Гиллележе: Данияның теңіз жағасындағы балықшы қаласының тарихы
Gilleleje
Гиллелеје – Данияның Зеландия түбегіндегі балықшы қаласы және курорт. Халқы 6778 адам. «Гил» және «леје» сөздерінен құралған, балық аулаумен байланысты.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гиллелее – Данияның Солтүстік Зеландия түбегінің солтүстік жағалауындағы балықшы қаласы және теңіз жағалауындағы курорт. Қала Зеландия аралының ең солтүстік нүктесінде орналасқан. Бұл Данияның Hovedstaden аймағындағы Грибсков муниципалитетінің маңызды қалаларының бірі. 2023 жылдың 1 қаңтарына қарай, қаланың халқы 6778 адамды құрайды.
Gilleleje is a fishing town and seaside resort on the north coast of the peninsula North Zealand, Denmark. The town is located at the northernmost point of the island of Zealand. It is one of the main towns of the Gribskov municipality in Region Hovedstaden in Denmark. As of 1 January 2023, it has a population of 6,778.
Этимология
Гиллелее атауы ескі даниялық "gil" сөзінен және "leje" сөзінен құралған. "Gil" – жарық, тіреу немесе қиыс, ал "leje" – балықшылардың белгілі бір маусымда балық аулау үшін жиналатын жер. Бұл атау, шамасы, "Гилбьерг Лее" дегеннен шыққан, онда "Гилбьерг" ("қиыс тау") қала шекарасының батысындағы қарапайым нүкте үшін өте әсерлі есім. "Leje" аяқталатын қалалар көбінесе 16 ғасырға дейін соқталады, сол кезде балықшылар қоныстанды және тұрақты қалалар пайда болды. Швед тіліндегі "läge" сөзімен салыстырыңыз.
The name Gilleleje is made up from the combination of the obsolete Danish word gil, which is a crevice or cleft, and leje, which is a place where fishermen come in specific seasons to fish. It was probably concatenated from Gilbjerg Leje, where Gilbjerg ("cleftmountain") is a rather dramatic name for a rather mundane point just west of town limits. The towns ending in leje are often from the 16th century, when the fishermen actually settled and regular townships appeared. Compare with the Swedish ending läge.
Балық аулау ауылы
Гиллелеедегі ең алғашқы тұрақты қоныс 16 ғасырдың басында тіркелген. 1979 жылы қалалық мұражайдың қазба жұмыстары құм қабаттарының астындағы үйдің көп бөлігін ашты. Үй 1536 жылдан кейін салынған болуы мүмкін, себебі 1534 жылға тартатын монета табылды. Сонымен қатар, басқа да табылған заттарға ұқсас керамика да табылды, археологтар мәдениет қабатының 15 ғасырдың соңына жататынын болжады. Үй Fabersvej 10 мекенжайында табылған, ол жағажайға жақын емес, ал әдетте үйлер жағажайдан ішке қарай салынатын. Осы кезеңде ауылдың шіркеу салып, дін қызметкерін жалдауға жеткілікті қаржысы болғаны белгілі. Бұл үшін елеулі қаражат қажет болды, сондықтан қалашықта маусымдық балық аулау жылдық балық аулауға айналып, балықшылар 1500 жылдар шамасында қоныстанды деген жалпы пікір қалыптасқан. Қала әкімдігі 1488 жылды мерекелеуді жеңілдету үшін "ресми" құрылған жылы деп белгіледі. 1538 жылы шіркеуді жаңа тағайындалған дін қызметкері Ханс Лаурдитцен салтанатты түрде ашты. 1588 жылы Кронборгтың вассалы балықшылар төлеуге тиіс салықтардың тізімін жасады – бір немесе жарты шағы баррель шабақ. Осы тізімнен алғашқы тұрғындар кім болғанын білуге болады. Шамамен 70 есім тізімде (бір есім – үйге сәйкес келеді, ал тұрғындардың саны шамамен 500 болған), ең көп кездесетін фамилиялар Лауритсен, Расмуссен, Йенсен және Скомагер. Ата тегін атау сол кезде қалыпты жағдай болған, бірақ бұл тұрғындар арасында қандай есімдер танымал болғанын көрсетеді. Балық аулаудан басқа, салықтар адамдарға қаланың оңтүстігінде бидай сияқты түрлі дақылдар өсіруге мүмкіндік берді. Сондай-ақ, мал жаюға арналған жайылым да болды, онда көптеген сиыр мен қой бағылған. Қаланың көп бөлігі оңтүстіктегі Сёборгтан ("Көл қамалы" – қызық, көл содан бері құрғатылған, ал қамал қазір қираған) шығыс жағында орналасқан және құрғату алаңдарының шығысында мұхитқа құятын өзен бойында жатқан. Алайда, балықшылардың көптігі балық аулауды қиындатты, бірнеше отбасы тіршілік көріп, салық төлеуге жеткіліксіз балық аулап алды. 1632 жылы тек 18 отбасы қалды. Бұл жағдайды біршама тұрақтандырды, ал 1682 жылы Кристиан V-нің жазбаларына сәйкес, саны 30-ға жетті. Бірақ жаңа мәселе пайда болды. Қозғалмалы құмдар қайықтар мен торларды көміп, жұмысты кешіктіретін болды. Қаланың шығыс бөлігінің бір бөлігі тіпті құмдарға көміліп, қараусыз қалды. Қаланың оңтүстігінде 18 ғасырдың соңында Карл Кристиан Лембах пен Катрин Мари Милан (Габриэль Миланның ұрпағы) тұрған Неллерупгард жергілікті поместье болды. Олар аймақтағы жерлердің көп бөлігіне иелік етті, әсіресе ортақ жайылымнан өз үлесін алып, қарапайым тұрғындарға ең алыс жерлерді қалдырғаннан кейін.
The earliest confirmed permanent residence in Gilleleje is in the early 16th century. An excavation, done in 1979 by the city museum, revealed a lot from a house under the layers of sand. The house had most likely been built shortly after 1536, as a coin was found, dated 1534 36. There were also found ceramics reminiscent of other finds, so the archeologists assumed that the culture layer was from the late 15th century. Additionally, the house was found on the address Fabersvej 10 which is not the closest to the beach, and the habit was to build from the beach and inwards. At around this time, it is also known that the village had enough financial means to build a church and hire a priest. This required considerable funds, and the general consensus, then, is that the township went from seasonal fishing to year round fishing, and the fishermen settled down in the years surrounding 1500. Town hall has established 1488 as the "official" founding year to make celebrating easier. The church was inaugurated in 1538 by the newly ordained priest Hans Lauridtzen. In 1588, the vassal of Kronborg made a list of the taxes that the fishermen should pay. This was one or a half barrel of cod. From this list, we can see who the earliest citizens were. There are about 70 names (a name is analogous to a house there were probably about 500 citizens), with the surnames Lauritsen, Rasmussen, Jensen and Skomager being the most common. Note that patronymic surnames were the norm then, but from this, it gives an impression of what first names were in vogue among the citizens. Aside from the fishing, the taxes allowed people to grow various types of crops south of the town, such as wheat. There was also a pasture, on which there were many cows and sheep. Most of the town was on the eastern side of the stream that came from Søborg ("Lakecastle" ironically, the lake has since been drained and the castle is now a ruin) in the south and went out in the ocean just east of the drying grounds. Unfortunately, the influx of fishermen made hard on the fishing, and several families could not catch enough fish to both sustain a living and pay the taxes. In 1632, only 18 families were left. This stabilized the conditions somewhat, and in 1682, the number was up to 30, according to the records of Christian V. A new problem was present, though. The shifting sand would bury boats and nets, and had to be shoveled away, delaying the real work somewhat. Part of the eastern side of the town was even deserted as a few houses had gradually been buried under dunes. South of the town was Nellerupgård, the local manor, home to Carl Christian Lembach and Catrine Marie Milan (a descendant of Gabriel Milan) in the late 18th century. They owned most of the land in the area, especially after extracting "their" parts of the common pasture, letting the common citizens get the furthermost areas.
Балық аулау қаласы және теңіз жағалауындағы курорт
1810 және 1820 жылдары қала көп кеңейді, ал бұрын тасталып кеткен шығыс аймақта көптеген жаңа үйлер салынды. 1873 жылы кептіру алаңы болған жерге нағыз порты салынды. Бұл үлкен кемелерді, демек, көбірек жұмыс орындарын білдірді, соның салдарынан қалаға көбірек адамдар қоныс аударды. 1890 жылы қалада 865 шаңырау болды, оның 112-сі балықшылар отбасы еді. 1896 жылы Гиллелее Дания теміржол желісіне қосылды, Хиллеред пен Гиллелее арасындағы Грибсков теміржолының Грэстед-Гиллелее учаскесі ашылды. Сыртқы порт 1902 жылы бітті, ал 1916 жылы Гиллелее Эльсинормен Hornbæk теміржолының Гиллелее бөлігі ашылғанда байланысты. Сонымен қатар, Гиллелее жыл сайын көптеген туристерді тартатын теңіз жағалауындағы курортқа айналды. Осылайша, ғасыр басында қалада қонақ үй, монша қонақ үйі, көптеген виллалар, санаторий және демалыс үйлері болды.
During the 1810s and 20s, the city expanded a lot, and many new houses were built in the eastern area that had once been abandoned. A real harbor was built in 1873, where the drying ground had been. This meant larger ships and thus more jobs, making more people move to the town. In 1890, the town was at 865 households, 112 of which were fishermen. In 1896, Gilleleje was connected with the Danish rail network as the Græsted–Gilleleje section of the Gribskov railway line between Hillerød and Gilleleje opened. The outer harbor was finished in 1902, and in 1916 Gilleleje was connected with Elsinore as the Hornbæk Gilleleje section of the Hornbæk railway line was opened. At the same time, Gilleleje developed into a seaside resort that attracted a large number of holidaymakers every year. At the turn of the century, the town thus contained a guest house, a bathing hotel, many villas, a sanatorium and recreation homes.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Гиллелее 1940 жылға дейін Данияны нацистік Германия басып алғанға дейін балық аулаумен гүлденді. Сол кездегі көптеген даниялықтар сияқты, Гиллележерлер де басқыншылыққа қарсы болды және қаладағы түрлі жерлерге жасырып, яһудилерге көмектесті. Бірақ 1943 жылдың 2 қазанында гестапо Даниядағы барлық яһудилерді ұстауға кірісті. Гиллелеедегі яһудилер шіркеудің шатырына жасырынып, балықшылар оларды өз кемелерімен Швецияға алып өтуге дайындалды. Алайда, көшедегі неміс патрульдерінің кесірінен олар бірден кете алмады. Бірнеше күн жасырынып жүргеннен кейін, біреу немістерге шамамен 75 яһудидің қайда жасырынғанын хабарлады, олардың барлығы ұсталды, тек бір бала ғана зираттағы қабір тасының артына тығылып қалды. Жергілікті әңгімелерге сүйенсек, дін қызметкері осы жағдайға соншалықты қынжылғаннан кейін, ешқашан бұрынғыдай болмады. Гестапо қаладағы яһуди отбасыларын ұстағаннан кейін, есте қаларлық әңгіме өрбіді. "Кешіріңіз, яһудилер!" - деп айғайлады бір ауыл тұрғыны гестапо офицеріне. Неміс "Бұл олардың тағдыры, кітапта жазылған" деп жауап бергенде, ауыл тұрғыны: "Бірақ бұл Гиллелееде болуы керек деп еш жерде жазылмаған."
Gilleleje continued to thrive on its fishing until 1940 when Nazi Germany occupied Denmark. Like most other Danes at the time, the Gillelejere were against the oppression and helped the Jews by hiding them various places in the town. However, on 2 October 1943, the Gestapo set out to capture all Danish Jews. The Jews in Gilleleje were hidden on the church loft, and the fishermen prepared for taking them across the sound to Sweden in their cutters. They could not leave immediately, though, because of the German patrols in the street. After several days of hiding, an informer let the Germans know where the roughly 75 Jews were hiding, and they were all captured, bar a single boy who hid behind a gravestone in the cemetery. According to local lore, the priest was so mortified by the situation that he never really became normal again. A memorable exchange resulted after the Gestapo seized Jewish families in the town. "The poor Jews!" exclaimed one villager to a Gestapo officer. When the German responded that it was "written in the Bible that this shall be their fate,” the villager retorted, “but it is not written that it has to happen in Gilleleje.”
Окупация аяқталғаннан кейін, қалаға яһудилерді және теңіз миналарымен соқтығысып қаза тапқан балықшыларды еске алу үшін бірнеше ескерткіштер орнатылды.
After the occupation was over, several memorials have been put up in the town, both commemorating the Jews and the fishermen who lost their lives when colliding with sea mines.
Соғыстан кейінгі кезең
1950 жылдары мал жаюға пайдаланылған шығыс аймақтар (Старемозен, "Қарғалы батпағы" деп аталады) өнеркәсіптік аймаққа айналып, жұмыс орындарының көбеюіне, демек, жаңа адамдардың келуіне әкелді.
The eastern areas (called Stæremosen "Starling moor") that had been used for pasture became the industrial area in and around 1950, creating more jobs, meaning more newcomers.
Экономика
Гиллелее порты Даниядағы бесiншi үлкен коммерциялық балық аулау порты болып табылады.
Gilleleje harbor is the 5th largest commercial fishing harbor in Denmark.
Темір жол станциялары
Hornbæk темір жолы Gilleleje-ді Helsingørмен, ал Gribskov темір жолы Gilleleje-ді Hillerødпен байланыстырады. Gilleleje темір жол станциясы қаланың басты темір жол станциясы болып табылады. Қалаға Gilleleje East, Stæremosen және Fjellenstrup темір жол аялдамалары да қызмет көрсетеді.
The Hornbæk railway line connects Gilleleje with Helsingør and the Gribskov railway line connects Gilleleje with Hillerød. Gilleleje railway station is the principal railway station of the town. The town is also served by the railway halts Gilleleje East, Stæremosen and Fjellenstrup.