Кіріспе
Грек ғибадатханаларындағы құлшылық мүсіндері орналасқан ғимараттар Грек ғибадатханалары (ναός, мағыналық тұрғыдан латынша templum, "ғибадатхана") – ежелгі грек дініндегі грек ғибадатханаларындағы құдай мүсіндерін орналастыру үшін салынған құрылыстар. Ғибадатханалардың ішкі кеңістіктері жиын орындары ретінде пайдаланбады, себебі тиісті ораникалық (жер бетінде тұрмайтын құдай немесе құдайы) құдайға арналған құрбандықтар мен рәсімдер олардың сыртында, ғибадатхананың кең аумағында, жақын маңайда өткізілді. Ғибадатханалар көбінесе ант берулерді сақтау үшін қолданылды. Олар грек сәулетінің ең маңызды және кең таралған сақталған құрылыс түрі болып табылады. Оңтүстік-Батыс Азия және Солтүстік Африканың эллиндік патшалықтарында ғибадатхананың функцияларын орындау үшін салынған ғимараттар көбінесе жергілікті дәстүрлерді сақтады. Гректердің ықпалы байқалатын жағдайларда да, мұндай құрылыстар әдетте грек ғибадатханалары деп есептелмейді. Бұл, мысалы, грек-парфян және Бактрия ғибадатханаларына, немесе египеттік дәстүрді ұстанған Птолемей үлгілеріне қатысты. Грек ғибадатханаларының көпшілігі астрономиялық бағытта салынған. Б.з.д. 9-шы ғасыр мен б.з.д. 6-шы ғасыр аралығында ежелгі грек ғибадатханалары кішкентай саз кірпіштен салынған құрылыстардан екі қабатты монументалды "периптеральді" ғимараттарға айналды, олардың барлық жағынан бағаналармен қоршалған, көбінесе 20 метрден аса биіктікте (шатырын есептемегенде). Стилистикалық тұрғыдан алғанда, олар аймақтық ерекшеліктерге ие сәулеттік тәртіптермен басқарылды. Алғашында дориялық және иондық тәртіптер арасында айырмашылық болғанмен, б.з.д. 3-шы ғасырдың соңында үшінші балама – коринфтік тәртіп пайда болды. Көптеген әртүрлі жоспарлар жасалды, олардың әрқайсысы әртүрлі тәртіптердегі суперструктурамен үйлестірілуі мүмкін. Грек әлеміндегі соғыстар немесе жөндеу жұмыстарының жетіспеуі салдарынан ғибадатханалар қирады. Осы ғибадатханалардың кейбіреуі, мысалы, Посейдон Сотер (Құтқарушы) ғибадатханасы, б.з.д. 449 жылы Парсы империясы жеңілгеннен кейін Афинадан тыс жерде қайта салынды. Б.з.д. 3-шы ғасырдан бастап үлкен ғибадатханалар салу сирек болды; б.з.д. 2-шы ғасырдағы қысқа мерзімді гүлденуден кейін, б.з.д. 1-шы ғасырда ол толығымен тоқтады. Содан кейін тек кішкентай құрылыстар салынды, ал ескі ғибадатханалар жөнделіп, аяқталмаған жағдайда аяқталды. Грек ғибадатханалары белгілі пропорцияларға сәйкес жобаланып, салынды, көбінесе бағаналардың төменгі диаметріне немесе іргетастың өлшемдеріне байланысты. Осылайша қол жеткізілген негізгі конструкциялардың математикалық қатаңдығы оптикалық түзетулермен жұмсатылды. Көбінесе кең таралған идеалданған бейнеге қарамастан, грек ғибадатханалары боялған, қызыл және көк түстер ғимарат тастарының немесе штукатурканың ақ түсімен контраст жасады. Ең күрделі ғибадатханалар қасбеттерінде рельефтер мен мүсіндер түрінде өте бай бейнелі безендірумен жабдықталған. Ғибадатханалар құрылысын әдетте қалалар немесе ғибадатханалар басқармасы ұйымдастырып, қаржыландыратын. Жеке тұлғалар, әсіресе эллиндік билеушілер, мұндай ғимараттарды қаржылай қолдауға ие болды. Гректердің қаржылық байлығының төмендеуімен және грек әлемінің Рим мемлекетінің құрамына енуімен, оның шенеуніктері мен билеушілері де демеушілік етті, грек ғибадатханаларын салу тоқтады. Жаңа ғибадатханалар енді рим ғибадатханасының дәстүріне жатты, оған гректердің өте күшті әсеріне қарамастан, басқа мақсаттарға ұмтылды және басқа эстетикалық принциптерді ұстанды (салыстыру үшін басқа мақаланы қараңыз). Негізгі ғибадатхана ғимараты үлкен аумақта немесе temenos-та орналасқан, әдетте периболос қоршауымен немесе қабырғамен қоршалған; тұтастай алғанда, әдетте "ғибадатхана" деп аталады. Афинаның Акрополі ең танымал мысал, бірақ бұл ғибадатхана сонда салынбастан бұрын қамал ретінде қабырғаланған. Бұл көптеген қосалқы ғимараттарды, киелі бақтарды немесе бұлақтарды, құдайға арналған жануарларды және кейде заңнан бас сауғалаған адамдарды қамтиды, мысалы, қашып кеткен құлдарға ғибадатханалар пана берді.
Greek temples (ναός, semantically distinct from Latin templum, "temple") were structures built to house deity statues within Greek sanctuaries in ancient Greek religion. The temple interiors did not serve as meeting places, since the sacrifices and rituals dedicated to the respective ouranic (a god or goddess that does not reside on the Earth) deity took place outside them, within the wider precinct of the sanctuary, which might be large. Temples were frequently used to store votive offerings. They are the most important and most widespread surviving building type in Greek architecture. In the Hellenistic kingdoms of Southwest Asia and of North Africa, buildings erected to fulfill the functions of a temple often continued to follow the local traditions. Even where a Greek influence is visible, such structures are not normally considered as Greek temples. This applies, for example, to the Graeco Parthian and Bactrian temples, or to the Ptolemaic examples, which follow Egyptian tradition. Most Greek temples were oriented astronomically. Between the 9th century BCE and the 6th century BCE, the ancient Greek temples developed from the small mud brick structures into double porched monumental "peripteral" buildings with colonnade on all sides, often reaching more than 20 metres in height (not including the roof). Stylistically, they were governed by the regionally specific architectural orders. Whereas the distinction was originally between the Doric and Ionic orders, a third alternative arose in late 3rd century BCE with the Corinthian order. A multitude of different ground plans were developed, each of which could be combined with the superstructure in the different orders. Temples would be destroyed due to warfare in the Greek World or from lack of repairs. Some of these temples such as the temple of Poseidon Soter (The Savior) would be rebuilt outside of Athens after the defeat of the Persian Empire in 449 BCE. From the 3rd century BCE onward, the construction of large temples became less common; after a short 2nd century BCE flourish, it ceased nearly entirely in the 1st century BCE. Thereafter, only smaller structures were started, while older temples continued to be renovated or brought to completion if in an unfinished state. Greek temples were designed and constructed according to set proportions, mostly determined by the lower diameter of the columns or by the dimensions of the foundation levels. The nearly mathematical strictness of the basic designs thus reached was lightened by optical refinements. In spite of the still widespread idealised image, Greek temples were painted, so that bright reds and blues contrasted with the white of the building stones or of stucco. The more elaborate temples were equipped with very rich figural decoration in the form of reliefs and sculptures on the pediment. The construction of temples was usually organised and financed by cities or by the administrations of sanctuaries. Private individuals, especially Hellenistic rulers, could also sponsor such buildings. In the late Hellenistic period, their decreasing financial wealth, along with the progressive incorporation of the Greek world within the Roman state, whose officials and rulers took over as sponsors, led to the end of Greek temple construction. New temples now belonged to the tradition of the Roman temple, which, in spite of the very strong Greek influence on it, aimed for different goals and followed different aesthetic principles (for a comparison, see the other article). The main temple building sat within a larger precinct or temenos, usually surrounded by a peribolos fence or wall; the whole is usually called a "sanctuary". The Acropolis of Athens is the most famous example, though this was apparently walled as a citadel before a temple was ever built there. This might include many subsidiary buildings, sacred groves or springs, animals dedicated to the deity, and sometimes people who had taken sanctuary from the law, which some temples offered, for example to runaway slaves.
Шығу тегі
Гректердің ең алғашқы киелі орындарында ғибадатхана ғимараттары болмаған болуы мүмкін, бірақ олардың көпшілігі қиратылғандықтан, олар туралы біліміміз шектеулі, және бұл мәселе даулы. Әдеттегі ертедегі киелі орынның temenos-тан тұратын көрінеді, көбінесе киелі тоғайдың, үңгірдің немесе бұлақтың маңында, және тек аралықтағы белгі тастармен шектелуі мүмкін, сондай-ақ құрбандық шалуға арналған жертөлесі бар. Көптеген ауылдық киелі орындар осы стильде сақталған болуы мүмкін, бірақ көбірек танымал болғандары біртіндеп, әсіресе қалаларда, құдай бейнесін орналастыруға арналған ғимаратқа қол жеткізе алды. Бұл процесс, әрине, б.з.д. 9 ғасырында басталды, және бұрын да болған болуы мүмкін. Микендік мегарон (б.з.д. 15-13 ғасырлар) кейінгі архаикалық және классикалық грек ғибадатханаларының алғы күші болды, бірақ гректердің қараңғы дәуірінде ғимараттар кішірейіп, монументалдығын жоғалтты. Грек ғибадатхана сәулетінің дамуының негізгі қағидалары б.з.д. 10 ғасыр мен б.з.д. 7 ғасыр аралығында қалыптасты. Ең қарапайым түрінде, наос ретінде, ғибадатхана сыртқа шығып тұрған қабырғалары (анталары) бар қарапайым тіктөртбұрышты киелі орын болды, ол кішкентай вестибюль құрады. Б.з.д. 8 ғасырға дейін, көбінесе жартылай дөңгелек артқы қабырғалары бар апсидалық құрылымдар да болды, бірақ тіктөртбұрышты тип басымдық танытты. Осы кішкентай негізгі құрылысқа бағаналар қосу арқылы гректер ғибадатхана сәулетінің дамуы мен әртүрлілігіне серпіліс берді. 690-650 ж.ж. салынған Истмия ғибадатханасы, шамасы, бірінші нағыз архаикалық ғибадатхана болды. Оның көлемі, бағаналы галереясы және шатыры сол кездегі басқа ғимараттардан ерекшеленді.
Ағаштан жасалған сәулет: ерте архаикалық
Алғашқы ғибадатханалар негізінен балшықтан, кірпіштен және мәрмәрден жасалған, тас негізде салынған. Бағаналар мен үстіңгі құрылысы (антамент) ағаштан жасалған, есік ашықтары мен анталар ағаш тақтайшалармен қорғалған. Саз кірпіш қабырғалар көбінесе жартылай ағаш конструкциясымен ағаш тіреулермен нығайтылған. Осы қарапайым және айқын құрылымдағы ағаш сәулетінің элементтері грек ғибадатханаларының ғасырлар бойы дамуын анықтаған маңызды жобалау принциптерін қалыптастырды. Біздің заманымыздан бұрынғы VII ғасырдың соңында осы қарапайым құрылыстардың өлшемдері едәуір ұлғайды. Термостағы C ғибадатханасы – 100 фут (30 м) ұзындығындағы гекатомпэдтердің біріншісі. Ол кезде кеңістікті жабу техникалық жағынан мүмкін болмағандықтан, бұл ғибадатханалар ені 6-10 метр болатын өте тар болып қалды. Культтық мүсіннің және оны сақтаған ғимараттың маңыздылығын көрсету үшін наос бағаналармен тірелетін шатырмен жабдықталды. Соның нәтижесінде ғибадатхананы барлық жағынан айналдыратын бағаналар жиынтығы (перистаз) грек сәулетінде тек ғибадатханалар үшін ғана қолданылды. Ғибадатхананың барлық жағынан колоннадалармен (птера) бірігуі сәулетшілер мен демеушілер үшін жаңа эстетикалық қиындық тудырды: құрылыстарды барлық бағыттан қарауға болатын етіп салу қажет болды. Бұл периптердің дамуына әкелді, оның алдыңғы жағында пронаос (перзентхана) орналасқан, ал ғимараттың арт жағында осыған ұқсас орналасқан опистодом болды, ол таза эстетикалық себептермен қажет болды.
Тас сәулетінің кіріспесі: Архаикалық және классикалық
Тас сәулет өнерінің қайта жандануынан кейін, әрбір ғибадатхананың маңызды элементтері мен пішіндері, мысалы, бағаналар саны және бағана қатарлары, грек ежелгі дәуірі бойы үнемі өзгеріске ұшырады. Б.з.д. VI ғасырда Иониялық Самос бір периптеросқа қаратылатын екі қатарлы диптерос жасады. Бұл идея кейін Дидима, Ефес және Афинада қолданылды. Б.з.д. VI ғасыр мен IV ғасырдың соңы аралығында көптеген ғибадатханалар салынды; дерлік әрбір полис, әрбір грек колониясында біреу немесе бірнеше ғибадатхана болды. Қала сыртында да, Олимпия және Дельфи сияқты ірі қасиетті орындарда да ғибадатханалар кездесті. Пішіннің байқалатын өзгеруі барлық сәулет элементтерінің үйлесімді формасын табуға жасалған ізденісті көрсетеді: даму ертедегі қарапайым пішіндерден, көбінесе дөңгелек және ауыр көрінетін, кейінгі құрылыстардың эстетикалық жетілуі мен ұқыптылығына дейін жетті; қарапайым тәжірибелерден бастап жоспарлар мен жоғарғы құрылымдардың қатаң математикалық күрделілігіне дейін өркендеді.
Грек ғибадатханасының құлдырауы: эллиндік кезең
Ерте эллиндік кезеңнен бастап грек периптерлік ғибадатханасы маңыздылығын жоғалтты. Өте сирек ерекшеліктерді қоспағанда, классикалық ғибадатханалардың құрылысы эллиндік Грецияда да, Магна Грециядағы грек колонияларында да тоқтады. Кіші Азияның батысында ғана б.з.б. 3-ғасырда ғибадатхана құрылысы төмен деңгейде жалғасты. Аполлон ғибадатханасы Милетке жақын Дидимада және Сардидегі Артемизия ғибадатханасы сияқты ірі жобалардың құрылысы көп ілгерілемеді. Б.з.б. 2-ғасырда ғибадатхана сәулетінің қайта жаңғыруы болды, оның ішінде периптерлік ғибадатханалар да бар еді. Бұл ішінара Приендік Гермогеннің ықпалына байланысты болды, ол иондық ғибадатхана құрылысының принциптерін практикалық және теориялық тұрғыдан қайта қарастырды. Сонымен қатар, түрлі эллиндік патшалықтардың билеушілері мол қаржылай ресурстар бөлді. Олардың өзін-өзі дәріптеуі, бәсекелестігі, ықпал аймақтарын тұрақтандыруға ұмтылысы, сондай-ақ Риммен күшейе түскен қақтығыс (мүмкіндігінше мәдениет саласында) грек ғибадатханасының күрделі сәулетін жаңаруға көп күш салды. Осы кезеңде грек ғибадатханалары Кіші Азияның оңтүстігінде, Египетте және Солтүстік Африкада кеңінен тарады. Бірақ мұндай мысалдарға және б.з.б. 3 және 2-ғасырлардағы экономикалық өрлеу мен жоғары техникалық жаңарулардың оңтайлы жағдайларына қарамастан, эллиндік діни сәулет көбінесе антистер және простильді ғибадатханалардағы көптеген шағын ғибадатханалармен, сондай-ақ кішкентай киіз үйлермен (найскои) ұсынылған. Соңғылары ежелгі дәуірден бері маңызды орындарда, базар алаңдарында, бұлақтардың жанында және жолдар бойында салынып келді, бірақ олардың ең гүлденген кезеңі осы кезде келді. Шағын құрылымдармен шектелу псевдопериптерлік ерекше форманың дамуына әкелді, ол наос қабырғаларындағы қосымша бағаналарды пайдаланып периптерлік ғибадатхананың иллюзиясын жасайды. Бұған ерте мысал ретінде Эпидаврдегі L ғибадатханасын, содан кейін Римнің көптеген танымал мысалдары, мысалы, Нимдегі Maison Carrée келтіруге болады.
Грек ғибадатханасының құрылысы аяқталды: Рим Грециясы
Б.з.д. 1-ғасырдың басында Митрида соғыстары сәулет өнері тәжірибесінде өзгерістерге алып келді. Қамқорлық рөлін көбінесе Шығыс провинцияларының римдік шенеуніктері иеленді, олар сирек ғибадатханалар салып жомарттықтарын көрсетті. Дегенмен, осы кезеңде кейбір ғибадатханалар салынды, мысалы, Афродизиядағы Афродита ғибадатханасы. Принципаттың орнатылуы көп жаңа ғимараттардың салынуына әкелді, олардың көпшілігі императорлық культ немесе римдік құдайларға арналған ғибадатханалар болды, мысалы, Баалбектегі Юпитер ғибадатханасы. Грек құдайларына арналған жаңа ғибадатханалар салынуын жалғастырды, мысалы, Селгедегі Тихайон, бірақ олар дамитын римдік императорлық сәулет стилінің канондық формаларын ұстанды немесе Петра мен Пальмирадағы ғибадатханалар сияқты жергілікті грек емес ерекшеліктерін сақтады. Шығыстың римдікке айналуы грек ғибадатханасы сәулетінің тоқтауына әкелді, бірақ Дидимадағы Аполлон ғибадатханасы немесе Афинадағы Олимпион сияқты аяқталмаған ірі құрылыстарды аяқтау жұмыстары біздің заманымыздың 2-ғасырына дейін жалғасты.
Ғибадатханаларды тастау және қайта құру: Ежелгі дәуір
Рим империясының тағында отырған Феодосий I және оның ізбасарларының, түркі діндеріне тыйым салған жарлықтары грек ғибадатханаларының біртіндеп жабылуына немесе оларды христиан шіркеулеріне айналдыруға алып келді. Осылайша грек ғибадатханаларының бастапқы мақсатының тарихы аяқталды, бірақ олардың көптегені содан кейін де ұзақ уақыт бойы пайдаланылды. Мысалы, Афинадағы Парфенон алғаш рет шіркеу ретінде қайта киеленді, Османдық шапқыштары басып алғаннан кейін мешітке айналды және 17 ғасырға дейін құрылымдық тұрғыдан зақымдалмады. Ғимаратқа Венециялық зеңбіректің оғы тигенше, және оның ішінде оқ-дәрі сақталғандықтан, осы маңызды ғибадатхананың көп бөлігі салынғаннан кейін 2000 жылдан астам уақыттан соң қирады.
Құрылымы
Гректердің классикалық ғибадатханалары көптеген ғасырлар бойында бірдей негізгі құрылымды сақтап келді. Гректер жоспарға әсер ететін шектеулі кеңістіктік элементтерді, ал биіктігін анықтайтын сәулеттік мүшелерді пайдаланды.
және
Наос алдында, наос қабырғаларының (анта) сыртқа шығып тұрған бөліктерімен және олардың арасында орналасқан екі бағанадан құралған пронаос деп аталатын кірер жер бар. Наосқа пронаостан кіруге арналған есік бар. Наостың арт жағындағы осыған ұқсас бөлме опстодом деп аталады. Опистодомды наоспен байланыстыратын есік жоқ; оның болу себебі – таза эстетикалық талаптар: периптеральді ғибадатхананың симметриясын сақтау және оны барлық жағынан көрінуге мүмкіндік беру үшін, ғибаратхананың алдыңғы жағы артқы жағында да қайталанған болуы керек. Наостың ең шеткі бөлігінде, опстодомға тіреліп, адтон деп аталатын шағын орын болуы мүмкін.
Жоспар түрлері
Бұл компоненттер грек ғибадатханасының сәулетінде әртүрлі жоспар түрлерін іске асыруға мүмкіндік берді. Грек ғибадатханасының ең қарапайым мысалы – антистегі templum, ол құлшылық мүсінін қорғайтын шағын төртбұрышты құрылыс. Наос алдында, анта деп аталатын, сыртқа шығып тұрған қабырғалардан шағын веранда немесе пронаос жасалған. Пронаос пен наос есік арқылы байланыстырылған. Жоғарғы құрылысты қолдау үшін антаэ арасына екі бағана орнатылған (антистесте дистиль). Егер ол ұқсас дистильді опстодоммен жабдықталған болса, онда бұл қос анта ғибадатханасы деп аталады. Бұл типтің бір түрінде наос артындағы опистодом жартылай бағаналармен және қысқартылған антаэмен көрсетілген, сондықтан оны псевдо опистодом деп сипаттауға болады. Егер антистегі ғибадатхананың верандасы алдында, әдетте төрт немесе алты бағанадан тұратын қатар болса, онда ғибадатхана простилос немесе простиль ғибадатханасы деп сипатталады. Бұл жағдайда пронаос толығымен алынып тасталуы мүмкін немесе тек антаэ бағанасыз қалдырылуы мүмкін. Амфипростил немесе амфипростиль артында сол бағаналық орналасу қайталанады. Керісінше, периптерос немесе периптераль термині төрт жағынан питералармен (колоннадалармен) қоршалған ғибадатхананы білдіреді, олардың әрқайсысы әдетте бір қатар бағаналардан тұрады. Бұл ғибадатхананың төрт жағында да тосқауылсыз айнала қоршайтын, перистаз портикасын құрайды. Бұл пішіннің эллинистік және римдік түрі – псевдопериптерос, онда перистаздың бүйірлік бағаналары сыртқы наос қабырғаларына тікелей бекітілген бағаналар немесе пилястрлармен көрсетіледі. Диптерос немесе диптераль төрт жағынан екі қатарлы колоннадамен жабдықталған, кейде алдыңғы және артқы жағында қосымша бағана қатарлары болады. Псевдодиптерос та бағаналарының ішкі қатарында біріктірілген бағаналарды ұстайды. Дөңгелек пішінді ғибадатханалар ерекше типті құрайды. Егер олар колоннадамен қоршалған болса, олар периптеральді толои деп аталады. Олардың қасиетті мәні болғанына қарамастан, олардың ғибадатхана ретіндегі қызметін жиі растау мүмкін емес. Ұқсас құрылым – моноптерос немесе циклостиль, бірақ оның наосы жоқ. Жоспар түрлерін нақтылау үшін анықтамалық терминдерді біріктіруге болады, мысалы: периптеральді қос анта ғибадатханасы, антистегі простатил, периптеральді амфипростиль және т.б.
Биіктігі
Грек ғибадатханаларының биіктігі әрқашан үш бөлікке бөлінеді: крепидома, бағаналар және антаблема.
Қорлар мен
Стереобат, эутинтерия және крепидома ғибадатхананың негізін құрайды. Грек ғибадатханасының жер астындағы іргетасы стереобат деп аталады. Ол бірнеше қабаттағы шаршы тас блоктардан тұрады. Ең жоғарғы қабаты – эутинтерия, жер бетінен ішінара көтеріледі. Оның беті мұқият тегістеліп, жазықталады. Ол үш сатыдан тұратын крепидомды тіреп тұрады. Крепидоманың ең жоғарғы деңгейі бағаналар мен қабырғалардың орналасатын бетін қамтамасыз етеді; ол стилобат деп аталады.
Бағандар
Стилботаға тік бағаналар орнатылады, олар жоғары қарай тарылады. Олар әдетте бірнеше бөлек кесілген бағана барабандарынан жасалады. Архитектуралық тәртібіне қарай бағана шахтасындағы тік сырғалардың саны әртүрлі болады: дорлық бағаналарда 18-ден 20-ға дейін сырғалар болады, иониялық және коринфтік бағаналарда әдетте 24 сырға болады. Ерте иониялық бағаналарда 48-ге дейін сырғалар кездеседі. Дорлық бағаналар тікелей стилобатқа орналасса, иониялық және коринфтік бағаналар негізге ие, кейде қосымша тұғырға қойылады. Дорлық бағаналарда жоғарғы бөлігі қисайған мойыннан, гипотрахелионнан және астанадан тұрады, ал иониялық бағаналарда астана тікелей шахтаның үстіне орналасады. Дорлық тәртібінде астана дөңгелек торс ілгерілеуінен, бастапқыда өте жалпақ, эхинус деп аталатын бөліктен және шаршы плитадан, абакустан тұрады. Даму барысында эхинус кеңейіп, вертикальға 45 градус бұрышпен түсетін тік сызыққа айналады. Иониялық бағаналардың эхинусы жұмыртқа және жебе лентасымен әсемделеді, одан кейін екі бұрылыстан тұратын, жұқа абакусты қолдап тұратын оюлы жаздық келеді. Коринф тәртібінің атымен аталған Коринф астанасы стильделген акант жапырақтарынан жасалған сақиналармен безендірілген, олар абакустың бұрыштарына жететін өрмелер мен бұрыштарды құрайды.
Қалқа
Капиталдар антаблератураны қолдайды. Доралық тәртіпте энтаблетура әрқашан екі бөліктен тұрады: архитрав және доралық фриз (немесе триглифтік фриз). Афина мен Кикладтардағы Иониялық тәртіпте де архитравтың үстінде фриз қолданылған, ал Кіші Азияның Иониялық архитектурасында б.з.б. 4 ғасырға дейін фриз белгілі болған жоқ. Онда архитрав тікелей тістіктермен (дентилдермен) жалғасты. Фриз бастапқыда шатырдың қабырғалық сызықтарының алдына орналастырылған, олар Кіші Азияның ерте ғибадатханаларында ғана сырттан көрінетін. Доралық фриз триглифтермен құрылымдалған. Олар әрбір бағана осінің және әрбір бағанааралық кеңістіктің ортасының үстіне орналастырылған. Триглифтер арасындағы кеңістіктерде метопалар орналасқан, олар кейде боялған немесе бедерлі өрнектермен безендірілген. Иониялық немесе Коринфтік тәртіптерде фриз триглифтерге ие емес және жай ғана тегіс болып келеді, кейде суреттермен немесе бедерлермен әшекейленеді. Тас архитектураның пайда болуымен портиктерді қорғау және шатыр құрылымын қолдау геизон деңгейіне көтеріліп, фриздің құрылымдық қызметін жойды және оны толығымен сәндік элементке айналдырды. Көп жағдайда наос, әсіресе пронаостың алдыңғы жағы, архитрав пен фризбен безендіріледі.
Корниза және
Фриздің үстінде немесе аралық элементтердің, мысалы, ионикалық немесе коринфтік ордерлердің дентилінің үстінен карниз айқын түрде ілгері шығады. Ол геизоннан (тар қабырғалардың көлбеу жақтарында немесе фронтондарында көлбеу геизон) және симадан тұрады. Ұзын жағында, көбінесе әсем безендірілген сима, арыстан басы пішіндес су төгу құбырларымен жабдықталған. Ғибадатхананың тар жақтарындағы фронтондық үшбұрыш немесе тимпанон дориялықтардың екі еңкейген шатырды енгізуімен пайда болды, ал бұрынғы ғибадатханаларда көбінесе төбе шатырлар болған. Тимпанон әдетте мифтік сахналар мен шайқастарды бейнелейтін мүсіндермен бай безендірілген. Шатырдың бұрыштары мен қырқалары бастапқыда геометриялық, кейіннен гүлдік немесе фигуралық өрнектермен әшекейленген.
Қалыптылығы
Жер бедеріне қарай мүмкіндігі шектес, ғибадатханалар жеке тұрғызылып, барлық жағынан көрінетіндей етіп салынған. Олар көбінесе айналағы ортаны ескере отырып жоспарланбаған, бірақ дербес құрылымдар болып табылды. Бұл рим ғибадатханаларынан басты айырмашылық, олар жиі жоспарланған қалалық аймақтардың немесе алаңдардың бір бөлігі ретінде салынған және көбінесе алдыңғы жағынан қарауға баса назар берілген.
Қатысуы
Грек ғибадатханаларының іргетастары 115х55 м-ге дейін жетеді, яғни шамамен футбол алаңының мөлшерімен тең. Бағаналардың биіктігі 20 м-ге дейін жетеді. Мұндай ірі сәулеттік құрылыстарды үйлесімді етіп жобалау үшін бірқатар негізгі эстетикалық принциптер әзірленді және олар алдымен кіші ғибадатханаларда сынақтан өтті. Негізгі өлшем – аяқ, ол аймаққа қарай 29-дан 34 см-ге дейін өзгеріп отырады. Осы бастапқы өлшем ғибадатхана пішінін анықтайтын барлық өлшем бірліктерінің негізі болды. Маңызды факторлар – бағаналардың төменгі диаметрі және олардың тұғырларының ені. Бағана осьтері арасындағы қашықтық (бағанааралық кеңістік немесе аралық) да негізгі бірлік ретінде қолданылуы мүмкін. Бұл өлшемдер бағана биіктігі және бағана аралықтары сияқты жобалау элементтерімен белгілі пропорцияда болды. Олар, сондай-ақ әр жақтанғы бағаналар санымен бірге стилобат пен перистаздың, және наос мөлшерін анықтады. Тік пропорцияларға қатысты ережелер, әсіресе дорикалық ордерде, осы принциптерден негізгі құрылымдық нұсқауларды шығаруға да мүмкіндік берді. Бұл өте рационалды жүйеге баламалар біздің заманымыздан бұрынғы VII ғасырдың соңы мен VI ғасырдың басындағы ғибадатханаларда іздестірілді, онда наос немесе стилобаттың жоспарланған мөлшерінен бастапқы өлшемдерді дамытуға тырысты, яғни жоғарыда сипатталған жүйені кері бұрып, кіші бірліктерді үлкендерден шығаруға ұмтылды. Мысалы, наос ұзындығы кейде 100 аяққа (30 м) белгіленді (100 – қасиетті сан, гектомбтан да белгілі, ол 100 жануардан құралған құрбандық), ал барлық келесі өлшемдер осы санмен байланысты болуы керек еді, бұл эстетикалық тұрғыдан қанағаттандырмайтын шешімдерге әкелді.
қатынас
Дизайнның тағы бір анықтамалық ерекшелігі – наос пен перистаз арасындағы қатынас болды. Алғашқы ғибадатханаларда бұл толығымен практикалық қажеттіліктерге бағынып, наос қабырғалары мен бағаналар арасындағы осьтік байланыстарға негізделген, бірақ тас архитектурасының пайда болуы бұл байланысты үзіп жіберді. Дегенмен, бұл иондық архитектурада сақталды. Дорилік ғибадатханаларында болса, бастапқыда фриздің артында орналасқан ағаш шатыр құрылысы енді гейзонның артында, жоғарырақ деңгейде басталатын болды. Бұл фриз бен шатыр арасындағы құрылымдық байланысты жойды; шатырдың құрылымдық элементтерін енді осьтік қатынастарға тәуелсіз орналастыруға болады. Осының нәтижесінде, наос қабырғалары ұзақ уақыт бойы бағаналармен тікелей байланысын жоғалтып, перистаз ішінде еркін орналаса алды. Тек ұзақ даму кезеңінен кейін ғана сәулетшілер Дорилік ғибадатханалары үшін сыртқы қабырға жазықтығын жақын бағана осімен сәйкестендіруді міндетті принцип ретінде таңдады. Ұлы Грекиядағы Дорилік ғибадатханалары мұндай жүйеге көбінесе бағынбады.
Баған нөмірінің формуласы
Ғимараттың негізгі пропорциялары алдыңғы және артқы жақтағы бағаналардың сандық қатынасымен анықталды. Грек сәулетшілері таңдаған классикалық шешім – "алдыңғы бағаналар : бүйір бағаналар = n : (2n+1)" формуласы, оны бағанааралық кеңістіктер санына да қолдануға болады. Осының нәтижесінде, Грециядағы классикалық дәуірде (б.з.д. 500 – 336 жылдар) көптеген ғибадатханаларда 6 × 13 бағана немесе 5 × 11 бағанааралық кеңістік болған. Сол пропорциялар, көбірек абстрактілі түрінде, Парфенонның көп бөлігін анықтайды, оның 8 × 17 бағаналы перистасы ғана емес, сонымен қатар, 4:9 арақатынасына дейін қысқартылған барлық негізгі өлшемдерде де – бағанааралық кеңістіктер, стилобат, ғимараттың ені мен биіктігінің пропорциясы және геисон (мұнда 9:4 ретінде кері көрсетілген).
Оптикалық жетілдірілімдер
Математикалық қатаңдықты жеңілдету және адам көзінің қабылдауындағы бұрмалаушылықтарға қарсы тұру үшін, бүкіл ғимаратқа көзге көрінбейтін шамалы қисық енгізілді. Ежелгі сәулетшілер ұзын көлденең сызықтардың ортаға қарай көздің алдында иіліп тұрғандай сезім тудыратынын байқаған. Бұл әсерді болдырмау үшін стилобат және/немесе антаблементтің көлденең сызықтары ғимараттың ортасына қарай бірнеше сантиметрге көтерілді. Математикалық түзу сызықтардан ауытқу, тіректерге де қатысты: олар түзу сызықтық түрде кемелденбеді, ал шахтасының айқын "дөңгелеуі" (энтазис) арқылы жақсартылды. Сонымен қатар, бағаналар ғимараттың ортасына қарай сәл еңкейтіліп орнатылды. Қисықтық пен энтазис б.з.д. VI ғасырдың ортасынан бастап қолданыла бастады. Бұл принциптерді ең дәйекті түрде қолдану Афина Акрополіндегі классикалық Парфенонда байқалады. Оның қисықтығы симаға дейінгі барлық көлденең элементтерге әсер етеді, тіпті наос қабырғалары да оны биіктігі бойына көрсетеді. Оның бағаналарының еңісі (оларда да айқын энтазис бар) архитрав пен триглифтік фризбен жалғасады, наостың сыртқы қабырғалары да оны көрсетеді. Ғимараттың бірде-бір тасы, бірде-бір архитрав немесе фриз элементі қарапайым тікбұрышты блок түрінде кесілмеді. Барлық сәулеттік элементтер әрбір тасқа жеке есептелген, оң бұрыштан шамалы ауытқумен жасалған. Соның салдарынан, Парфеноннан сақталған әрбір құрылыс тасы, оның бағаналары, наос қабырғалары немесе антаблементі бүгінде нақты орнымен анықталады. Бұл кемелділікке жұмсалған зор еңбекке қарамастан, Парфенон, оның мүсіндік әшекейлерімен бірге, он алты жылдың ішінде (б.з.д. 447-431) аяқталды.
Түсіру
Тек үш негізгі түс қолданылды: ақ, көк және қызыл, кейде қара. Крепидома, бағаналар және архитрав көбінесе ақ түсті болды. Тек Дорилік капительдердің (аннули) төменгі жағындағы көлденең кесілген ойыстар сияқты ерекшеліктер немесе Дорилік архитравтардың сәндік элементтері (мысалы, таения және гутта) басқа түстерге боялуы мүмкін. Фриз түстерді пайдалану арқылы айқын құрылымдалған. Дорилік триглиф фризінде көк триглифтер қызыл метопалармен кезектесіп, соңғылары көбінесе жеке боялған мүсіндерге фон ретінде қызмет етті. Рельефтер, әшекейлер және фронтон мүсіндері түрлі түстер мен жаңдаулармен орындалды. Мүтулдар немесе триглифтердің ойықтары сияқты көлеңкелі элементтер қара түспен боялуы мүмкін. Бояу көбінесе жүк көтермейтін бөліктерге жағылды, ал бағаналар немесе архитрав пен геисонның көлденең элементтері боялмай (жоғары сапалы әк тас немесе мәрмәрден жасалса) немесе ақ штукатурмен жабылды.
Сәулет мүсіндері
Грек ғибадатханалары көбінесе бейнелі әшекейлермен безендірілген. Әсіресе, фриз аймақтары рельефтер мен рельефті тақталарға орын берді; ал фронтонның үшбұрыштарында көбінесе еркін тұрған мүсіндер салынған. Архаикалық дәуірде, иондық ғибадатханаларда тіпті архитрав та рельефтермен безендірілуі мүмкін, бұл Дидимадағы Аполлон ғибадатханасының ертерек нұсқасымен дәлелденеді. Мұнда архитравтың бұрыштарында арыстан мен басқа да жануарлармен оралып тұрған горгоналар бейнеленген. Алайда, Кіші Азияның иондық ғибадатханаларында рельефтік безендіруге арналған жеке фриз болған жоқ. Рельефтік безендірудің ең көп таралған аймағы – фриз болды, ол дориялық триглиф фризі түрінде, мүсінделген метопалармен немесе Циклад аралдарында және кейін Шығыс Ионика ғибадатханаларында үздіксіз фриз түрінде кездеседі.
Метопалар
Метопалар – әдетте әрқайсысында үштен аспайтын тұлғалар бейнеленген, жеке-жеке суреттер. Олар көбінесе кеңірек контекстке жататын жекелеген сахналарды көрсетеді. Бірнеше метопада бір сюжеттің бейнеленуі сирек, оның орнына, әдетте шайқас сияқты, жалпы повество контексі бірнеше жеке сахналардың үйлесуі арқылы жасалады. Басқа тақырыптар да осылай бейнеленуі мүмкін. Мысалы, Олимпиададағы Зевс храмының алдыңғы және артқы жағындағы метопалар Гераклдың он екі еңбегін суреттеген. Еуропаның қосылуы немесе Диоскурлардың мал ұрлауы сияқты жеке мифологиялық сахналар, сондай-ақ Аргонавтар саяхаты немесе Троя соғысының эпизодтары да осылай бейнеленген. Кентаврлар мен амазонкаларға қарсы шайқастар, сондай-ақ гигантомахия – Парфенонда бейнеленген осы үш тақырып көптеген храмдарда қайта-қайта кездесетін тақырыптар еді.
Фриздер
Барлық түрдегі шайқас көріністері иониялық фриздерде жиі кездесетін тақырыптардың бірі болды, мысалы, Лагинадағы Гекате храмындағы Гигантомахия немесе Маэандрдегі Магнесиядағы Артемида храмындағы Амазономахия, екеуі де б.з.б. II ғасырының соңында салынған. Күрделі композициялар көрерменге шайқастың өрбуын және қайтаруын көрсететіндей етіп бейнеленді. Мұндай көріністер тыныш немесе бейбіт көріністермен үйлесімді болды: Парфенонның наосының қабырғаларының үстіне орналасқан 160 метрлік фриздің басты бөлігі құдайлардың жиналысы мен шеруді бейнелейді.
Педименттер
Алдыңғы қабаттардың сәндеуіне ерекше көңіл бөлінді, олардың үлкендігі мен алдыңғы жағынан көрінуі себепті. Педимент мүсіндері бастапқыда массивті бейнелеу түрінде болған, мысалы, б.з.д. 600 жылдан кейін сақталған Керкирадағы Артемида ғибадатханасының ең ерте мысалдарында, батыс фронтоны Горгон Медуза мен оның балаларымен ортада, ал пантералар екі жақта орналасқан. Педименттердің төменгі бұрыштарында Зевстің найзағаймен алыпқа қарсы күресі сияқты кішігірім көріністер бейнеленген. Б.з.д. 570 жыл шамасындағы Афина Акрополінің алғашқы периптеральді ғибадатханасының педимент мүсіні дерлік толық мүсін түрінде жасалған, бірақ орталық бөлігінде арыстанмен күресу көрінісі басым. Бұрыштарында Тритонмен күресетін Геракл сияқты жекелеген көріністер бар. Б.з.д. 6-ғасырдың ортасынан кейін композициялық схема өзгерді: жануарлар бейнелері енді бұрыштарға орналастырылды, бірақ көп ұзамай олар мүлдем жоғалып кетті. Орталық композицияны мифологиялық шайқастар немесе адамдардың қатары алды, ал мүсіндер Парфеноннан табылған Эльгин мүсіндері сияқты толық дерлік мүсінге айналды. Гректердің педимент мүсіндеріне деген құрметі Дельфидегі Аполлонның соңғы архаикалық ғибадатханасынан табылған мүсіндермен дәлелденеді, ол ғибадатхананың б.з.д. 373 жылы қирауынан кейін нағыз жерлеу рәсіміне ие болды. Жекелеген педимент көріністерінің тақырыбында жергілікті жермен байланысты мифтер басымдыққа ие болды. Мысалы, Олимпияның шығыс жағында Пелоп пен жақын маңдағы Пизаның мифологиялық патшасы Оиномаос арасындағы күйме жарысына дайындық көрінісі бейнеленген. Бұл – ғибадатхананың негізін қалау туралы миф, ол осы жерде ең маңызды орында көрсетілген. Парфенонның шығыс жағындағы Афинаның тууы немесе оның батыс жағындағы Атика үшін Посейдонмен күресі дәл осындай тікелей байланысты көрсетеді. Б.з.д. III ғасырдың соңындағы Самотракидегі Кабеирой ғибадатханасының педименті, әрине, Грекияның тұтас алғанда үлкен қызығушылық тудырмаған, тек жергілікті аңызды бейнелеген.
Шатырлар
Шатырлар акротериялармен безендірілген, бастапқыда б.з.д. VI ғасырдан бастап мұқият боялған саз дискілер түрінде, кейіннен фронтон бұрыштары мен қырларына орнатылған толық мүсіндерге айналған. Олар көселер мен үш аяқты штативтерді, гриффиндерді, сфинкстерді және әсіресе мифтік кейіпкерлер мен құдайларды бейнелейтін. Мысалы, жүгіріп бара жатқан Нике бейнесі Дельфидегі Аполлон ғибадатханасын әшекейлеген, ал атқа мінген амазонкалар Эпидавростағы Асклепий ғибадатханасының бұрыштарындағы акротерияны құраған. Паузания (5, 10, 8) Олимпиададағы Зевс ғибадатханасының бұрыштарындағы қола штативтер мен қырларын әшекейлеген Паеонийдің Нике мүсіндерін сипаттаған.
Бағандар
Толықтыру үшін, мұнда мүсіндік безендіруді тасымалдауға болатын тағы бір нысанды атап өту керек: Эфес және Дидимадағы Иония ғибадатханаларының celetae бағаналары. Бұл жерде, архаикалық дәуірдегі ғибадатханаларда, бағана сағаларының төменгі бөліктері шығыңқы бейнелеулермен әшекейленген, бастапқыда адамдар қатарын бейнелеген, ал кейінгі классикалық және эллинистік ғибадатханаларда мифологиялық сахналармен және шайқастармен ауыстырылған.