Кіріспе
Дөңгелектері мен үздіксіз тізбегі бар құрлықтағы көлік.
Жартылай тізбекті көлік – алдыңғы бөлігінде рульдік басқаруға арналған қалыпты дөңгелектері және артқы бөлігінде көлікті қозғауға және жүк көбірек тасуға мүмкіндік беретін үздіксіз тізбегі бар азаматтық немесе әскери көлік. Осы комбинацияның мақсаты – танк сияқты қиын өтімділікке және дөңгелекті көліктердің басқару қабілетіне ие көлік құралын жасау.
Өнер көрсету
Жартылай тізбекті көліктердің дөңгелекті көліктерге қарағанда басты артықшылығы – тізбектер көліктің салмағын үлкенірек аумаққа таратып, жердің кез келген бөлігіндегі қысымды азайтады, бұл оларға лай және қар сияқты жұмсақ жерлерде жоғары жылдамдықпен қозғалуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, олар толық тізбекті көліктерге тән күрделі басқару механизмдерін қажет етпейді, көлікті бағыттау үшін көбінесе алдыңғы дөңгелектерге сүйенеді, ал кейбір жағдайларда руль арқылы басқарылатын тізбекті тежеу жүйесімен толықтырылады. Автомобиль жүргізе білетін адамға жартылай тізбекті көлікті жүргізу оңай, бұл толық тізбекті көліктерге қарағанда үлкен артықшылық, себебі оларға арнайы оқыту қажет. Осылайша, жартылай тізбекті көліктер түрлі жерлерде персонал мен жабдықтарды табысты тасымалдауға мүмкіндік береді. Басты кемшілігі – тізбектің тартылуын сақтау үшін күшейтілген техникалық қызмет көрсету қажеттігі және тізбектің қызмет ету мерзімінің шектеулі болуы (10 000 км-ге дейін), шиналармен салыстырғанда (80 000 км-ге дейін).
Кегреске жол
1911 жылы француз инженері Адольф Кегресс Ресей патшасы Николай II-нің жеке автокөліктерінің бірнешеуін жартылай тізбекті машиналарға түрлендірді. Оның жүйесі оның атымен аталады: металл бөліктерін біріктірудің орнына иілгіш белбеуді пайдаланған Кегресс тізбегі. Ол оны императорлық гараждағы бірнеше көліктерге, соның ішінде Rolls Royce автомобильдері мен Packard жүк машиналарына қолданды. Ресей империясының әскері де осы жүйені бірнеше "Остин" бронеавтомобильдеріне орнатты. 1916 жылдан бастап Путилов зауыты жүк машиналары мен француз тізбекті бөлшектерін пайдаланып, осыған ұқсас конструкциямен әскери жартылай тізбекті машиналарды (Остин Путилов үлгісі) өндіру жөніндегі ресейлік жобаны жүзеге асырды. Ресей революциясынан кейін және Кеңес Одағы құрылғаннан кейін Кегресс туған Франциясына қайтып оралды, онда 1921 және 1937 жылдар аралығында жүйе Citroën автомобильдерінде және әскери көліктерде пайдаланылды.
Булы топырақ тасушы
Бұл тұжырымдама АҚШ-тың солтүстік-шығысында ағаш тасу ісінен пайда болды, 1899 жылдан 1917 жылға дейін Мэйн штатының Уотервилл қаласында Элвин Ломбард жасаған Ломбард булы ағаш тасушысымен. Көлік теміржолдың булы локомотивіне ұқсас болды, алдыңғы және артқы жағында шана тәрізді руль (немесе дөңгелектер) орналасқан, ал локомотивтің жетекші дөңгелектерінің орнына тізбектермен қоздырылатын жырқыш машиналар болды. 1907 жылы иттер мен понилер шоуының операторы Х.Х. Линн газ және бумен жұмыс істейтін төрт және алты дөңгелекті құрылымдарын тастап, Ломбардқа сол кездегі жақсартылмаған жолдармен жүруге арналған, алдыңғы дөңгелектері және артқы табандары бар, төрт цилиндрлі Бреннан бензиндік қозғалтқышымен жұмыс істейтін автокөлік/тартқыш қозғалтқыш жасауды тапсырды – жартылай жолды жүк тасымалдайтын алғашқы пайдалы көлік. 1909 жылы бұл машина екі дөңгелекті алдыңғы және бір табаны бар кішірек модельмен ауыстырылды, себебі ауылдық ағаш көпірлер қиындықтар туғызды. Тұрақсыздық мәселелері және Линн мен Ломбард арасындағы дау Линнді Линн тракторларын өндіретін Линн Өндіріс компаниясын құруға және өзінің жақсартылған азаматтық жартылай жол машиналарын нарыққа шығаруға итермеледі. Ломбард одан кейін ілесуге тырысты, бірақ көбінесе тек тарту машинасы ретінде қалды. Кейіннен Линн "Haftrak" және "Catruk" тауарлық белгілерін тіркеді, соңғысы жүк көлігінен жырқышқа гидравликалық түрде өзгеруге арналған жартылай жол үшін болды.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
Артиллерияны сүйреуге арналған тракторлар және алдыңғы доңғалақтары мен артқы жағында рельстері бар конструкциялар соғыс басталғанға дейін пайда бола бастады, көбінесе Холт тракторы сияқты ауыл шаруашылығы машиналарының негізінде жасалған. Негізгі жартылай гусеницалық тұжырымдаманы алғаш рет британдықтар соғыс кезінде көрсетті. Мұндай тракторлардың арқасында, жеңіл атпен тасылатын далалық артиллерияны толықтыру үшін ауыр қаруларды тактикалық тұрғыдан қолдану мүмкін болды. Мысалы, британдық армияда бұл Корольдік гарнизондық артиллерияның ауыр қаруларын майданда икемді түрде пайдалануға мүмкіндік берді. Англияда 1905 жылдан бастап Ричард Хорнсби & Sons компаниясының Дэвид Робертс британдық әскери шенеуніктерді гусеницалық көлікке қызықтыруға тырысты, бірақ сәтті болмады. Холт 1914 жылы Ричард Хорнсби & Sons компаниясынан "тізбекті жол" типті тракторға қатысты патенттерді 4000 фунт стерлингке сатып алды. Холт тракторының жолдар алдында басқарылатын рульдік дөңгелегі болғаннан айырмашылығы, Хорнсби гусеницалық машинасы әрбір гусеницаға берілетін қуатты реттеу арқылы басқарылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, окоп соғысының мәселесі және фронтқа жабдықты тасымалдаудың қиындығы салдарынан гусеницалық тракторлардың тарту күші әскерилердің назарын өзіне аударды. Алайда, танктар пайда болғаннан кейін, толық гусеницалық немесе алты дөңгелекті, төрт дөңгелекті көліктер бар болғанда, гусеница мен дөңгелектің комбинациясы тиімсіз болып көрінді. Жартылай гусеницалық машина 1930 жылдары қайта оралды, және оны Екінші дүниежүзілік соғыста қолданған бірнеше елде дамыту жүргізілді. Америка Құрама Штаттары Армиясы және Америка Құрама Штаттары теңіз жаяу әскері үшін бронеавтомобильдерді жобалаған White Motor Company, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін бронеавтомобильдерді әзірлеуді жалғастырды және M2 жартылай гусеницалық машинасы мен M3 жартылай гусеницалық машинасына гусеница қосты.
Автохениль және автонеж
1920-1930 жылдары көптеген азаматтық жартылай гусеницалық эксперименттер жүргізілді. «Ситроен» компаниясы Солтүстік Африка мен Орталық Азия шөлдерін кезіп өту үшін, өздерінің автокенильдерін пайдалана отырып, бірнеше ғылыми экспедицияларды қаржылады. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ әскері жартылай гусеницалық персонал тасымалдаушы құралын жасауды қалап, сол себепті азаматтық жартылай гусеницалық көліктерді зерттеді. 1920 жылдардың соңында АҚШ армиясы бірнеше «Ситроен Кегресс» көліктерін бағалау үшін сатып алды, одан кейін оларды өндіруге лицензия алды. Бұл нәтижесінде 1939 жылы Армия қару-жарақ департаменті прототип құрастырды. 1940 жылдың қыркүйегінде әскери M2 және M3 жартылай гусеницалық нұсқалары өндіріске түсті. Канаданың қарлы және мұзды жағдайларын ескере отырып, Жозеф Арман Бомбардье 1930 жылдары 7 және 12 орындық жартылай гусеницалық автокөліктерді жасады, бұл «Бомбардье» өнеркәсіптік конгломератының бастауы болды. «Бомбардье» көлігінің артқы бөлігінде жылдамдық үшін гусеницалар, ал алдыңғы бөлігінде басқару үшін шаңғылар болды. Жазда шаңғыларды дөңгелектермен алмастыруға болатын, бірақ мұндай жағдай сирек кездесетін. Кеңес Армиясы да BA 30 сияқты жартылай гусеницалық көліктермен эксперимент жүргізді, бірақ оларды қымбат және сенімсіз деп тапты. Американдық екінші дүниежүзілік соғыс машиналарынде болмаса да, рульдік басқаруды руль дөңгелегімен басқарылатын гусеницалық тежегіштермен жеңілдетуге болады.
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жартылай жолды пайдалану
АҚШ-та үш негізгі өндіруші 43 000 жартылай тізбекті машина өндірді, ең ірісі – White Motor Company, ол бастапқы жобалаушы болды және Соғыс министрлігі 15 414 данасын қабылдады. Басқа өндірушілер, Autocar және Diamond T, сәйкесінше 12 168 және 12 421 машина жасады. Бұл үлгілер Канадада лицензия бойынша өндірілді және «Ленд-Лиза» бағдарламасы аясында кеңінен жеткізілді, оның ішінде КСРО-ға 5 000 дана жеткізілді. Америкада жасалған жартылай тізбекті машиналарды төртінші өндіруші – International Harvester компаниясының International Motor Truck Corporation бөлімшесі жасады. IH шамамен 12 853 жартылай тізбекті машина құрастырды, олар британ және француз әскерлері үшін Еуропаға жіберілді. 1942 жылы Спрингфилд зауытында 152 М5 және 5 М14 данасы, 1943 жылы – 2 026 М9, 1 407 М0А1, 4 473 М5, 1 600 М14 және 400 М17 данасы, 1944 жылы – 1 100 М5А1 және 1 100 М17 данасы, ал 1945 жылы Спрингфилд зауытында 589 М5А1 және 1 М5А3 данасы өндірілді. IHC жартылай тізбекті машиналары White, Diamond T және AutoCar машиналарынан бірнеше ерекшеліктерімен көзге түсті. IHC машиналарында дөңгелек пішіндес қанаттардың орнына жалпақ алдыңғы қанаттар болды; басқа өндірушілер қолданған Hercules 160AX қозғалтқыштарының орнына International Red Diamond 450 қозғалтқыштары қолданылды; басқа өндірушілер қолданған Spicer 4 жылдамдық беріліс қорабының орнына IHC Model 1856 4 жылдамдық беріліс қорабы қолданылды; бәсекелестері қолданған Timken алдыңғы осінің орнына IHC Model FOK 1370 алдыңғы жетек осі болды; бәсекелестері қолданған Timken осінің орнына IHC Model RHT 1590 осі артқы жағында қолданылды; және басқа үш өндіруші қолданған бұрандалы, тік бұрышты броняның орнына толық дәнекерленген бронямен жасалды. 1944 жылдың тамызында одақтас әскерлер Парижді азат етті. Қалаға алғаш кірген көлік – испандық сарбаздар жүргізген, «España Cañí» деп аталған М3 машинасы болды, олар француз үш түсті туы астында шайқасты. Тамыз айының соңында бірнеше шерулер өтті. 1944 жылдың 25 тамызындағы шерулердің бірі Елисей алаңдарынан өтті, онда Шарль де Голль париждіктердің көпшілігін бастап, француз сарбаздары IH жартылай тізбекті машиналарын жүргізіп өтті.
Жаяу әскер тасымалдағыштары
Жартылай тізбекті машиналар Екінші дүниежүзілік соғыста кеңінен қолданылды, әсіресе немістердің Demag жасаған Sd. Kfz. 250 және Hanomag жасаған Sd. Kfz. 251 машиналарымен, сондай-ақ американдықтардың M2 және M3 машиналарымен.
Қаруларды қолдау платформалары
Жартылай тізбекті машиналар миномет тасымалдаушылар, өздігінен жүретін зениттік қарулар, өздігінен жүретін танкке қарсы қарулар, бронетранспорттық құралдар және басқа да түрлі міндеттерде кеңінен қолданылды.
Салқын соғыс кезінде қолданылуы
Жартылай тізбекті машиналар Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін 1960 жылдардың соңына дейін, көбінесе соғыстан артық қалған көліктер түрінде кеңінен қолданылды. Жартылай тізбекті машиналар француз отаршылдық империясында Бірінші Индокитай соғысы мен Алжир соғысында, Үнді-Пәкістан соғыстарында және араб-израиль қақтығысының алғашқы кезеңдерінде жауынгерлік қимылдарда қолданылды. Израиль армиясы оларды телекоммуникациялық жабдықтарды тасымалдау сияқты жауынгерлік емес жүктерді тасымалдау үшін толық тізбекті және толық дөңгелекті машиналардан тиімдірек деп санды. 2008 жылдың наурыз айына қарай 600 жартылай тізбекті машина әлі де ресми түрде әрекеттегі әскер құрамында есептеліп тұрды.
Азаматтық мақсатта
Екінші дүниежүзілік соғыстағы көптеген жартылай тізбекті машиналар артық қор ретінде немесе кейіннен толық тізбекті бронетранспортерлер пайдалануға енгізілген кезде ескіргендіктен азаматтық қолданушыларға сатылды. Көпшілігі тіпті төрт дөңгелекті көліктер үшін қиын болатын қар, құм және сулы топырақ сияқты қиын жерлердегі инженерлік жұмыстарға қолданылды. Көптеген машиналар өзгертілді, олардың артқы кабинасы алынып тасталғаннан кейін винт, кішкентай крандар және генераторлармен жабдықталды. Кейбір Екінші дүниежүзілік соғыстағы жартылай тізбекті машиналар барлық жерде жүре алатын өрт сөндіру машиналары ретінде пайдаланылды.