Кіріспе
1992 жылы Даниель Куинннің философиялық романы «Исмаил» – 1992 жылы Даниель Куинннің жазған философиялық роман. Роман қазіргі өркениеттің қозғаушы күші болып табылатын жасырын мәдени көзқарастарды зерттейді және этика, тұрақтылық және жаһандық апаттар тақырыбын қамтиды. Көптеп, екі кейіпкер арасындағы Сократ әдісімен құрылған «Исмаил» романының мақсаты – қазіргі қоғамда кең таралған, мысалы, адамның жоғарылығы сияқты, бірқатар қағидалардың адамзат пен қоршаған орта үшін апатқа әкелетін мәдени мифтер екенін көрсету. Роман ресми жарыққа шығудан бір жыл бұрын, 1991 жылы 500 000 долларлық Turner Tomorrow Fellowship Award сыйлығына ие болды. «Исмаил» 1996 жылы жарық көрген «The Story of B» рухани жалғасы мен 1997 жылы шыққан «My Ishmael» атты «қосымша жалғасы» бар шартты трилогияның бір бөлігі болып табылады. Куинн 1994 жылы жарық көрген «Провиденция: Елу жылдық ізденіс тарихы» автобиографиясында «Исмаил» романының идеяларына қалай келгенін баяндайды. Сонымен қатар, осы тақырыпқа байланысты Куинннің 1999 жылы жазылған «Цивилизациядан тыс» атты қысқаша зерттемесі де бар.
Ishmael is a 1992 philosophical novel by Daniel Quinn. The novel examines the hidden cultural biases driving modern civilization and explores themes of ethics, sustainability, and global catastrophe. Largely framed as a Socratic conversation between two characters, Ishmael aims to expose that several widely accepted assumptions of modern society, such as human supremacy, are actually cultural myths that produce catastrophic consequences for humankind and the environment. The novel was awarded the $500,000 Turner Tomorrow Fellowship Award in 1991, a year before its formal publication. Ishmael is part of a loose trilogy that includes a 1996 spiritual sequel, The Story of B, and a 1997 "sidequel," My Ishmael. Quinn also details how he arrived at the ideas behind Ishmael in his 1994 autobiography, Providence: The Story of a Fifty Year Vision Quest. Yet another related book is Quinn's 1999 short treatise, Beyond Civilization.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
1990 жылдардың басында орын алған "Исмаил" жарнамамен басталады: "Мұғалім шәкірт іздейді. Әлемді құтқаруға шын ниеті болуы керек. Өзіңіз тікелей келіңіз". Атын атамайтын баяндаушы және басты кейіпкер осылайша әңгімесін бастайды, ол бұл жарнамаға "әлемді құтқаруды қалаудың" абсурдтығына байланысты наразылықпен қалай жауап бергенін айтады, бұл түсінік ол 1960 жылдардағы контрмәдениет қозғалысы кезінде өзінің жасөспірім кезінде наивтікпен қабылдаған деп еске алады. Жарнама авторын табуға бейімделген ол мекенжай бойынша іздейді және таңқаларлықтай, тірі горилла бар бөлмеде өзін табады. Қабырғада екі мағыналы жазу ілулі тұр: "Адам жоқ болса, горилланың үміті болады ма?" Сәтке соң, өзін Исмаил деп атаған горилла телепатия арқылы адаммен байланыса бастайды. Адамдар (әсіресе, "Алушылар") эволюцияның шыңы. Әлем адамдар үшін жаратылған, сондықтан адамдар оны бағындырып, билеуге тағдырланған. Бұл бағындырудың мақсаты – жұмақты құру, себебі адамдар табиғатты бақылау шеберлігін арттырады. Алайда, адамдар осы бағындыруда үнемі сәтсіздікке ұшырайды, себебі олар кемшіліктері бар, ең жақсы өмір сүру жолын біле алмайды. Сондықтан, адамдар әлемді құтқаруға қаншалықты тырысса да, олар оны ластап, жоюды жалғастырады. Дегенмен, өркениет – бүкіл әлемді бақылауға тырысатын адамзаттың ұлы жобасы – жалғасуы керек, әйтпесе адамдар жойылады. Исмаил шәкіртіне, "Алушылар" осының бәрін шешкенде, әсіресе адамдарда түпкілікті бір кемшілік бар деген идеяны қабылдағанда, олар дәлел ретінде тек өздерінің нақты мәдениетінің тарихын ғана қарастырды: "Олар бір мәдениеттен алынған дәлелдердің бір пайызын қарастырды. Мұндай кең ауқымды қорытынды жасауға негіз болатын жеткілікті дәлел жоқ". Керісінше, Исмаил адамдарда ешқандай кемшілік жоқ екенін және адамдарды әлеммен үйлесімділікте бейнелейтін оқиға адамдарды осы үйлесімділікті жүзеге асыруға итермелейтінін, ал бұл сияқты құлқы оқиға адамдарды әлемді жоюға итермелейтінін, адамдар қазір істеп жатқандай, айтады. Өзінің философиясын түсіндіру үшін Исмаил Адамның күнәға батуы туралы христиан мифін қайта қарастыруды ұсынады. Исмаилдің Едем бағында Адам мен Хауаға жеміс жеуге тыйым салынған себебін түсіндіретін нұсқасы: жақсылық пен жамандықты білу ағашының жемісін жеу құдайларға кімнің өмір сүретінін және кімнің өлетінін білуге мүмкіндік береді – бұл әлемді билеу үшін қажетті білім. Бірақ жеміс тек құдайларды ғана қоректендіреді. Егер Адам ("адамзат") осы ағаштың жемісін жесе, ол құдайлардың даналығына ие болдым деп ойлауы мүмкін (бірақ бұл шындыққа сай келмейді) және нәтижесінде мақтандығынан әлемді және өзін-өзі жояды. Исмаил, "Алушылар" өздері қабылдаған құлап түсу туралы аңызды, шын мәнінде, "Тастаушылар" олардың шығу тегін түсіндіру үшін жасады дейді. Егер ол "Алушылардың" шығуы болса, онда бұл оқиға күнәға батудың орнына, азат етуші прогресс туралы болар еді. Исмаил мен оның шәкірті ертедегі малшылар арасында осы ертегі пайда болғанда, Киелі кітаптағы Қабылдың Абылды өлтіруі туралы оқиға "Тастаушылардың" өлтірілуін және олардың жерлерін өңдеу үшін қалай алынғанын бейнелейтінін талқылайды. Бұл ежелгі малшылар, "Алушылардың" өздері құдайлар екендіктерін, жақсылық пен жамандықтың барлығын және әлемді қалай басқару керектігін түсінген: егіншілік, шын мәнінде, өмірді көбірек құру және басқаруға тырысу, тек құдайлар ғана ие бола алатын күш, адамдар емес. "Тастаушылардың" тарихын түсіну үшін Исмаил шәкіртіне гипотеза ұсынады: "Алушылардың" ауыл шаруашылығы революциясы – табиғат заңдарымен өмір сүрудің экологиялық бейбіт тарихымен салыстырғанда, табиғат заңдарына қарсы тұрып, күшпен және қиратушылықпен өмір сүруге тырысудың революциясы. "Алушылар" өздерінің ерекше көзқарасымен ауыл шаруашылығын (кейінірек Кітабында Куинн "тоталитарлық ауыл шаруашылығы" деп атады) жүзеге асыру арқылы орасан зор азық-түлік артығын өндіреді, нәтижесінде халық саны үнемі өсіп келеді, бұл өз кезегінде экологиялық тепе-теңсіздікке және бүкіл әлемде апаттарға әкеледі. Исмаил шәкіртімен білімін аяқтап, адамзат аман қалуы үшін "Алушылар" менсінбейтін көзқарастарынан бас тартып, "өмір сүрудің бірден-бір дұрыс жолы" туралы білімге ие емес екендіктерін білгенде, кішіпейілділік танытуы керек дейді. Олар адамды соңғы емес, алғашқы, толық саналы тіршілік иесі деп есептейтін басқа бір оқиғаны қабылдауы мүмкін. Біз эволюцияны және әртүрлілікті қолдауымыз керек. Исмаил шәкіртіне үйренгенін жүз адамға үйретуді, олардың әрқайсысы осы білімді тағы жүз адамға жеткізуді тапсырады. Шәкірт жұмысты бастайды, кейін Исмаил ауырып, пневмониядан қайтыс болғанын біледі. Бір күні Исмаилдың бөлмесіне оралып, оның заттарын жинап алады. Олардың арасында ол бұрын көрген жазудың ( "Адам жоқ болса, горилланың үміті болады ма?") арт жағында тағы бір хабар бар екенін көреді: "Горилла жоқ болса, адамның үміті болады ма?"
Киелі кітап оқиғаларының қайта түсіндірілуі
Исмаил Жаратылыс кітабын семиттер жазғанын және кейіннен еврей, христиан және мұсылман сенімдерінің құрылымына бейімделгенін айтады. Ол Абелдің жойылуы көшпелі семиттердің егіншілермен болған қақтығысында жеңіліске ұшырағанын метафоралық түрде бейнелейді. Арабия түбегіне ығыстырылған семиттер басқа мал өсіру мәдениеттерінен оқшауланып, өз қиын жағдайларын ауызша тарих арқылы көрсетеді, бұл кейіннен еврей Жаратылыс кітабына енген. Исмаил Жақсылық пен Жамандық Білімінің ағашына адамдардың өзін-өзі бақылауын сынау үшін тыйым салынғанын жоққа шығарады. Оның орнына, ол ағаштың жемісін жеу адамдарға құдайлық білім бермейді, тек оларға берілгендей сезім тудырады және ағаш – қай түрлердің өмір сүруі және қайсысының өлуі туралы шешім қабылдау жауапкершілігін таңдауды білдіреді. Бұл егіншіл халықтардың (яғни, алушылардың) қандай организмдерді өсіруді, қайсысын ығыстыруды және алғашқысын қорғау үшін қайсысын өлтіруді шешетін кезде қабылдайтын шешімі. Исмаил Адамның құлауы – адамзат бұл жауапкершілікті өз мойнына алғанда (яғни табиғи экология, атап айтқанда азық тізбегі арқылы шешілген) жойылатынына сенуді көрсетеді деп түсіндіреді. Ол осы болжамның орындалуы ретінде қазіргі заманғы экологиялық дағдарыстарды – жоғалып бара жатқан немесе жойылған түрлерді, жаһандық жылуды және қазіргі психикалық ауруларды келтіреді.
Негізгі кейіпкерлер
Исмаил – 1930 жылдары Батыс Африканың жабайы табиғатынан ұсталған және американдық зообаққа жіберілген горилла. Зообақ оны мал бағатын орынға сатқаннан кейін, Уолтер Соколоу оны сатып алып, олардың телепатиялық байланысқа түсе алатынын анықтады. 1985 жылы Соколоу қайтыс болғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң, Исмаил Соколоудың қызының көмегімен «тұтқындық» тақырыбын оқытуды бастау үшін оқушы іздеу үшін кеңсе ашып, газетке жарнама береді. Баяндаушы мен Исмаил 1991 жылы танысады. Баяндаушы және басты кейіпкер – орта жастағы ақ американдық ер адам, ол 1960 жылдары, толқулы және идеалистік кезеңде әлемді қалай құтқаруға болатынын үйрену үшін ұстаз іздеген. Есейген соң ол әлемді құтқара алатын оқушы іздейтін Исмаилдің жарнамасын көреді. Бала кезіндегі сұрағына жауап таба алатынына қызығады, бірақ бұрын жауап таппағандықтан күдікпен қарайды, содан кейін жаңа ұстазды – Исмаилді табады. Роман баяндаушысы өзінің есімін ашпайды, бірақ «Менің Исмаилым» атты жалғастырушы кітапта оның аты Алан Ломакс екені белгілі болады.
Көрінбейтін кейіпкерлер
Уолтер Соколов – Исмаилдің өмірнамасында ғана еске алынатын, бірақ негізгі оқиға барысында қайтыс болған бай еуропалық еврей саудагер. Соколовтың отбасы Холокост кезінде қаза тапқан, ал ол АҚШ-қа қашып кеткен. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде хайуанаттар бағына барғанда, ол Голиат аталған горилламен кездеседі (Исмаилдің хайуанаттар бағындағы есімі). Соколов горилламен ой арқылы байланыса алатынын түсінген соң, оны "Исмаил" деп атап, зообақтан сатып алады. Екеуі бірге көптеген пәндерді оқып-үйренеді. 1985 жылы Соколов қайтыс болғаннан кейін, оның ересек қызы Рейчел Исмаилді күтіп-бағуға қаржы жұмсайды, бірақ ол өзі 1991 жылы ЖИТС-тен қайтыс болады.
Халықтық мәдениеттегі сілтемелер
1999 жылғы Энтони Хопкинс пен Куба Гудинг-младший қатысқан "Инстинкт" фильмінің титрлері оның "Исмаил" кітабынан шабыттанғанын көрсетеді. Дэниел Куинн құқықтарды Тернер сыйлығының бір бөлігі ретінде беруден бұрын сценарийді немесе фильмді мақұлдаған жоқ, бірақ ол сценарийге шағын түзетулер енгізген болуы мүмкін, бірақ оны жеке өзі маңызды деп санамады. Фильм мен кітаптың сюжеттік байланысы жоқ, кітапқа философиялық сілтеме тек кейбір бейнелеу форматына және экрандағы бірнеше секундтық диалогқа дейін тоғырылған. Pearl Jam тобының вокалисі Эдди Веддер осы кітаптың "Yield" альбомына әсер еткенін айтқан. Куинн кітапқа қатысты альбомның маңыздылығына өзінің веб-сайтында жауап береді. Rise Against тобының "The Sufferer and The Witness" альбомында "Исмаил" кітабы альбом жазбаларындағы ұсынылатын оқу тізіміне енген. Chicano Batman тобының 2017 жылғы "Freedom is Free" альбомындағы "The Taker Story" әні "Исмаил" кітабында қолданылған термин негізінде "Тейкер" қоғамдарының жаһандық отарлауын сипаттайды. Animals as Leaders прогрессив-металл тобының аты осы кітаптан шабыттанды.