Кіріспе

1840 жылдары Ұлыбританиядағы теміржолдарға қатысты спекуляциялық азабалық. Теміржол маниясы – 1840 жылдары Ұлыбритания және Ирландияның теміржол көлігі саласындағы қор нарығындағы көпіршік. Ол әдеттегі схема бойынша дамыды: теміржол акцияларының бағасы көтерілген сайын, спекулянттар көбірек қаржы салды, бұл теміржол акцияларының бағасын одан әрі өсірді, содан кейін акциялардың құны құлдырады. Мания 1846 жылы шарына жетті, сол кезде жаңа теміржол компанияларын құру үшін 263 Парламент актісі қабылданды, жоспарланған маршруттардың жалпы ұзындығы 9500 миль (15289 км) құрады. Рұқсат етілген теміржолдардың шамамен үштен бірі ешқашан салынбады – компаниялар нашар қаржылық жоспарлау салдарынан банкротқа ұшырады, өздерінің желісін салуға үлкермес бұрын ірі бәсекелестер сатып алды немесе инвесторлардың ақшасын басқа бизнеске бағыттау мақсатымен құрылған алаяқтық кәсіпорындар болып шықты.

Себептер

Әлемдегі ең алғашқы танымал қазіргі заманғы қалааралық темір жол, Ливерпуль мен Манчестер темір жолы (L&M) 1830 жылы темір жолын ашып, жолаушылар мен жүк тасымалдау ісінде табысты болды. 1830-шы жылдардың соңы мен 1840-шы жылдардың басында британ экономикасы баяулады. Пайыздық ставкалар өсті, сол кездегі негізгі инвестиция көзі – мемлекеттік облигацияларға ақша салуды тартымды етті, ал саяси және әлеуметтік толқулар банктер мен бизнеске темір жол салуға қажетті үлкен қаражатты инвестициялаудан тартып алды; L&M құны 637 000 фунт стерлингті құрады (2015 жылғы шамамен). 1840-шы жылдардың ортасына қарай экономика жақсарып, өндіріс саласы қайтадан өркендеді. Англия банкі пайыздық ставкаларды төмендетіп, мемлекеттік облигацияларды инвестиция үшін аз тартымды етті, ал қолданыстағы теміржол компанияларының акциялары қарқынды өсімді бастан кешірді, олар жүк пен жолаушы көлемін арттырып, жаңа теміржолдарға инвестиция жасауға адамдарды ынталандырды. Ең маңыздысы, британ бизнесіне инвесторлар көбейді. Өнеркәсіптік революция жаңа, өркендеп келе жатқан орта тапты құрды. Бұрынғы бизнес-жобалар аз ғана банктерге, бизнесмендерге және бай аристократтарға тәуелді болса, болашақ теміржол компаниясының инвестициялауға жинақ ақшасы бар, сауатты халықтың үлкен бөлігі болды. 1825 жылы үкімет 1720 жылғы Оңтүстік теңіз көпіршігі кезінде қабылданған, жаңа бизнес-жобаларды құруға қатаң шектеулер қойған және ең бастысы, акционерлік компанияларды бес жеке инвестормен шектеген Көпіршік заңын жойды. Осы шектеулер алынып тасталғаннан кейін кез келген адам ақшаны жаңа компанияға (және үміттеніп, пайда табуға) инвестициялай алатын болды, ал теміржолдар қате жасамайтын кәсіпорын ретінде жарнамаланды. Газеттер сияқты жаңа медиа және қазіргі заманғы қор нарығының пайда болуы компанияларға өзін-өзі танытуды және жалпы жұртшылыққа инвестициялауға мүмкіндік беруді жеңілдетті. Акцияларды 10% көлемінде ақша салу арқылы сатып алуға болады, ал теміржол компаниясы қалған соманы кез келген уақытта талап ету құқығын сақтап қалды. Теміржолдар қате жасамайтын кәсіпорын ретінде осылай кеңінен жарнамаланды, сондықтан шағын кірісі бар мыңдаған инвесторлар тек ақша салуға ғана мүмкіндік болғандықтан, көптеген акцияларды сатып алды. Көптеген отбасылар барлық жинақтарын болашақ теміржол компанияларына салды, ал көптеген отбасылар көпіршік құлағаннан кейін барлығын жоғалтты, ал компаниялар қалған төлемдерін талап етті. Британ үкіметі теміржол саласында дерлік толығымен «лаissez-faire» (бостандық) жүйесін қолдады. Компаниялар желі үшін жер сатып алу құқығын алу үшін Парламентке заң жобасын ұсынуы керек еді, бұл ұсынылатын теміржол бағытының мақұлдануын қажет етті, бірақ компаниялар санына шектеулер болған жоқ және желінің қаржылық тұрақтылығын тексеру де болған жоқ. Кез келген адам компания құрып, инвестиция жинап, Парламентке заң жобасын ұсына алатын болды. Парламент мүшелерінің (депутаттардың) көпшілігі мұндай схемаларға көп қаржы салғандықтан, 1846 жылы манияның шыңында заң жобасы қабылданбауы сирек болды, бірақ Парламент айқын түрде адастыратын немесе салу мүмкін емес схемаларды қабылдамады. Джордж Хадсон сияқты магнаттар шағын теміржол компанияларын біріктіріп, Солтүстік және Мидленд аймақтарында маршруттарды рационалдастырып, маршруттарды жасады. Ол сондай-ақ депутат болды, бірақ ақыр соңында, мысалы, капиталдан дивиденд төлеу сияқты алаяқтық әрекеттеріне байланысты сәтсіз аяқтады.

Манияның аяқталуы

Басқа да көпіршіктер сияқты, теміржол маниясы да тек қана шамадан тыс оптимистік болжамдарға негізделген өзін-өзі дамыту циклына айналды. Құрылған ондаған компаниялар жұмыс істей бастағанда және олардың көпшілігінің өмір сүруге қабілетсіздігі анық болғанда, инвесторлар теміржолдардың барлығының олар сенгендей тиімді де, салынуы оңай емес екенін түсіне бастады. Мұнымен қатар, 1845 жылдың соңында Англия банкі пайыздық ставканы арттырды. Банктер облигацияларға қайта инвестициялауды бастағанда, ақша теміржолдардан ағып, даму қарқынын баяулатты. Теміржол акцияларының бағасы өсуін тоқтатты, содан кейін тұрақталды. Бағалар төмендеген кезде инвестициялар дерлік тоқтады, көптеген компаниялар қаржысыз қалды, ал көптеген инвесторлар инвестицияларынан ешқандай пайда көре алмады. Ұлы Батыс теміржолы және жаңадан құрылған Мидленд сияқты ірі теміржол компаниялары желілерін кеңейту үшін стратегиялық тұрғыдан маңызды банкрот болған желілерді сатып ала бастады. Бұл желілерді нақты құнынан әлдеқайда арзанға алуға болады, себебі акционерлер өз акциялары үшін төмен баға ұсынысын қабылдау немесе инвестицияларын толығымен жоғалту арасында таңдау жасағанда, әдетте біріншісін таңдайтын. Мания кезінде орташа табысқа ие көптеген отбасылар барлық жинақтарын жаңа компанияларға салған, ал спекуляция құлағанда олар барлығын жоғалтты. Британияның ерте өнеркәсіптік дәуіріндегі өркендеу мен құлдырау циклы әлі де жалғасып жатты, ал теміржол маниясына жағдай жасаған өркендеу салқындап, содан кейін төмендеу басталды. 1840 жылдардың соңы мен 1850 жылдардың басында жаңа теміржол компанияларының саны дерлік азайды, жаңа желілерді тек ірі компаниялар ғана салды. 1850 және 1860 жылдардағы экономикалық өрлеу теміржол құрылысында шағын дамуды қамтамасыз етті, бірақ олар мания деңгейіне жете алмады – бұл үкіметтік бақылаудың (әлі де шектеулі болғанымен) ойластырылғандығына, инвесторлардың сақтығына және Ұлыбританияның теміржол желісінің дамуына байланысты болды, 1840 жылдардағыдай көптеген компаниялар үшін "бос кеңістік" болмады.

Нәтижелер

Кейбір қор нарығындағы көпіршіктерден өзгеше, барлық инвестициялардың нақты, айқын нәтижесі болды: британдық теміржол жүйесінің үлкен кеңеюі, әрине, бұл құны шарықтап кеткен болуы мүмкін. Мания кезінде іске асырылған көптеген непрактикалық, аса амбициялық және тікелей алаяздық жобалардың арасында бірқатар практикалық магистральдық бағыттар (әсіресе, Ұлы Солтүстік теміржолының алғашқы бөлігі және Транс-Пеннин Вудхед бағыты) және маңызды жүк тасымалы желілері (мысалы, болашақта Солтүстік-Шығыс теміржолының көп бөлігі) болды. Бұл жобалардың бәріне зор капитал қажет болды, және оның бәрі жеке кәсіпкерліктен тартылды. Манияның спекуляциялық қызуы адамдарды теміржол құрылысына қажетті үлкен қаражатты бұрынғыдан немесе кейінгі жылдардағыдан гөрі еріктірек инвестициялауға итермеледі. Тіпті мания күйреген кезде сәтсіз аяқталған көптеген бағыттар, оларды сатып алған ірі компаниялардың қолына өткеннен кейін пайдалы (немесе тіпті табысты) болды. 1844 және 1846 жылдар аралығында мақұлданған жобалардың нәтижесінде барлығы 6220 миль (10010 км) теміржол желісі салынды – салыстыру үшін, қазіргі Ұлыбритания теміржол желісінің жалпы ұзындығы шамамен 11000 миль (17703 км) құрайды.

Салыстырулар

Темір жол және каналдық құмарлықты 1990 жылдардағы телекоммуникация компаниялары акцияларындағы ұқсас құмарлықпен салыстыруға болады. Телекоммуникациялық құмарлық кең көлемдегі оптикалық талшықты телекоммуникациялық инфрақұрылымды орнатуға және пайдалануға әкелді, себебі сол темір жолдың құқығы оптикалық талшықтар үшін қолжетімді арналар жасауға мүмкіндік берді. Тағы бір өрбу 1995–2000 жылдары, Интернет дамыған кезеңде болды, сол кезде көптеген компаниялар өсіп келе жатқан желіде жаңа қызметтерді ілгерілету үшін құрылды. 2000 жылы дотком көпіршігі жарылды, ал 2002 жылы Enron, WorldCom, Global Crossing және QWest компанияларының банкроттығымен телекоммуникациялық көпіршік құлады, бірақ Google және Amazon сияқты кейбір платформалық компаниялар өсіп, дамыды, негізгі оптикалық талшықты желілерге және бұлттық есептеу қызметтеріне кеңейді.