Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1840 жылдары Ұлыбританиядағы теміржолдарға қатысты спекуляциялық азабалық. Теміржол маниясы – 1840 жылдары Ұлыбритания және Ирландияның теміржол көлігі саласындағы қор нарығындағы көпіршік. Ол әдеттегі схема бойынша дамыды: теміржол акцияларының бағасы көтерілген сайын, спекулянттар көбірек қаржы салды, бұл теміржол акцияларының бағасын одан әрі өсірді, содан кейін акциялардың құны құлдырады. Мания 1846 жылы шарына жетті, сол кезде жаңа теміржол компанияларын құру үшін 263 Парламент актісі қабылданды, жоспарланған маршруттардың жалпы ұзындығы 9500 миль (15289 км) құрады. Рұқсат етілген теміржолдардың шамамен үштен бірі ешқашан салынбады – компаниялар нашар қаржылық жоспарлау салдарынан банкротқа ұшырады, өздерінің желісін салуға үлкермес бұрын ірі бәсекелестер сатып алды немесе инвесторлардың ақшасын басқа бизнеске бағыттау мақсатымен құрылған алаяқтық кәсіпорындар болып шықты.
Speculative frenzy in the UK in the 1840s about railways
Railway Mania was a stock market bubble in the rail transportation industry of the United Kingdom of Great Britain and Ireland in the 1840s. It followed a common pattern: as the price of railway shares increased, speculators invested more money, which further increased the price of railway shares, until the share price collapsed. The mania reached its zenith in 1846, when 263 Acts of Parliament for setting up new railway companies were passed, with the proposed routes totalling 9500 mile (15289 km). About a third of the railways authorised were never built—the companies either collapsed due to poor financial planning, were bought out by larger competitors before they could build their line, or turned out to be fraudulent enterprises to channel investors' money into other businesses.
Себептер
Әлемдегі ең алғашқы танымал қазіргі заманғы қалааралық темір жол, Ливерпуль мен Манчестер темір жолы (L&M) 1830 жылы темір жолын ашып, жолаушылар мен жүк тасымалдау ісінде табысты болды. 1830-шы жылдардың соңы мен 1840-шы жылдардың басында британ экономикасы баяулады. Пайыздық ставкалар өсті, сол кездегі негізгі инвестиция көзі – мемлекеттік облигацияларға ақша салуды тартымды етті, ал саяси және әлеуметтік толқулар банктер мен бизнеске темір жол салуға қажетті үлкен қаражатты инвестициялаудан тартып алды; L&M құны 637 000 фунт стерлингті құрады (2015 жылғы шамамен). 1840-шы жылдардың ортасына қарай экономика жақсарып, өндіріс саласы қайтадан өркендеді. Англия банкі пайыздық ставкаларды төмендетіп, мемлекеттік облигацияларды инвестиция үшін аз тартымды етті, ал қолданыстағы теміржол компанияларының акциялары қарқынды өсімді бастан кешірді, олар жүк пен жолаушы көлемін арттырып, жаңа теміржолдарға инвестиция жасауға адамдарды ынталандырды. Ең маңыздысы, британ бизнесіне инвесторлар көбейді. Өнеркәсіптік революция жаңа, өркендеп келе жатқан орта тапты құрды. Бұрынғы бизнес-жобалар аз ғана банктерге, бизнесмендерге және бай аристократтарға тәуелді болса, болашақ теміржол компаниясының инвестициялауға жинақ ақшасы бар, сауатты халықтың үлкен бөлігі болды. 1825 жылы үкімет 1720 жылғы Оңтүстік теңіз көпіршігі кезінде қабылданған, жаңа бизнес-жобаларды құруға қатаң шектеулер қойған және ең бастысы, акционерлік компанияларды бес жеке инвестормен шектеген Көпіршік заңын жойды. Осы шектеулер алынып тасталғаннан кейін кез келген адам ақшаны жаңа компанияға (және үміттеніп, пайда табуға) инвестициялай алатын болды, ал теміржолдар қате жасамайтын кәсіпорын ретінде жарнамаланды. Газеттер сияқты жаңа медиа және қазіргі заманғы қор нарығының пайда болуы компанияларға өзін-өзі танытуды және жалпы жұртшылыққа инвестициялауға мүмкіндік беруді жеңілдетті. Акцияларды 10% көлемінде ақша салу арқылы сатып алуға болады, ал теміржол компаниясы қалған соманы кез келген уақытта талап ету құқығын сақтап қалды. Теміржолдар қате жасамайтын кәсіпорын ретінде осылай кеңінен жарнамаланды, сондықтан шағын кірісі бар мыңдаған инвесторлар тек ақша салуға ғана мүмкіндік болғандықтан, көптеген акцияларды сатып алды. Көптеген отбасылар барлық жинақтарын болашақ теміржол компанияларына салды, ал көптеген отбасылар көпіршік құлағаннан кейін барлығын жоғалтты, ал компаниялар қалған төлемдерін талап етті. Британ үкіметі теміржол саласында дерлік толығымен «лаissez-faire» (бостандық) жүйесін қолдады. Компаниялар желі үшін жер сатып алу құқығын алу үшін Парламентке заң жобасын ұсынуы керек еді, бұл ұсынылатын теміржол бағытының мақұлдануын қажет етті, бірақ компаниялар санына шектеулер болған жоқ және желінің қаржылық тұрақтылығын тексеру де болған жоқ. Кез келген адам компания құрып, инвестиция жинап, Парламентке заң жобасын ұсына алатын болды. Парламент мүшелерінің (депутаттардың) көпшілігі мұндай схемаларға көп қаржы салғандықтан, 1846 жылы манияның шыңында заң жобасы қабылданбауы сирек болды, бірақ Парламент айқын түрде адастыратын немесе салу мүмкін емес схемаларды қабылдамады. Джордж Хадсон сияқты магнаттар шағын теміржол компанияларын біріктіріп, Солтүстік және Мидленд аймақтарында маршруттарды рационалдастырып, маршруттарды жасады. Ол сондай-ақ депутат болды, бірақ ақыр соңында, мысалы, капиталдан дивиденд төлеу сияқты алаяқтық әрекеттеріне байланысты сәтсіз аяқтады.
The world's first recognizably modern inter city railway, the Liverpool and Manchester Railway (the L&M), opened its railway in 1830 and proved to be successful for transporting both passengers and freight. In the late 1830s and early 1840s, the British economy slowed. Interest rates rose, making it more attractive to invest money in government bonds—the main source of investment at the time, and political and social unrest deterred banks and businesses from investing the huge sums of money required to build railways; the L&M cost £637,000 (£ adjusted for 2015). By the mid 1840s, the economy was improving and the manufacturing industries were once again growing. The Bank of England cut interest rates, making government bonds less attractive investments, and existing railway companies' shares began to boom as they moved ever increasing amounts of cargo and people, making people willing to invest in new railways. Crucially, there were more investors in British business. The Industrial Revolution was creating a new, increasingly affluent middle class. While earlier business ventures had relied on a small number of banks, businessmen and wealthy aristocrats for investment, a prospective railway company also had a large, literate section of population with savings to invest. In 1825 the government had repealed the Bubble Act, brought in during the near disastrous South Sea Bubble of 1720, which had put close limits on the formation of new business ventures and, importantly, had limited joint stock companies to a maximum of five separate investors. With these limits removed anyone could invest money (and hopefully earn a return) on a new company and railways were heavily promoted as a foolproof venture. New media such as newspapers and the emergence of the modern stock market made it easy for companies to promote themselves and provide the means for the general public to invest. Shares could be purchased for a 10% deposit, with the railway company holding the right to call in the remainder at any time. The railways were so heavily promoted as a foolproof venture that thousands of investors on modest incomes bought large numbers of shares, whilst only being able to afford the deposit. Many families invested their entire savings in prospective railway companies—and many of those lost everything when the bubble collapsed and the companies called in the remainder of their due payments. The British government promoted an almost totally 'laissez faire' system of non regulation in the railways. Companies had to submit a bill to Parliament to gain the right to acquire land for the line, which required the route of the proposed railway to be approved, but there were no limits on the number of companies and no real checks on the financial viability of a line. Anyone could form a company, gain investment and submit a bill to Parliament. Since many Members of Parliament (MPs) were heavy investors in such schemes, it was rare for a bill to not pass during the peak of the mania in 1846, although Parliament did reject schemes that were blatantly misleading or impossible to construct. Magnates like George Hudson developed routes in the North and Midlands by amalgamating small railway companies and rationalising routes. He was also an MP, but ultimately failed owing to his fraudulent practices of, for example, paying dividends from capital.
Манияның аяқталуы
Басқа да көпіршіктер сияқты, теміржол маниясы да тек қана шамадан тыс оптимистік болжамдарға негізделген өзін-өзі дамыту циклына айналды. Құрылған ондаған компаниялар жұмыс істей бастағанда және олардың көпшілігінің өмір сүруге қабілетсіздігі анық болғанда, инвесторлар теміржолдардың барлығының олар сенгендей тиімді де, салынуы оңай емес екенін түсіне бастады. Мұнымен қатар, 1845 жылдың соңында Англия банкі пайыздық ставканы арттырды. Банктер облигацияларға қайта инвестициялауды бастағанда, ақша теміржолдардан ағып, даму қарқынын баяулатты. Теміржол акцияларының бағасы өсуін тоқтатты, содан кейін тұрақталды. Бағалар төмендеген кезде инвестициялар дерлік тоқтады, көптеген компаниялар қаржысыз қалды, ал көптеген инвесторлар инвестицияларынан ешқандай пайда көре алмады. Ұлы Батыс теміржолы және жаңадан құрылған Мидленд сияқты ірі теміржол компаниялары желілерін кеңейту үшін стратегиялық тұрғыдан маңызды банкрот болған желілерді сатып ала бастады. Бұл желілерді нақты құнынан әлдеқайда арзанға алуға болады, себебі акционерлер өз акциялары үшін төмен баға ұсынысын қабылдау немесе инвестицияларын толығымен жоғалту арасында таңдау жасағанда, әдетте біріншісін таңдайтын. Мания кезінде орташа табысқа ие көптеген отбасылар барлық жинақтарын жаңа компанияларға салған, ал спекуляция құлағанда олар барлығын жоғалтты. Британияның ерте өнеркәсіптік дәуіріндегі өркендеу мен құлдырау циклы әлі де жалғасып жатты, ал теміржол маниясына жағдай жасаған өркендеу салқындап, содан кейін төмендеу басталды. 1840 жылдардың соңы мен 1850 жылдардың басында жаңа теміржол компанияларының саны дерлік азайды, жаңа желілерді тек ірі компаниялар ғана салды. 1850 және 1860 жылдардағы экономикалық өрлеу теміржол құрылысында шағын дамуды қамтамасыз етті, бірақ олар мания деңгейіне жете алмады – бұл үкіметтік бақылаудың (әлі де шектеулі болғанымен) ойластырылғандығына, инвесторлардың сақтығына және Ұлыбританияның теміржол желісінің дамуына байланысты болды, 1840 жылдардағыдай көптеген компаниялар үшін "бос кеңістік" болмады.
As with other bubbles, the Railway Mania became a self promoting cycle based purely on over optimistic speculation. As the dozens of companies formed began to operate and the simple unviability of many of them became clear, investors began to realise that railways were not all as lucrative and as easy to build as they had been led to believe. Coupled to this, in late 1845 the Bank of England increased interest rates. As banks began to re invest in bonds, the money began to flow out of railways, undercutting the boom. The share prices of railways slowed in their rise, then leveled out. As they began to fall, investment stopped virtually overnight, leaving numerous companies without funding and numerous investors with no prospect of any return on their investment. The larger railway companies such as the Great Western Railway and the nascent Midland began to buy up strategic failed lines to expand their network. These lines could be purchased at a fraction of their real value as given a choice between a below value offer for their shares or the total loss of their investment, shareholders naturally chose the former. Many middle class families on modest incomes had sunk their entire savings into new companies during the mania, and they lost everything when the speculation collapsed. The boom and bust cycle of early industrial Britain was still in effect, and the boom that had created the conditions for Railway Mania began to cool and then a decline set in. The number of new railway companies fell away to almost nothing in the late 1840s and early 1850s, with the only new lines constructed being by the large companies. Economic upturns in the 1850s and 1860s saw smaller booms in railway construction, but these never reached anywhere near the scale of the mania—partly due to more thoughtful (if still very limited) government control, partly due to more cautious investors and partly because the UK railway network was approaching maturity, with none of the 'blank canvas' available to numerous companies as in the 1840s.
Нәтижелер
Кейбір қор нарығындағы көпіршіктерден өзгеше, барлық инвестициялардың нақты, айқын нәтижесі болды: британдық теміржол жүйесінің үлкен кеңеюі, әрине, бұл құны шарықтап кеткен болуы мүмкін. Мания кезінде іске асырылған көптеген непрактикалық, аса амбициялық және тікелей алаяздық жобалардың арасында бірқатар практикалық магистральдық бағыттар (әсіресе, Ұлы Солтүстік теміржолының алғашқы бөлігі және Транс-Пеннин Вудхед бағыты) және маңызды жүк тасымалы желілері (мысалы, болашақта Солтүстік-Шығыс теміржолының көп бөлігі) болды. Бұл жобалардың бәріне зор капитал қажет болды, және оның бәрі жеке кәсіпкерліктен тартылды. Манияның спекуляциялық қызуы адамдарды теміржол құрылысына қажетті үлкен қаражатты бұрынғыдан немесе кейінгі жылдардағыдан гөрі еріктірек инвестициялауға итермеледі. Тіпті мания күйреген кезде сәтсіз аяқталған көптеген бағыттар, оларды сатып алған ірі компаниялардың қолына өткеннен кейін пайдалы (немесе тіпті табысты) болды. 1844 және 1846 жылдар аралығында мақұлданған жобалардың нәтижесінде барлығы 6220 миль (10010 км) теміржол желісі салынды – салыстыру үшін, қазіргі Ұлыбритания теміржол желісінің жалпы ұзындығы шамамен 11000 миль (17703 км) құрайды.
Unlike some stock market bubbles, there was a net tangible result from all the investment: a vast expansion of the British railway system, though perhaps at an inflated cost. Amongst the high number of impractical, overambitious and downright fraudulent schemes promoted during the mania were a good number of practical trunk routes (most notably the initial part of the Great Northern Railway and the trans Pennine Woodhead route) and important freight lines (such as large parts of what would become the North Eastern Railway). These projects all required vast amounts of capital, all of which had to be raised from private enterprise. The speculative frenzy of the mania made people much more willing to invest the large sums required for railway construction than they had been previously or would be in later years. Even many of the routes that failed when the mania collapsed became viable (if not lucrative) when each was in the hands of the larger company that had purchased it. A total of 6220 mile (10010 km) of railway line were built as a result of projects authorised between 1844 and 1846—by comparison, the total route mileage of the modern UK railway network is around 11000 mile (17703 km).
Салыстырулар
Темір жол және каналдық құмарлықты 1990 жылдардағы телекоммуникация компаниялары акцияларындағы ұқсас құмарлықпен салыстыруға болады. Телекоммуникациялық құмарлық кең көлемдегі оптикалық талшықты телекоммуникациялық инфрақұрылымды орнатуға және пайдалануға әкелді, себебі сол темір жолдың құқығы оптикалық талшықтар үшін қолжетімді арналар жасауға мүмкіндік берді. Тағы бір өрбу 1995–2000 жылдары, Интернет дамыған кезеңде болды, сол кезде көптеген компаниялар өсіп келе жатқан желіде жаңа қызметтерді ілгерілету үшін құрылды. 2000 жылы дотком көпіршігі жарылды, ал 2002 жылы Enron, WorldCom, Global Crossing және QWest компанияларының банкроттығымен телекоммуникациялық көпіршік құлады, бірақ Google және Amazon сияқты кейбір платформалық компаниялар өсіп, дамыды, негізгі оптикалық талшықты желілерге және бұлттық есептеу қызметтеріне кеңейді.
Railway and Canal Mania can be compared with a similar mania in the 1990s in the stock of telecom companies. The telecom mania resulted in the installation and deployment of a vast amount of fibre optic telecommunications infrastructure, spurred on from the realisation that the same railway rights of way could make affordable conduits for fibre optics. Yet another boom occurred in the period 1995–2000, during the development of the Internet, when many companies were established to promote new services on the growing network. The dot com bubble collapsed in 2000, and the much more extensive telecoms bubble in 2002 with the bankruptcies of Enron, WorldCom, Global Crossing, and QWest, although some platform companies such as Google and Amazon grew and prospered, diversifying into backbone fibre networks and cloud computing services.