Кіріспе
Құрып кету қаупін экологиялық бағалау
Халықтың тірі қалу мүмкіндігін талдау (PVA) – консервациялық биологияда жиі қолданылатын, түрге тән қауіпті бағалау әдісі. Дәстүрлі түрде бұл, белгілі бір жылдар ішінде популяцияның құрып кету ықтималдығын анықтау процесі ретінде қарастырылады. Соңғы кезде PVA экология мен статистиканың бірігіп жұмыс істеуі ретінде сипатталды, ол түрлердің ерекшеліктері мен қоршаған ортаның өзгергіштігін үйлестіріп, популяцияның денсаулығы мен құрып кету қаупін болжайды. Әр PVA нақты бір популяция немесе түр үшін жеке әзірленеді, демек, әр PVA ерекше болады. PVA жүргізудің басты мақсаты – түрдің популяциясының ұзақ мерзімді тұрақтылығын қамтамасыз ету.
Population viability analysis (PVA) is a species specific method of risk assessment frequently used in conservation biology. It is traditionally defined as the process that determines the probability that a population will go extinct within a given number of years. More recently, PVA has been described as a marriage of ecology and statistics that brings together species characteristics and environmental variability to forecast population health and extinction risk. Each PVA is individually developed for a target population or species, and consequently, each PVA is unique. The larger goal in mind when conducting a PVA is to ensure that the population of a species is self sustaining over the long term.
Қолданылуы
Халықтың өмір сүру мүмкіндігін талдау (PVA) популяцияның жойылу ықтималдығын бағалауға, қалпына келтіру шараларының қажеттілігін көрсетуге, сондай-ақ қалпына келтіру шараларына басты назар қажетті өмір кезеңдері мен процестерін анықтауға қолданылады. PVA популяция динамикасын анықтайтын факторларды анықтауға, ұсынылған басқару опцияларын салыстыруға және қолданыстағы қалпына келтіру жұмыстарын бағалауға да пайдаланылады. PVA көбінесе жойылып бара жатқан түрлерді басқаруда іс-қимыл жоспарын жасау, әртүрлі басқару сценарийлерінің пайдасын және зиянын бағалау, сондай-ақ ортаның жоғалуының ықтимал салдарына баға беру үшін қолданылады.
Тарих
1970-ші жылдары Йеллоустоун ұлттық паркі парктегі гризли аюларын (Ursus arctos) басқару бойынша әртүрлі ұсыныстарды талқылаудың орталығы болды. 1978 жылы Марк Шаффер гризлилер үшін кездейсоқ айнымалылықты ескеретін модель ұсынды, сондай-ақ олардың жойылу ықтималдығын және ең төменгі тірі қалуға қабілетті популяция мөлшерін есептеді. PVA АҚШ-та кеңінен танымал болды, себебі федералдық мекемелер мен экологтар жойылу қаупін бағалау және басқару шешімдерінің салдарына баға беру әдістеріне зәрулік сезінді, әсіресе 1973 жылғы Қаупі төндік түрлер туралы заңға және 1976 жылғы Ұлттық орманды басқару туралы заңға сәйкес. 1986 жылы Гилпин мен Суле PVA анықтамасын кеңейтіп, популяцияның тірі қалуына әсер ететін өзара әрекеттесетін күштерді, оның ішінде генетиканы да қамтыды. PVA қолданысы 1980-ші жылдардың соңы мен 1990-шы жылдардың басында жеке компьютерлер мен бағдарламалық қамтамасының дамуына байланысты күрт өсті.
Мысалдар
Құрып бара жатқан Фендер көк көбелегі (Icaricia icarioides) жақында АҚШ-тың Балық және жабайы табиғат қызметіне қосымша ақпарат беру мақсатымен бағаланды, олар түрді қалпына келтіру жоспарын әзірлеуде болды. PVA нәтижесінде түрдің құрып кету қаупі бұрынғыдан жоғары екендігі анықталды және қалпына келтіру жұмыстарын жүргізуге тиіс негізгі аймақтар белгіленді. Сондай-ақ, PVA көрсеткендей, көбелек популяциясы жылдан жылға күрт өзгеретіндіктен, популяцияның құрып кетуіне жол бермеу үшін, жылдық өсім көрсеткіші басқа түрлерге қатысты әдеттегі қабылданатын деңгейден әлдеқайда жоғары болуы керек. Жақында иттердегі құрт вирусының таралуынан кейін, Калифорния штатының Санта-Каталина аралындағы өте сирек кездесетін арал түлкісіне (Urocyon littoralis) PVA талдауы жүргізілді. Санта-Каталина аралының түлкілер популяциясы екі топқа бөлінген, олардың арасында тас жолақ орналасқан. Шығыс тобы батыс тобына қарағанда құрып кету қаупі жоғары. PVA жүргізілуінің мақсаты: 1) арал түлкісінің құрып кету қаупін бағалау, 2) арал түлкісінің төтенше жағдайларға сезімталдығын анықтау және 3) тұтқында өсірілген түлкілерді босату және жабайы түлкілерді батыстан шығысқа тасымалдау сияқты соңғы қалпына келтіру шараларын бағалау болды. PVA нәтижелері бойынша, арал түлкісінің құрып кету қаупі әлі де жоғары және 20 жылдан аса уақыт аралығында болатын төтенше жағдайларға бейім екендігі анықталды. Бұдан әрі, аралдың екі жағындағы құрып кету қаупі мен болашақ популяция мөлшері жыл сайын босатылатын және тасымалданатын түлкілер санына тікелей байланысты болды. PVA және сезімталдық талдауы халық өсуіне және халықтың тірі қалу қабілетіне ең үлкен әсер ететін маңызды факторларды анықтау үшін де қолданылуы мүмкін. Мысалы, Manlik және авторлар (2016) Батыс Австралиядағы екі дельфин популяциясының болашағын болжады және осы популяциялардың болашағына ең үлкен әсер ететін фактор – көбею екенін анықтады. Екі популяцияның бірі тұрақты болады деп болжанды, ал екіншісі басқа популяциялардан оқшауланып, көбею көрсеткіші төмен болса, азаяды деп күтілді. Екі зерттеу арасындағы тірі қалу қабілетінің айырмашылығы көбінесе көбеюдегі айырмашылықтарға байланысты болды, ал тірі қалуға емес. Сондай-ақ, зерттеу көрсеткендей, көбеюдің уақыт бойынша өзгеруі популяцияның өсуіне, тірі қалудың уақыт бойынша өзгеруінен гөрі үлкен әсер етеді.
Дау
PVA-ның табиғатты қорғаудағы тиімді қолданылуы және PVA-ның жойылу қаупін дұрыс бағалау мүмкіндігі туралы пікірталастар әлі де шешілмей келеді. PVA үшін көп көлемдегі далалық деректер қажет; кейбір сақтықпен бағалаулар бойынша, T жылға созылатын жойылу ықтималдығын дәл анықтау үшін T жылдық деректердің 5-10 есе көлемі қажет. Мұндай үлкен деректер жиынтығы сирек кездесетін түрлер үшін көбінесе қолжетімсіз, және PVA үшін қолайлы деректердің тек 2% ғана қауіпті құстар түрлері үшін бар екені бағаланған. Қауіп астындағы және жойылуға жақын түрлер үшін PVA әсіресе қиын, себебі минималды деректер жиынтығымен PVA-ның болжамдық күші күрт төмендейді. Ellner және авторлар (2002) мұндай жағдайларда PVA-ның құндылығы шамалы екенін және оны басқа әдістермен алмастырудың дұрыс екенін айтты. Ал басқалар PVA жойылу қаупін бағалау үшін ең жақсы құрал болып қала береді деп санайды, әсіресе сезімталдық модельдерін қолдану арқылы. Мұндай жеткілікті деректер жиынтығы болған жағдайда да, PVA жойылу қарқынын болжауда үлкен қателіктер жасауы мүмкін. PVA-ға болашақтағы барлық мүмкіндіктерді енгізу мүмкін емес: мекендеу орындары өзгеруі мүмкін, апаттар орын алуы мүмкін, жаңа аурулар пайда болуы мүмкін. PVA-ның тиімділігін арттыру үшін, болашақ мерзімін қоса алғанда, әртүрлі болжамдар негізінде бірнеше модельдерді іске қосу қажет. Кейбіреулер PVA-ны әрқашан басқа басқару схемаларының тиімділігін салыстыру үшін, мысалы, ұсынылған ресурстарды басқару жоспарларын салыстыру үшін қолдануды ұсынады. PVA-ның дәлдігі бірнеше ретроспективті зерттеулерде тексерілген. Мысалы, 21 жақсы зерттелген таксондардың нақты тағдырымен PVA модельдерінің болжамдарын салыстырған зерттеу, егер кіріс айнымалылары сенімді деректерге негізделген болса, өсу қарқынының болжамдарының дұрыс екенін көрсетті, бірақ тығыздыққа тәуелділікті түсінудің маңыздылығын атап өтті (Brook және авторлар, 2000). Сонымен қатар, McCarthey және авторлар (2003) PVA болжамдары ұзақ мерзімді деректерге негізделген кезде салыстырмалы түрде дұрыс екенін көрсетті. Дегенмен, PVA-ның пайдалылығы ұзақ мерзімді, нақты болжамдар жасауға қарағанда, әлеуетті қауіптерді анықтау және бағалау қабілетіне байланысты (Akçakaya & Sjögren Gulve, 2000).
Болашақ бағыттары
PVA-ны жақын арада жақсартуға күтілетін өзгерістер: 1) барлық PVA-ны бағалау үшін PVA-ның нақты анықтамасын және ғылыми сапа стандарттарын әзірлеу, және 2) соңғы генетикалық жаңалықтарды PVA-ға енгізу.