Кіріспе

'ns' электрон жұптарының байланысқа қатысуға бейімсіздігі. Инерт жұп эффектісі – бұл ауыспалы металдардан кейінгі қосылыстарда атомның ең сыртқы s орбиталындағы екі электронның бөліспеуге бейімділігі. Инерт жұп эффектісі термині көбінесе 13, 14, 15 және 16-топтардың ауыр элементтеріндегі топтық валенттіліктен екі бірлік кем тотығу күйлерінің тұрақтылығының артуымен байланысты қолданылады. "Инерт жұп" терминін алғаш рет 1927 жылы Невил Сиджвик ұсынған. Атауынан көрініп тұрғанындай, сыртқы s электрон жұптары осы атомдардың ядросына күштірек байланысқан, сондықтан иондануы немесе бөлісуі қиынырақ. Мысалы, 4-ші, 5-ші және 6-шы кезеңдердің p-блок элементтері d-блок элементтерінен кейін орналасқан, бірақ аралық d (және f) орбитальдарындағы электрондар сыртқы қабықтың s электрондарын тиімді түрде қорғамайды. Нәтижесінде, ns электрон жұбының инерттілігі ядромен күштірек ұсталады, демек байланыс құруға аз қатысады.

Сипаттама

Мысал ретінде 13-топтағы таллийді (Tl) қарастырайық. Тл-дің +1 тотығу күйі ең тұрақты, ал Тл3+ қосылыстары салыстырмалы түрде сирек. +1 тотығу күйінің тұрақтылығы келесі реттілікпен артады: Al+ < Ga+ < In+ < Tl+. Тұрақтылықтың осындай үрдісі 14, 15 және 16-топтарда байқалады. Әр топтың ең ауыр мүшелері, яғни қорғасын, висмут және полоний тиісінше +2, +3 және +4 тотығу күйлерінде салыстырмалы түрде тұрақты. Әр элементтің төменгі тотығу күйінде s орбиталдарында екі валентті электроны болады. Мұның біршама себебі – s орбиталдағы валентті электрондар p орбиталдағы электрондарға қарағанда тығыз байланыста болады және энергиясы төмен болады, сондықтан байланысқа қатысу ықтималдығы төмен. Егер s орбиталдарындағы екі электронның (2-ші + 3-ші иондау энергиясы) жалпы иондау энергиясын (IE) (төменде қараңыз) тексерсек, атомның ұлғаюымен байланысты B-ден Al-ға күтілетін төмендеу бар екенін көруге болады, бірақ Ga, In және Tl-дің мәндері күтілгеннен жоғары. + 13-топтағы элементтердің иондану энергиясы (kJ/моль) ИЕ Борон Алюминий Галлий Индиум Талий 1-ші 800 577 578 558 589 2-ші 2427 1816 1979 1820 1971 3-ші 3659 2744 2963 2704 2878 2-ші + 3-ші 6086 4560 4942 4524 4849 Галлийдің жоғары иондану энергиясы (ИЭ) (2-ші + 3-ші) d блогының жиырылуымен түсіндіріледі, ал талийдің жоғары ИЭ (2-ші + 3-ші) индиумға қатысты релятивистік әсерлермен түсіндіріледі. Талийдің индиумға қарағанда жоғары мәні ішінара лантаноидтың ықшамдалуының әсерінен және олардан туындайтын 4d және 5f қосалқы қабықтарының ядролық зарядтан нашар қалқалануынан туындаған. Маңызды бір жайт – төменгі тотығу күйіндегі қосылыстар иондық, ал жоғары тотығу күйіндегі қосылыстар ковалентті болады. Сондықтан коваленттілік әсерін ескеру керек. Драгоның 1958 жылы жасаған инертті жұп әсерінің баламалы түсіндірмесі әсерді ауыр p блокты элементтер үшін төмен M-X байланысы энталпиясына және элементті жоғары тотығу жағдайына қарағанда төмен тотығу күйіне окистендіру үшін аз энергия қажет екендігіне байланысты болды. Бұл энергия иондық немесе ковалентті байланыстар арқылы берілуі керек, сондықтан егер белгілі бір элементке байланысы әлсіз болса, жоғары тотығу күйіне қол жеткізу мүмкін емес. Релятивистік әсерлерді қамтитын қосымша жұмыстар мұны растайды. 13-15 топтардағы инертті жұп әсері «алмасудан Tl-ге дейін мөлшерінің өсуімен байланыстың энергиясының төмендеуіне байланысты, сондықтан s электронын байланысқа тарту үшін қажетті энергия екі қосымша байланысты қалыптастыруда босатылған энергиямен өтелмейді» деп қосымша түсіндірілді. Жалғыз жұптың стерикалық белсенділігі орбиталда p сипаты бар, яғни орбиталда сфералық симметрия жоқ деп көптен бері болжалды. Тағы бір мысал – талий(I) тұздары, онда асимметрияның пайда болуы Tl антибайланыс орбиталдарымен өзара әрекеттесетін s электрондарына байланысты.