Александр «Грек» Томсон: Шотландия сәулетшісінің өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Шотланд сәулетшісі

Александр "Грек" Томсон (9 сәуір 1817 – 22 наурыз 1875) – көрнекті шотланд сәулетшісі және сәулет теориясының маманы, тұрақты құрылыс саласындағы пионер. Оның еңбектері замандас сәулет баспасөзінде жарияланғанымен, өмірінде Глазгодан тыс жерлерде кеңінен танылмады. Оның сын тұрғысынан бағалануы 1950-1960 жылдардан бастап қайта жандана бастады, әсіресе Франк Ллойд Райтқа тигізген ықпалымен байланысты. Генри Рассел Хитчкок 1966 жылы Томсон туралы былай деп жазды: "Соңғы 150 жылда Глазгода Батыс әлемінің ең ұлы екі сәулетшісі болды. К. Р. Маккинтош өнімді болмаса да, Орталық Еуропадағы ықпалы Луи Салливан және Франк Ллойд Райт сияқты американдық сәулетшілермен шайқасты. Одан да ұлы және қуантарлық жағдай, оның ықпалын Америкада, Милуокиде және Нью-Йоркте ғана кездестіруге болады, ал мен білеміндей, Еуропада мүлдем байқауға болмайды, ол – Александр Томсон".

Ерте өмір

Томсон Стирлингширдегі Балфрон ауылында дүниеге келді. Әкесі Джон Томсон – бухгалтер, анасы Элизабет Купер Томсон болды, ол он екі баланың тоғызыншысы еді. Әкесі бұрынғы некесінен сегіз баласы бар еді, Александр жеті жасқа келгенде қайтыс болды. Осыдан кейін отбасы Глазгоның шеткі аймағына көшті, бірақ 1828 және 1830 жылдар аралығында үлкен қызы Джейн мен үш ұлы қайтыс болды, сол жылы Александрдың анасы да дүние салды. Қалған балалары ағасы Уильяммен, ол мұғалім, оның әйелі мен баласымен бірге Глазгоның оңтүстігіндегі Хангиншоуға көшіп барды. Томсон ұлдарының барлығы кішкентай кезінен жұмыс істеді, бірақ балалар да үйде оқытылды. Александрдың ағасы Эбенизер заңгер кеңсесінде, мүмкін Уилсон, Джеймс және Кейс кеңсесінде бухгалтер болып жұмыс істеді, кейіннен ол бизнесте серіктес болды.

Мансап

Александр Томсон 1834 жылы Глазгодағы заңгерлер кеңсесінде кеңсе кезшісі болып жұмыс істей бастады. Олардың клиенттерінің бірі сәулетші Роберт Фут болды, ол Томсонның суреттерін көріп әсерленді және оны машықтанған шәкірт ретінде қабылдады. Футтың кең кітапханасына және классикалық қалыптар жинағына қол жеткізу арқылы ол көп нәрсе үйренді, бірақ 1836 жылы Фут денсаулығына байланысты зейнеткерлікке шығуға мәжбүр болды. Машықтануын аяқтау үшін Томсон сәулетші Джон Бэрдтің шәкірті болды, бастапқыда көмекшісі, кейіннен бас суретшісі болды. Томсонның кіші інісі Джордж 1840 жылдардың басында Бэрдтің шәкірті болды. 1847 жылдың қыркүйегінде Томсон Джейн Николсонға үйленді, сонымен бір күні оның әпкесі Джон Бэрдке (Томсонның жұмыс берушісімен байланысы жоқ, және өмірбаяншылар оны Джон Бэрд II деп атайды) үйленді, ол бұрынғы серігімен араздасқан болатын. 1848 жылы Томсон оған жаңа серіктестікке қосылды, ол Baird & Thomson практикасы болды. Ол ағасы Джорджбен бірге тәжірибеге кірісті, онда өмірінің ең өнімді жылдарын өткізді. Ол Глазго Сәулетшілер Қоғамы мен Глазго Сәулетшілер Институтының президенті болды. Томсон Шотландияның Біріккен Пресвитериан Шіркеуінің қариясы болды, ал оның терең діни сенімдері оның жұмысына әсер етті. Ол Сүлейменнің ғибадатханасын өзінің үш негізгі шіркеуінің бірдей пішіндегі көтерілген базиликасымен байланыстырғанына күдік тудырады. Ол виллалар, қамалдар, қалалық террасалар, сауда қоймалары, пәтерлер және үш ерекше шіркеулерді қоса алғанда, әртүрлі құрылыстарды жасады. Олардың ішінде Каледония Көшесі Шіркеуі (1856–57) қазір қираған, Куинс Парк Біріккен Пресвитериан Шіркеуі (1869) Екінші дүниежүзілік соғыста қираған, ал Сент-Винсент Көшесі Шіркеуі (1859) – жалғыз сақталған нысан. Хитчкок бір кезде: «Томсон әлемдегі ең әдемі Романтикалық Классикалық шіркеулердің үшін салды» деді. Томсон грек, египеттік және леванттық көздерден өзінің ерекше стилін жасады және оларды қазіргі заманғы қаланың қажеттіліктеріне еркін бейімдеді. 34 жасында Томсон өзінің алғашқы және жалғыз Крейгроуни қамалын жобалады, ол Лох Лонгқа қарап, Роснеат түбегінің ұшында орналасқан. Алты қабатты құрылыс шотландтық барондық стильде салынған, орталық мұнарасы, баспалдақтар, тік қабырғалар және терезелер, сондай-ақ ғибадатхана мен шатырлы үйі бар. Томсонның вилла жобалары Лэнгсайд, Полоксшилдс, Хеленсбург, Ков, Клайд сағасы және Бьют аралында іске асырылды. Оның «жетілген виллалары грек стилінде, бірақ басқа грек жаңарту үйлеріне ұқсамайды, [олар] көлденең сызықтармен басым және берік подиумға тіреледі». Гавин Стамптың айтуынша, «Томсон виллаларын жалпы асимметриядағы симметриямен жеке тілде мұқият жобалады, онда үнемі басқару тәртібіне қатысты көлденең тәртіп ешқашан тасталған жоқ». Әлі де тұрған басқа маңызды жұмыстарға Морей Плейс, Ұлы Батыс Террасасы, Юнион көшесіндегі Египет залдары, Гросвенор ғимараты, Аргайл көшесіндегі Бактың бас ғимараты, Саучихолл көшесіндегі грек ғимараттары, Уолмер және Миллбрей жарты айлары және оның вилласы, Холмвуд үйі, Каткарт кіреді. Томсонның зерттеуге лайық ескерткіштеріне дін қызметкері А.О.Бетти мен дін қызметкері Г.М.Миддлтонге қойылған ескерткіштер, сондай-ақ Каткарт Ескі Шіркеу зиратындағы Джон МакИнтайрге қойылған ескерткіш кіреді. Томсон біздің сөздігімізге тұрақты тұрғын үйдің маңызды элементтерін енгізген көреген адам болды. Бұл аргумент Томсонның 1868 жылы Глазго қаласын жақсарту тресті үшін дайындаған іске асырылмаған жобасына негізделген, бұл қала кеңесінің агенттігі, ортағасырлық ескі қаланың орталығында орналасқан үлкен аймақты қайта дамыту міндеті берілген. Траст Томсонды және тағы бес көрнекті сәулетшілерді Глазгоның Хай-стрит омыртқасы бойындағы әртүрлі жер учаскелерін қайта құру жобаларын ұсынуға шақырды. Томсон орталық аулаға жақын орналасқан параллель пәтерлерді салуды ұсынды, олардың ұштары желдетуді жеңілдету үшін ашық болады. Ол сондай-ақ, көшелерді әйнектеніп, тұрғындардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуді ұсынды. Томсонның идеясы сол кезде танымал болмағанымен, жаңа зерттеулер мен CAD әдістері оның жұмысшылардың тұрғын үйін жақсарту туралы ұсынысының қаншалықты революциялық екенін көрсетуге көмектесті.

Alexander Thomson began work in 1834, as a clerk in a lawyers office in Glasgow. One of their clients was an architect, Robert Foote, who was impressed by seeing Thomson's drawings and took him on as an articled apprentice. He learnt a great deal from getting access to Foote's extensive library and collection of classical casts, but in 1836 Foote had to retire due to illness. To complete his articles, Thomson became apprenticed to the architect John Baird, initially as an assistant, and later became chief draughtsman. Thomson's younger brother George got apprenticed to Baird in the early 1840s. In September 1847 Thomson married Jane Nicholson, and on the same day her sister married another architect, John Baird (unrelated to Thomson's employer, and referred to by biographers as John Baird II), who fell out with his previous partner. In 1848 Thomson joined him in a new partnership, the practice of Baird & Thomson. he entered into practice with his brother George where he was to enjoy the most productive years of his life. He served as president of both the Glasgow Architectural Society and the Glasgow Institute of Architects. Thomson was an elder of the United Presbyterian Church of Scotland, and his deep religious convictions informed his work. There is a strong suggestion that he closely identified Solomon's Temple with the raised basilica of the same form of his three major churches. He produced a diverse range of structures including villas, a castle, urbane terraces, commercial warehouses, tenements, and three extraordinary churches. Of these, Caledonia Road Church (1856–57) is now a ruin,
Queen's Park United Presbyterian Church (1869) was destroyed in WWII, and St Vincent Street Church (1859) is the only intact survivor. Hitchcock once stated, "[Thomson has built] three of the finest Romantic Classical churches in the world”. Thomson developed his own highly idiosyncratic style from Greek, Egyptian and Levantine sources and freely adapted them to the needs of the modern city. At the age of 34, Thomson designed his first and only castle, Craigrownie Castle, which stands at the tip of the Rosneath Peninsula in Cove, overlooking Loch Long. The six storey structure is Scots Baronial in style, featuring a central tower with battlements, steep gables and oriel windows, in addition to a chapel and a mews cottage. Thomson's villa designs were realized at Langside, Pollokshields, Helensburgh, Cove, the Clyde Estuary, and on the Isle of Bute. His "mature villas are Grecian in style while resembling no other Greek Revival houses, [and they] are dominated by horizontal lines and rest on a strong podium." According to Gavin Stamp, "Thomson carefully designed his villas with symmetries within an overall asymmetry in a personal language in which the horizontal discipline of a continuous governing order—whether expressed or implied—was never abandoned. Other important works still standing include Moray Place, Great Western Terrace, Egyptian Halls in Union Street, Grosvenor Building, Buck's Head Building in Argyle Street, Grecian Buildings in Sauchiehall Street, Walmer and Millbrae Crescents, and his villa, Holmwood House, at Cathcart. Grave monuments designed by Thomson that are worthy of study include those to the Revd. A. O. Beattie and the Revd. G. M. Middleton, as well as that for John McIntyre in Cathcart Old Parish Cemetery. Thomson was a visionary who introduced into our vocabulary some of the essential elements of sustainable housing. This argument hinges on an unrealized design Thomson prepared in 1868 for the Glasgow City Improvement Trust, an agency of the Town Council given the task of redeveloping a large area of slum housing centred on the medieval Old Town. The Trust invited Thomson and five other prominent architects to propose designs for the reconstruction of various parcels of land along the spine of Glasgow's High Street. Thomson suggested that closely spaced parallel tenements be built within the central courtyard, the ends of which will be open to facilitate ventilation. He also proposed that alternate streets be glazed for better warmth and safety for the residents. Although Thomson's ideas failed to catch on at the time, new research and CAD techniques have helped show how revolutionary was his proposal for improved workers' housing.

Жазбалар

Томсонның жарияланған еңбектерінің ішінде архитектура тарихы бойынша Халдейн лекциялары (1874) және Глазго университеті үшін жоспарланған ғимаратқа готика стилінің қолайлылығы туралы зерттеу (1866) бар. Бұл зерттеу Раскин мен Пугиннің готиканың басымдығы туралы пікірлерін жоққа шығаруға бағытталған.

Өлім

Томсон 1875 жылғы 22 наурызда Глазгодағы Стратбунгодағы Морей-Плейс үйінде, өзі салған үйдің бірінде қайтыс болды. Архитектор 1875 жылғы 26 наурызда Горбальс Оңтүстік некрополінде, қайтыс болған бес баласының жерленген орнына жақын жерге қойылды. Оның әйелі Джейн 1889 жылы оған қосылды. Оның некрологы 1875 жылғы 26 наурызда Building News газетінде жарияланды, оны оның өмірбаянын жазған досы Томас Гилдард жазған.

Мұра

Глазголық сәулетшілер институты Александр Томсонның қайтысынан кейін дереу "Александр Томсон ескерткішін" құрды. Сәулетшінің мәрмәр бюстін Джон Моссман жасады, ол Саучихолл көшесіндегі Корпорация галереясына табыс етілді, қазір Келвингроув өнер галереясы мен мұражайында қойылған. Оның құрметіне "Ежелгі классикалық сәулет өнерін зерттеуді дамыту мақсатында, саяхат стипендиясын беру, Томсон мырзаның еңбектеріндегі қағидаларға ерекше назар аудару" үшін Александр Томсон атындағы саяхат стипендиясы құрылды, оның екінші жеңімпазы Чарльз Ренни Маккинтош болды. Томсон өз дәуірінде Глазгодағы ең көрнекті сәулетші болды, бірақ оның ғимараттары мен оның абыройы оның туындыларымен безендірілген қалада жақында ғана назардан тыс қалды. Холмвуд үйі Томсонның ең жақсы және ең түпнұсқа тұрғын үйі болып саналады. Шотландияның Ұлттық сенім қорының меншігіндегі Холмвуд үйі бастапқы күйіне келтіріліп, жалпы жұртшылыққа ашылды. Жаңарту кезінде Гомердің "Илиада" эпопеясынан көріністерді бейнелейтін классикалық фриздің он тоғыз панелі бояу мен қабырға қағазының астынан табылды, бұл Томсонның лақап атын одан да орынды етті. 1999 жылы "Маяк" ғимаратында "Александр Томсон: Белгісіз гений" атты ретроспективті көрме өтті, бұл көрме Глазго тұрғындарына осы бірегей сәулетшінің қалаға қосқан үлесін сақтау қажеттігін еске салды. Британдық эмигрант сәулетші Джордж Эшдаун Одсли өзінің бірнеше діни емес ғимараттарында Томсонның әшекейлеуін тығыз ұстанды. Ең танымал мысалы - оның Нью-Йорктегі Боулинг Грин кеңсесі (1896 жылы аяқталды). Бұл биік кеңсе ғимаратының күрделі өрнектелген гранит негізі Томсон стилінде жасалған, ал үстінде Чикаго мектебі стиліндегі кірпіш қабаттары бар. Томсон 9 сәуірде туған күнімен Шотландияның Клайдсдейл банкі 1999 жылы шығарған 20 фунт стерлингтік еске алу банкнотасының алдынан бейнеленген, бұл сол жылы Глазгоның Ұлыбританияның сәулет және дизайн қаласы ретінде танылғанын білдірді. Томсон жобалаған Холмвуд үйінің күмбезінің ішкі көрінісі банкнотаның арт жағындағы басты мотив болып табылады. Бес миллион банкнота басылды.

The Glasgow Institute of Architects set up The Alexander Thomson Memorial immediately following his death. A marble bust of the architect by John Mossman was presented to the Corporation Galleries, Sauchiehall Street, and is now displayed in the Kelvingrove Art Gallery and Museum. The Alexander Thomson Travelling Studentship, of which the second winner was Charles Rennie Mackintosh, was established in his honor, "for the purpose of providing a travelling studentship for the furtherance of the study of ancient classic architecture, with special reference to the principles illustrated in Mr. Thomson’s works". Thomson was the pre eminent architect of his era in Glasgow, yet until recently, his buildings and his reputation have been largely neglected in the city graced by his works. Holmwood House is generally considered to be Thomson's finest and most original residential subject. Under the ownership of the National Trust for Scotland, Holmwood has been restored to its original condition and opened to the general public. During the renovation, nineteen panels of a classical frieze depicting scenes from Homer's Iliad were discovered under layers of paint and wallpaper, rendering Thomson's nickname all the more apt. In 1999, a retrospective entitled Alexander Thomson: The Unknown Genius was held at The Lighthouse, reminding Glaswegians of the need to preserve the remaining examples of this unique architect's contribution to their city. The British emigre architect George Ashdown Audsley closely followed Thomson's ornamentation for several of his secular buildings. The most notable surviving example is his Bowling Green Offices (completed 1896) in New York City. The highly carved granite base of this tall office building is in the Thomson manner with brick Chicago School style floors above. Thomson was featured on the obverse of a 1999 commemorative £20 bank note from Clydesdale Bank of Scotland dated with his birthday 9 April, marking Glasgow's award that year as UK City of Architecture and Design. An interior view of the dome of Holmwood House, designed by Thomson, is the main motif on the reverse side. Five million notes were issued.