1870-1871 жылдардағы франко-пруссия соғысында қолданылған кезде, кез келген армияның стандартты жабдығы ретінде қолданылған алғашқы жылдам ату қаруы болды. Ату алдында 13 мм (.51 калибрлі) орталықтан ұтқыр патрондардан тұратын болат блок, доңғалаққа бекітілді. Тұтқаны айналдыру арқылы 25 оқ жылдамдықпен оқ аталды. Реффье митральезінің тұрақты ату жылдамдығы минутына 100 оқ, ал ең жоғары қашықтығы шамамен 2000 ярд (1800 м) құрады, бұл олардың батареяларын пруссиялық Дрейзе инелі мылтығының отынан тысқары қашықтыққа орналастырды. Реффье митральездері алты зениттік батареяда орналастырылды және арнайы артиллерия түрі ретінде артиллериялықтармен жабдықталды. Жаңашыл және жақсы баллистикалық көрсеткіштерге ие болғанымен, Реффье митральезі негізгі тұжырымдамасы мен операциялық қолданылуының кемшіліктеріне байланысты тактикалық сәтсіздікке ұшырады. 1870 жылы франко-пруссия соғысының басында барлығы 210 Реффье митральезі болды. Француз армиясы 1871 жылдан кейін оларды далалық қолдануын тоқтатты. Гатлинг мылтығы жаңа кері соққылы немесе газды қарулармен ауыстырылғаннан кейін, көп түтікшелі қарулар көптеген ондаған жылдар бойы қолданылмай қалды. Кейбір үлгілер соғыстар аралық кезеңде жасалды, бірақ тек прототип ретінде немесе сирек қолданылды. "Митральез" сөзі француз тілінде оның қару-жарақ саласында ерте пайда болғандықтан, машиналық қаруға арналған жалпы терминге айналды, бірақ митральез қолмен басқарылды.

Шығу тегі

Алғашқы "митрайль" – қолмен оқ атуға арналған 50 ұңғылы ату машинасы болды. Оны 1851 жылы Бельгия армиясының капитаны Фафшамп Бельгияда жасады, ол өзінің өнертабысының жуақ прототипі мен суреттерін жасады. Жүйе 1850 жылдары Луи Кристоф және бельгиялық инженер Жозеф Монтиньи тарапынан 1863 жылы 37 ұңғылы Монтиньи митрайльзасын аяқтау арқылы жақсартылды. 1859 жылдан бастап Жозеф Монтиньи өзінің жобасын Наполеон III-ке ұсынды, бұл француздық Реффье митрайльзасын жасауға әкелді, оны Жан-Батист Вершер де Реффье Монтиньимен бірлесіп жобалады және 1865 жылы француз армиясы қабылдады. Бастапқыда құпия қару ретінде жасырынып, ол Франко-Пруссия соғысы (1870–71) кезінде француз артиллериясымен шайқаста кеңінен қолданылды. Осы қақтығыстың соңғы кезеңінде француз үкіметі басқа да конструкциялардың, соның ішінде Гатлинг мылтығының шағын партияларын сатып алды. Реффье үлгісі бастапқыда аз санда және құпия түрде жасалды: қақтығыс басталғанда барлығы шамамен 200 дана ғана болды. Бұл сонымен қатар француз императоры Наполеон III-тің назарында француз далалық артиллериясын екінші орынға қойды, бұл 1870–71 жылдардағы Франко-Пруссия соғысында ауыр салдарға әкелді.

Дизайн

Митральерлік концепцияның бірнеше нұсқалары әзірленді, олардың барлық жобаларына ортақ элементтер тән. Олар бір-біріне топталған және әдеттегі артиллериялық шассиге немесе (бір модель жағдайында) үш аяққа орнатылған бірнеше бұрғыланған баррельдермен сипатталды. Оқ-дәрілер бір блокқа бекітіліп, баррельдердің ашық ұштарының артына салынатын. Барлық баррельдер қолмен жабылатын тетікпен немесе үлкен көлденең бұрандамен бір мезгілде жүктеледі. Екінші тетікті жылдам жұмыс істетуге болады (немесе кейбір модельдерде дөңгелекті бұруға болады) әр баррельді бірінен соң бірі ату үшін. Бұл қару француз тілінде "moulin à café" (кофе ұнтағы) деген лақап атқа ие болды. (Америкалық Азамат соғысы кезінде Америкада қолмен айналдырылатын, механикалық түрде зарядталатын, үздіксіз атылатын "кофе тігізбесі" деп аталатын ұқсас қару болды.) Оқ-дәрі тақтасын немесе блогын басқа зарядталған тақтаны салу алдында қолмен алу қажет болды. Гатлинг қаруынан және кейінгі жылдам атуға арналған автоматтық қарулардан айырмашылығы, жүктеу және ату процесінің барлығы қолмен орындалды. Митральездің маңызды жаңалығы – ол стандартты жаяу әскер мылтықтарымен салыстырғанда осы процестердің жылдамдығын едәуір арттырды. Митральез концепциясының әртүрлі нұсқалары баррельдерінің санымен және әртүрлі калибрлерімен ерекшеленді, төмендегі кестеде көрсетілгендей.

Вариант атауы Баррельдер Баррельдердің орналасуы Калибрі Күні1 Ескертулер
Fafschamps 50 Топталған 1851 Инемен ұсталатын, қағаз оқ-дәрілер. Прототип және суреттер
Christophe Montigny 37 Топталған 11 мм (0.4 дюйм) 1863 Жеке әзірленген және негізінен Бельгия армиясы қолданған
Reffye 25 Бес қатарда (5 × 5) 13 мм (0.5 дюйм) 1865 Франко-пруссия соғысы кезінде француз армиясы кеңінен қолданған
Bollée 30 Екі дөңгелек сақина (сыртқы сақинада 18, ішкі сақинада 12) 13 мм (0.5 дюйм) 1870 Франко-пруссия соғысы кезінде француз армиясы Луарада қолданған
Chevalier et Grenier 16 Екі көлденең қатар (2 × 8) 11 мм (0.4 дюйм) 1870
Gabert 04 Әрқайсысы екі патрондык төрт баррель. 4 патрондық қолданылып жатқанда, 4-і қайта зарядталады.2 11 мм (0.4 дюйм) 1870 Триподқа орнатылған, басқа шассиге орнатылған нұсқалардан ерекшеленеді.

Ескертулер: [1] Дамытылған күні [2] Сайттан аударылған: www.mitrailleuse.fr/Historique/Aballes/Aballes.htm

Митральездің көптеген нұсқалары артиллериялық шассиге орнатылған. Бұл оларды ауыр және шайқас алаңында қолдану қиын етті, қарудың және шассидің салмағы 900 кг-ға дейін жетеді (2,000 фунт).

Жарақтар мен атыс жылдамдығы

Митральдің қолмен зарядталуына байланысты, оның ату жылдамдығы операторлардың шеберлігіне тікелей тәуелді болды. Кәсіби дағдымен басқарылатын Reffye митральездері, қалыпты жағдайда минутына төрт залп (100 оқ) бере алса, төтенше жағдайларда минутына бес залпқа (125 оқ) дейін жеткізе алатын. Әрбір залптың (25 оқ) атылу жылдамдығы, оң жақтағы кішкентай қолмен айналдырылатын дөңгелек арқылы қарулы адамның бақылауында болды. Қарудың 25 ұңғысы бірден емес, бірінен соң бірі жылдамдықпен атылды. 1500 фунт салмаққа ие болғандықтан, Reffye митральездері атыс кезінде кері соққы бермеді, сондықтан әрбір залптан кейін нысананы қайта бағыттау қажеттілігі тумады. Рефай бұл кері соққының болмауын, дәстүрлі далалық артиллериядан маңызды артықшылық деп жариялады. Әрбір Reffye митральездері батареясы алты қарудан тұратын, олар бірін-біріне жақын орналасып, бірдей нысанаға атып тұратын. Reffye митральездері 13 мм (.512 дюйм) орталық ұтылғыш патронды қолданды, бұл патрон Gaupillat жасаған және сол кездегі оқ-дәрі дизайнының ең жетілген деңгейін көрсететін. Ол, көбінесе, ұзартылған қазіргі заманғы оққа ұқсас болды: орталық ұтылғыш, жиекті латунь бас және қою көк түсті, нығайтылған картон корпусы бар. 13 мм-лік (0.512 дюйм) жамаланған оқ, 185 грамм (12 грамм) қысылған қара ұнтақпен, үш жарым есеге Chassepot немесе Dreyse мылтығының оқ-дәрісінен күштірек жылдамдықпен қозғалды. Бұл сол кездегі ең қуатты мылтық калибрлі оқ-дәрі болды. Montigny және Reffye митраль жүйелері 11 мм Chassepot күйдірілетін қағаз патроны сияқты қағаз патрондармен жұмыс істеуге арналмаған. Франко-прусс соғысының басында, 1870 жылдың 6 тамызында Эльзастағы Форбахта пруссиялық генерал-офицер (генерал Бруно фон Франсуа) төрт оқтың өте жақын арадан атылуынан құлады. Пруссиялық полктің тізімінде, осы төрт митральез оқтары 600 метр қашықтықтан атылғаны көрсетілген. Француз артиллериясы бұл мәселені шешу үшін, қысқа қашықтықтағы қорғанысқа арналған, бір патроннан үш оқ атуға қабілетті арнайы оқ-дәрілерді әзірлеуге тырысты. Қорытындылай айтқанда, Reffye митральездері қазіргі заманғы пулеметтер сияқты жақын аралықтан кең ауқымды ату үшін сирек қолданылды. Митральдің алты пулеметтен тұратын батареялары, Chassepot пілтесімен немесе артиллерияның шашыранды оқтарымен жете алмайтын алыс нысаналарға ату үшін жасалған. Бұл міндетті орындау үшін, науқанның алғашқы апталарында митральдер ескі "Наполеон" тұмсығымен жүктелген далалық зеңбіректермен ("canon obusier de 12") бірге қолданылды, олар француз армиясы Франко-прусс соғысы кезінде қолданған. Митраль экипаждары әдеттегі артиллерия батареяларының жанында орналасуға наразылық білдіргені туралы мәліметтер бар.

Даму

Митральез ең алдымен француз армиясындағы қызметімен танымал, бірақ шындығында ол алғаш рет 1850 жылдары Бельгияда бекіністердің орларын қорғау үшін стационарлық қару ретінде қолданылды. Бұл 50 ұңғылдан тұратын, инемен ұтқышталған, қағаз оқ-дәрілі қару болатын, және оны капитан Т. Х. Ж. Фафшампс жасаған. Содан кейін, 1863 жылдан бастап, ол 37 ұңғылға дейін жетілдірілді, сонымен қатар 11×70ммR орталықтан ұтқышталған оқ-дәрілер қолданыла бастады. Жаңа қару 1868 жылы Версаль қаласының жанындағы Саторидегі әскери оқ ату полигонында, жоғары құпиялылық сақталып, сынақтан өтті. Шпиондықтан қорқу себепті, сынақ үлгілері алыс нысаналарға оқ атар кезде шатырларда жасырылды. Митральездің механикалық жұмысы өте тиімді болды және жауынгерлік жағдайда одан үлкен үміттер күтілді. 1870 жылдың шілдесіне дейін барлығы 215 митральез және бес миллион оқ-дәрі өндірілді, бірақ Пруссиямен соғыс басталғанда, олардың 190-ы ғана қолданысқа жарамды және далалық қызметке дайын болды.

Операциялық ілім

Француз армиясы митральезді жаяу әскерге көмек ретінде емес, артиллериялық қару ретінде қолданды – бұл рөлді кейін пулемет атқарды. Шындығында, француз армиясындағы Реффи митральёзының ресми атауы «le Canon à Balles» болды, яғни «оқ атар пушка». Митральездің атысын мылтықпен салыстыру – митральездің қызметін түсінбеушілік. Бұл қару мылтықтың тиімділігі жойылған қашықтықта ғана оқ атуға тиіс. 1000 және 2500 метрлік қашықтықта шашыранды оқтардың жеткіліксіздігін толықтыруы керек. Артиллерия бөлімінде жасалғандықтан, олар табиғи түрде артиллерияшылармен жабдықталған және төрт фунттық далалық зеңбіректермен жабдықталған артиллериялық топтарға қосылды. Әр митральез батареясы алты зеңбіректан тұрады, әрқайсысында алты адамнан тұратын экипаж болды. Оң жақтағы біреуі зеңбіректі атып, сол жақтағы екіншісі таразылық оқ ату үшін зеңбіректі бүйірге бұрды. Ал қалған төртеуі мақсаттануға, оқ тиеуге және түсіруге қатысты. Аугуст Вершэр де Реффи өзі митральезді артиллериялық қару ретінде қарастырды:

Блокquote|Митральезді қолданудың қалыпты зеңбірекпен ешқандай ортақ тұсы жоқ, бұл құралдың қолданылуы мен міндеті артиллерия тактикасын өзгертеді. Бұл қаруды қолдануды көптеген офицерлер түсінбейді, бірақ оның қауіптілігі тек қолдану тәсіліне байланысты. Митральезді қолдаушылар соғыс кезінде оларды басқарған жастардың арасында кездеседі, бірақ жоғары шенді офицерлер арасында олар аз. Оның майданда тиімділігінің жоқтығы тез атуға қабілетті қарулардың пайдасыз екендігіне сендірді. Соғысты бақылаған АҚШ армиясының генералы Уильям Бэбкок Хейзен: «Француз митральёзы үміттерді ақтамады. Немістер оны жек көреді және ол тұрақты әскери қару болмайды» деді. Қатаң айтқанда, Реффи митральёзы сияқты қолмен басқарылатын волейбустар технологиялық тұйыққа тірелді және олар көп ұзамай толық автоматты пулеметтермен ауыстырылды. Седан шайқасындағы француз әскерінің жеңілісінен кейін Наполеон III тақтан бас тарғаннан кейін француз әскерінің билігі Леон Гамбетта басқаратын республикалық үкіметтің қолына өтті. Ол ұлттық қорғанысты және әскери жабдықтарды өндіруді белсенді түрде ұйымдастырды. Қару-жарақ өндірісінің көп бөлігі провинциялық Францияда орналасқан, бірақ кейбір митральездерді жөндеу және тіпті құрастыру Париждің төрт айлық қоршауы кезінде жалғасты. Митральез және оның оқ-дәрісін өндіру Францияның батысындағы Нант қаласында Де Реффи басшылығымен қайта жаңғыртылды. Бұрын жойылған немесе тұтқындалған 200-ге жуық митральезді алмастыру үшін Нантта қосымша 122 митральез жасалды.

Соғыстан кейін

1871 жылы мамыр айында Пруссиямен жасалған келісімнен кейін, Адольф Тьер басқаратын әскерлер Reffye митрайлеустерін соңғы рет қолданды. Олар Париж Коммунасының басып осыруынан кейін Бои де Булоньде тұтқынға алынған коммунарларды атып өлтірді. Reffye митрайлеусіне қатысты ұқсас оқиғалар Париждің орталығындағы Казерн-Лобау казармасында болғаны хабарланды. Француз армиясының 268 Reffye митрайлеусі Франко-Пруссия соғысынан аман қалды. 1870-71 жылдардағы науқанда тұтқынға алынған тағы 122 Reffye митрайлеусі Германия 1875 жылы Лондондағы әскери артық жабдық сатушысы арқылы Францияға қайтарылды. 1885 жылға қарай, француз армиясының қалған митрайлеулерінің көп бөлігі шығыс француз бекіністерінің орналасқан жерлерінде жақтан оқ жаудыру үшін стационарлық қорғанысқа белгіленді. Соңғы Reffye митрайлеулері 1908 жылға дейін Францияның шығысындағы бірнеше бекіністерден алынып, жарамсыз етілді.

Басқа науқандар

Митральезді Мексиканың федералды күштері Сонорадағы Яки үндістеріне қарсы қолданған, содан кейін 1874 жылдан 1887 жылға дейін бұл тайпаның көрнекті көшбасшысы болған Кахеме Хосе Мария Лейбаның басшылығымен. 1886 жылдың наурыз айында үш митральез қолданылды, екеуі генерал Лейва мен Кариллоның басшылығымен, ал біреуі генерал Каманоның басшылығымен. 1926 жылдың қыркүйегінде Мексика әскері, бастапқыда генерал Мигель Пинаның қол астында, сол кезде әскери басшысы Луис Матус (кейбір кейінгі есептерде Матиус) және оның лейтенанты Альбин Кохемия басқарған Сонорадағы Яки халқына қарсы митральезді қолдануға дайындық жасады. 1-ші, 8-ші және 18-ші жаяу әскер батальондары Викам және өзен бойындағы басқа Яки поселкелерінің жергілікті тұрғындарына қарсы заманауи соғыс жүргізуді енгізуге дайындалды. Қазанның 5-і күні, қатал шайқастан кейін, қалған Яки сарбаздары өзеннің үстіндегі тауларға шегінді, ал мексикалық әскерлер оларға қарсы кең ауқымды шабуылға кірісуге шешім қабылдады. Генерал Обрегон, генерал Абундио Гомес және генерал Манзоның басшылығындағы 12 000-нан астам мексикалық федералды әскерлер қалған Яки күштеріне қарсы операцияларды жүргізді, 8 мм митральездер мен улы газ тасымалдайтын ұшақтарды қолданды. 1882 жылы Египетте Араби-пашаға қарсы жорықтан кейін британдықтар бірнеше митральезді тартып алды. Олардың ешқайсысы жауынгерлік қимылдарда қолданылмады. Тіпті Дагомея патшалығында да осындай қарулар болған.

Әскери дамуға әсері

Митральездің нашар жұмыс істеуінің ұзақ мерзімді салдары тарихшылар арасында пікірталас тудырды. «Машиналық мылтықтар: суреттелген тарих» еңбегінде Дж. Уиллбанкс бұл қарудың Франко-пруссия соғысында тиімсіз болғандығының нәтижесінде Еуропалық армиялардың, әсіресе Континенталдық Еуропада, машиналық мылтықтарды қабылдауға ұзақ уақыт бойы қарсылық білдіргенін айтады. Француз армиясы 1897 жылға дейін автоматты пулеметті қабылдамады, ол кезде олар Hotchkiss пулеметін таңдады, содан кейін Hotchkiss M1914 пулеметін таңдады. Француз қарулы күштері тағы бір автоматты пулеметті де қабылдады – St. Étienne Mle 1907. Француз әскерлерінің пулеметтерді қабылдаудағы баяулығы митральездің сәтсіздігіне байланысты болған сақтықтан туындады деген болжам бар. Бұл пікірді қолдайтын дәлелдер де бар, өйткені Максим пулеметі француз әскерлерімен оның пайда болған сәттен бастап бірнеше рет сынақтан өтті. Соғыстан кейін француздар өздерінің далалық артиллериясын жақсартуға көбірек назар аударды. 1870–71 жылдардағы француз артиллериясының сәтсіздігі De Bange далалық артиллериялық құралын (1877) және, әрине, танымал Canon de 75 modèle 1897 далалық зеңбірегін жылдам әзірлеуге ынталандырды. Бір минутта 15 оқ атылатын жағдайда, бір 75 мм-лік зеңбірек 6 км қашықтықта 4350 қауіпті сынықтар шарын (shrapnel balls) жіберсе, ал Reffye митральез 2 км қашықтықта минутына 75 оқ атып, зиян келтіретін еді. Яғни, 30 жыл ішінде қару-жарақ жүйесінің тиімділігі екі есеге артқан. Ұзақ қашықтықтағы артиллерияның осындай жетістіктеріне қарамастан, жақын және орта қашықтықтағы жаяу әскерге қолдау көрсету үшін жақсы қару жасау қажеттігі әлі де болды. 1871 жылдан 1890 жылдарға дейінгі кезеңде көптеген еуропалық армиялар жаңа еуропалық және американдық қолмен жүретін пулеметтерді қабылдады. Көптеген Гатлинг пулеметтері АҚШ-тан сатып алынып, Африка, Үндістан және Азиядағы отарлық соғыстарда Батыс Еуропа елдері қолданды. 1871 жылдың басында Франко-пруссия соғысы кезінде 25 Гатлинг пулеметі француз әскерлерінде де қолданылды. Олар Францияның батысындағы Ле-Ман шайқасында өте жақсы өнер көрсетті. Сонымен қатар, француз әскерлері өздерінің теңіз күштері мен шығыс бекіністері үшін көптеген қолмен жүретін, жылдам атуға арналған 37 мм көп түтіктелген зеңбіректерді (Hotchkiss «канон-револьверлері» деп аталатын) 1879 жылдан кейін Францияда америкалық эмигрант Бенджамин Б. Хотчкисс фирмасынан сатып алды. Бірақ 1890 жылдарға қарай еуропалық армиялар Гатлинг және басқа да қолмен жүретін пулеметтерді тоқтатып, Maxim, Colt–Browning M1895 және 1897 жылы Hotchkiss пулеметтері сияқты толық автоматты пулеметтерге көшті. Мұндай қарулар 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда кеңінен таралды және жаман атқа ие болды.

Митральер терминінің қазіргі қолданылуы

Француз тілінде пулемет әлі күнге дейін митрайль деп аталады, бұл 1897 жылы Митрайль Хочкисті қабылдауымен қалыптасқан үлгіге сәйкес. FN 5.56 мм НАТО пулеметі, Миними, атауын Mini Mitrailleuse, "кішкентай пулемет" терминінен алған. Субпулеметтерді mitraillettes деп атауға болады, бұл mitrailleuse сөзінің кішіргіші, бірақ оларды pistolets mitrailleurs ("митрайль пистолеттері") деп те атайды. Нидерландыда қолданылатын голланд тілінде mitrailleur сөзі machinegeweer (пулемет) сөзінің синонимі ретінде кеңінен қолданылады. Бұл сөз француз сөзінің грамматикалық жынысын өзгерту арқылы түпнұсқа mitrailleuse сөзінен туындаған. Алайда, Бельгияның голланд тілінде сөйлейтін аймақтарында mitrailleur сөзі сирек қолданылады, себебі ол нашар француз тілі деп есептеледі. Бұл термин норвег тілінде де қолданылады. Сәл өзгеше жазылғанымен (mitraljøse), айтылуы ұқсас. Норвегияда бұл термин қазіргі кезде штативке орнатылған пулеметті (нақтырақ айтсақ, MG3, mitr 3 деп белгіленген) білдіреді. Бұл неміс термині Schweres Maschinengewehr-ге ұқсас, ол штативке орнатылған стандартты пулеметті білдіреді (жалпы мақсаттағы пулеметтер енгізілгеннен бері). Түрік тілінде mitrailyöz термині, мінеки, mitrailleuse сөзінен алынған, архаикалық терминге айналғанға дейін пулеметтердің синонимі ретінде кеңінен қолданылған. Қазіргі уақытта makineli tüfek (машиналы мылтық) қабылданған термин болып саналады. Португал тілінде осыған ұқсас сөз – metralhadora қолданылады. Бұл сөз французша mitrailleuse сөзінен шыққан болса да, айтылуы ерекше. Ол кез келген автоматты қаруды сипаттайды. Сол сияқты, испан тілінде ametralladora – пулемет, ал metralleta французша mitraillette сөзімен байланысты, субпулеметті білдіреді. Бұл сөз Румынияда да сақталған, онда пулеметтің жалпы атауы mitralieră. Словения, Хорватия және Сербия тілдерінде бұл mitraljez, ал албан тілінде пулемет mitraloz деп аталады. Грек тілінде mydraliovolo (μυδραλιοβόλο) – қазіргі кезде сәл архаикалық болған пулеметті білдіретін термин. Митрайль сөзі қазіргі итальян терминінің – Mitragliatrice, пулеметті сипаттайтын сөздің де бастауы болған.