Кіріспе

Адингтон ұзын күмбез – Англияның оңтүстік-шығысындағы Кент графтығындағы Аддингтон ауылының жанында орналасқан камералы ұзын күмбез. Б.з.д. төртінші мыңжылдықта, Ұлыбританияның ерте неолит кезеңінде салынған деп саналады, қазір тек қираған күйінде сақталған. Жерден және шамамен елу жергілікті сарсен мегалиттерінен тұрғызылған, ұзын күмбез төртбұрышты топырақтан жасалған дөңгелек және сыртқы жиек тастарымен қоршалған. Бөлменің солтүстік-шығыс жағындағы құлаған тастар бұрын адам сүйектері салынған тас бөлмесінің бөлігі болған болуы мүмкін, бірақ олар табылған жоқ. Археологтар ескерткіштің Еуропадан Ұлыбританияға егіншілік енгізілгеннен кейін көп ұзамай, мал өсірушілер қоғамы салғанын анықтады. Неолит дәуіріндегі Еуропаның көптеген аймақтарында кең таралған ұзын күмбездер салу дәстүрінің бір бөлігі болғанымен, Адингтон ұзын күмбезі Медуэй өзені маңында жасалған күмбездердің жергілікті аймақтық түріне жатады, бұл қазір Медуэй мегалиттері деп белгілі. Олардың ішінде Chestnuts Long Barrow және Coldrum Long Barrow өзеннің батыс жағында орналасқан. Тағы екі сақталған ұзын күмбез – Киттің Коти үйі және Кішкентай Киттің Коти үйі, сондай-ақ қираған Смайт мегалиті және Кофин тасы мен Ақ жылқы тасы сияқты сақталған болуы мүмкін нысандар Медуэйдің шығыс жағында орналасқан. Ерте неолиттен кейін ұзын күмбез қирады, ал 19 ғасырдың соңына дейін ескерткіштің ортасынан кішкентай жол салынды. Жергілікті халық арасында осы орынға қатысты әңгімелер тарады, оны көптеген тастар мотивімен байланыстырды. Қиратылыс 18 ғасырдың басында антикварлардың қызығушылығын туғызды және 20 ғасырда жергілікті археологтар зерттеді. Ол және жақын орналасқан Chestnuts Long Barrow жеке меншікте және (2019 жылдың қазанынан бастап) қазіргі таңда жұртшылыққа қолжетімді емес.

Орналасқан жері

Ескерткіш шамамен Аддингтон приход шіркеуінің солтүстігінде жатыр. Оған A20 тас жолынан екі кішкентай жол арқылы қол жеткізуге болады. Қорған орналасқан аймақ кейде Аддингтон паркі деп аталады. Жер жеке меншікте, бірақ қорғанның ортасынан өтетін жолдан көруге болады. Геологиялық тұрғыдан алғанда, ол Төменгі Гринсэндте орналасқан.

Контекст

Ерте неолит дәуірі – Ұлыбритания тарихындағы революциялық кезең. Б.з.д. 4500 және 3800 жылдар аралығында өмір салтында кең ауқымды өзгерістер болды, себебі Британ аралдарындағы қауымдар ауыл шаруашылығын негізгі күнкөріс түрі ретінде қабылдады, бұл бұрынғы мезолиттік кезеңді сипаттаған аңшы-жинақшы өмір салтын тоқтатты. Бұл өзгеріс континенттік Еуропалық қоғамдармен байланыс арқылы орын алды, бірақ бұл өзгеріске мигранттардың көптеп келуі әлде континенттен ауыл шаруашылығы технологияларын қабылдаған жергілікті мезолиттік британдықтардың ықпалы қанша болғаны әлі анық емес. Қазіргі Кент аймағы, Теміз өзенінің сағасында орналасқандығы және континентке жақындығы себепті, континенттік еуропалық қоныс салушылар мен келушілер үшін маңызды орын болды. Британияның көп бөлігі орманды болды; Кентте кең ауқымды орманды тазарту тек Кейінгі қола дәуірінде (б.з.д. 1000-700 жылдар шамасында) жүрді. Медуэй өзені маңындағы, шамамен тарихи монолит – Ақ жылқы тасының жанындағы экологиялық деректер, бұл аймақтың ерте неолитте де орманды болғанын, емен, шаған, жаңғақ/көкжаңғақ және Amygdaloideae (дәнді жеміс ағаштары) сияқты ағаштардан тұратын ормандармен жабылғанын көрсетеді. Британияның көп бөлігінде осы кезеңнен дәнді дақылдарға немесе тұрақты тұрғын үйлерге қатысты айғақтар аз, археологтарды аралдың ерте неолиттік экономикасы негізінен мал шаруашылығына негізделген, мал өсіруге және көшпелі немесе жартылай көшпелі өмір салтымен байланысты болды деген қорытуға жетеледі.

Медуэй мегалиттері

Батыс Еуропа бойынша ерте неолитте адамдар алғаш рет монументалды құрылымдар салды. Бұл құрылымдардың ішінде камералы ұзын дөңгелектер болды: төртбұрышты немесе сопақ пішіндес топырақ үйінділер, олардың бірінде камера орналасқан. Кейбір камералар ағаштан, ал басқалары ірі тастардан салынды, қазір «мегалиттер» деп белгілі. Бұл ұзын дөңгелектер көбінесе қабірлер ретінде қолданылып, ішінде қайтыс болғандардың дене қалдықтары сақталды. Ерте неолитте адамдар көбінесе жалғыз жерленбеді, оның орнына өздерінің қауымдастарымен бірге ұжымдық жерлеу рәсіміне қатысты. Бұл камералы қабірлер ерте неолит кезеңінде Батыс Еуропаның теңіз жағалауында, оңтүстік-шығыс Испаниядан Швецияның оңтүстігіне дейін, соның ішінде Британ аралдарының көп бөлігінде салынды. Бұл сәулеттік дәстүр біздің заманымыздан бұрынғы төртінші мыңжылдықтың бірінші жартысында Еуропа континентінен Ұлыбританияға әкелінді. Қазіргі Түркиядағы Гёбекли Тепе сияқты тастан салынған құрылыстар олардан бұрын салынған болса да, камералы ұзын дөңгелектер адамзаттың тастан салудың алғашқы және кең таралған дәстүрін құрайды. Қазір бәрі де қираған күйде болғанымен, салынған кезде Медуэй мегалиттері Ұлыбританиядағы ең ірі және көзге түсетін ерте неолиттік жерлеу ескерткіштерінің бірі болған. Медуэй өзенінің бойында, Солтүстік Даунс арқылы өтетін жерде орналасқан, олар Британ аралдарындағы мегалиттік ескерткіштердің ең оңтүстік-шығыс тобын және Шығыс Англиядағы жалғыз мегалиттік топты құрайды. Медуэй мегалиттерін екі топқа бөлуге болады: біреуі Медуэй өзенінің батысында, екіншісі шығысында, Блю Белл төбесінде орналасқан. Аддингтон Ұзын Дөңгелегі батыс топқа жатады, оған сондай-ақ Колдрум Ұзын Дөңгелегі және Каштандар Ұзын Дөңгелегі кіреді. Шығыс топқа Смит мегалиті, Кит Коти үйі және Кіші Кит Коти үйі кіреді, ал өзеннің шығыс жағындағы әртүрлі тастар, ең әйгілісі Табут тасы және Ақ жылқы тасы, сондай-ақ осындай құрылымдардың бөлігі болуы мүмкін. Олардың барлығы бір уақытта салынған-ды, әлде бірінен кейін бірі салынған-ды белгісіз; олардың әрқайсысы бірдей мақсатқа қызмет еткен-ді, әлде олардың қолданылуында иерархия болған-ды белгісіз. Медуэйдің ұзын дөңгелектерінің барлығы бірдей жалпы жоспарға сәйкес келеді және барлығы шығыстан батысқа қарай бағытталған. Олардың әрқайсысының үйіндісінің шығыс жағында тас камерасы бар, және олардың әрқайсысының кіреберісінің екі жағында тас қасбеттері болған болуы мүмкін. Олардың ішкі биіктігі 3 метрге дейін жетеді, бұл оларды Ұлыбританиядағы басқа ұзын дөңгелектерден биік етеді. Камералар сарсеннен салынған, ол Кент аймағында кең таралған, тығыз, қатты және берік тас, эоцен дәуіріндегі құмнан пайда болған. Ерте неолиттік құрылысшылар жергілікті аймақтан тас блоктарын таңдап, содан кейін оларды ескерткіш салынатын жерге тасымалдаған. Медуэй мегалиттері арасындағы ортақ сәулеттік ерекшеліктер Британ аралдарындағы басқа жерде тікелей ұқсастықтары жоқ, күшті аймақтық үйлесімділікті көрсетеді. Дегенмен, басқа аймақтық топтамалар сияқты, мысалы, Британияның оңтүстік-батысындағы Котсуолд-Северн тобы, әртүрлі ескерткіштерде әртүрлі ерекшеліктер бар, мысалы, Колдрумнің тікбұрышты пішіні, Каштандар Ұзын Дөңгелегінің қасбеті және Аддингтон мен Кит Котидегі ұзын, жіңішке үйінділер. Бұл өзгерістер қабірлердің уақыт өте келе өзгертілуінен және бейімделуінен туындаған болуы мүмкін; бұл жағдайда ескерткіштер құрама құрылымдар болар еді. Медуэй мегалиттерін салғандар бұрыннан бар қабірлерге әсер еткен болуы мүмкін. Құрылысшылар жергілікті жерде өскен-ді, әлде Медуэй аймағына басқа жерден көшіп келген-ді белгісіз. Архитектуралық жобаларының стильдік талдауына сүйене отырып, археолог Стюарт Пиггот Медуэй мегалиттерінің жоспары Төмен елдер аймағында пайда болды деп ойлады, ал әріптесі археолог Глин Дэниел сол дәлелдер Скандинавияның ықпалын көрсетті деп сенді. Джон Х. Эванс олардың Германиядан шыққандығын, ал Рональд Ф. Джессап олардың Котсуолд-Северн мегалиттік тобынан пайда болғандығын айтты. Александр олардың ең жақын ұқсастығы Атлантика жағалауындағы ұзын дөңгелектермен, мүмкін Ирландия немесе Бретаньдегілерді еліктегенін ойлады. Археолог Пол Эшби олардың бір аймақта тығыз орналасуы континенттік Солтүстік Еуропаның мегалиттік қабірлер ғибадатханасының дәстүрін еске түсіретінін атап өтті және Медуэй мегалиттері ерте неолиттік Еуропаның кең таралған дәстүрінің аймақтық көрінісі екенін баса айтты. Дегенмен, қолда бар дәлелдермен нақты шығу тегін анықтау «мүмкін емес» екенін атап өтті.

Дизайн және құрылыс

Төртбұрышты пішінде, Аддингтон Лонг Барроу солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай бағытталған. 1950 жылы Эванс ескерткіште жиырма екі сарсен тасы бар екенін айтты, олардың сегізі солтүстік-шығыс жағында бастапқыда жерлеу камерасын құраған. 1981 жылы Кент археологиялық құтқару тобы бұл санды кеңейтіп, ескерткіште жиырма бес сарсен тасын анықтады. Палаталы қабірдің өлшемдерін ескере отырып, олар бұл қабірде бұрын шамамен елу тас болғанын болжады. Салынған кезде бұл қабір шамамен ұзын болған. Қабырғалары түзу болған, бірақ ескерткіш шығыс жағынан батыс жағына қарай ені тарылған. Осылайша, "қиық конус тәрізді" пішін қалыптасқан. Қазіргі уақытта топырақтан жасалған дөңгелек шамамен биіктігінде тұр, бірақ салынып біткен кезде ол әлдеқайда биік болған. Эванс бұл дөңгелекті "өте зор" деп сипаттады, сондай-ақ ұзақ қабір салынған кезде ол "әсерлі құрылым" болғанына сенді. Дөңгелек жасау үшін топырақ қазылған жерлердің іздері табылмады. Ұзын қабірдің солтүстік-шығыс жағында тас камера орналасқан, бірақ ол ескерткіш тарихының бір кезеңінде қиратылған, ал дөңгелектің көп бөлігі сақталған. Джессап бұл камера жалған портал болғанын ұсынды, бұл сәулеттік элемент есікке ұқсас, бірақ қабірге кіруге мүмкіндік бермейді, бұл идеяны Даниель де қолдады.

Мағынасы мен мақсаты

Британияның ерте неолит дәуіріндегі қауымдастықтар өлгендерді ритуалды жерлеуге мезолит дәуіріндегі ата-бабаларына қарағанда көбірек мән берген. Археологтар бұл құбылыстың себебін ерте неолиттік британдықтардың ата-бабаларға табынушылыққа берілуімен, өлгендердің рухтарына құрмет көрсетуімен және олардың тірі ұрпақтарының игілігі үшін табиғат күштерімен араласа алатынына сенуімен байланыстырады. Археолог Робин Холгейт Медуэй мегалиттерінің жай ғана қабірлер емес, "оларды салған және пайдаланған қауымдар үшін әлеуметтік функцияны атқаратын қоғамдық ескерткіштер" екенін атап өтті. Сондықтан, ерте неолиттік адамдар өлгендерді құрметтеу және олардан көмек сұрау үшін ғибадатханалар немесе киелі орындар ретінде қызмет еткен қорымдарға кірген деген болжам бар. Осы себепті тарихшы Рональд Хаттон осы ескерткіштерді "мазарлық ғибадатханалар" деп атады, осылайша олардың екі мақсатын көрсетеді. Британияда бұл қабірлер көбінесе көрнекті төбелер мен беткейлерде, мүмкін, әртүрлі аумақтардың шектесетін жерлерінде орналасқан. Археолог Каролина Малоунның сөзіне göre, қабірлер "аумақ, саяси адалдық, меншік және ата-бабалар" туралы ақпарат беретін әртүрлі жер белгілерінің бірі болған. Көптеген археологтар осы қабірлердің әртүрлі тайпалар арасындағы аумақтық белгілер болғанын жақтайды, ал басқалары мұндай белгілер көшпелі малшылар қоғамына көп пайда бермейтінін айтады. Оның орнына, олардың мал өткелдерін көрсететін белгілер екені ұсынылған. Археолог Ричард Брэдли осы ескерткіштердің құрылысы жерді бақылау және меншікке алу әрекетін көрсетеді, бұл аңшы-жинақшы мезолиттен ерте неолитке өту нәтижесінде пайда болған ойлау жолының өзгеруін көрсетеді. Басқалар осы ескерткіштерді мезолиттік аңшылар мен жинаушылар қасиетті деп санаған жерлерде салған деген болжам бар.

Жою

Ерте неолит кезеңінен сақталған мегалитикалық қабірлердің бәрі есінен шығып, егіс шаруашылығының салдарынан зардап шеккен. Қабірдің камерасы бұзылғаннан кейін, Аддингтон Лонг Барроудың айналасындағы кейбір сарсендер жерге көмілді, ал қалғандары көрінетін күйде қалды. Аддингтонның әртүрлі ғимараттарының бір бөлігі сарсен тастан салынған, олардың кейбіреулері ұзын барроудан алынған болуы мүмкін. Ашби сондай-ақ, ескерткіштен алынған сарсендердің 19 ғасырда жергілікті шіркеуді жөндеу және кеңейту үшін пайдаланылған болуы мүмкін деп күдіктенді. Бұдан бөлек, қабірдің ортасынан өтетін кішкентай жолдың салынуы оған қосымша зиян келтірді. Орта ғасырдағы адамдар ұзын барроуларды қасақана қазып, зақымдаған деген мәлімдемелер басқа Медвей мегалиттеріне қатысты да айтылды, олардың ішінде Смайт мегалиті, Каштандар ұзын барроуы, Төменгі Киттің Коти үйі, Киттің Коти үйі, Колдрум ұзын барроуы және Аддингтон Лонг Барроуы бар. Ашби бұл қиратудың себебі иконоборшылық болған деп болжады, себебі тастарды көму ортағасырлық христиан фанатиктерінің христиандыққа дейінгі ескерткішті жоюға және қаралауға тырысқандығын көрсетеді. Керісінше, археолог Джон Александр бұл зақымның себебі ортағасырлық қазына іздеушілердің тонауы болды деп есептеді. Бұл пікірді салыстырмалы деректер қолдайды, 1237 жылғы Close Roll Уайт аралындағы барроуларды қазына іздеу үшін ашуға бұйрық берді, бұл практика сол кезде Кентке де тараған болуы мүмкін. Александр бұл қиратуды арнайы комиссар жасаған болуы мүмкін деп санайды, себебі Chestnuts-тегідей "тоналған жердің шеберлігі мен мұқияттығы" жергілікті қауымдастықтың өндіре алатын ресурстарынан асып түсетіндей болған.

Фольклор және халықтық дәстүр

1850 жылы Томас Райт осы жерді зерттегенде, ол жерде алтын табылатынына сенген жергілікті бір адамнан көмек алды. 1946 жылы «Фольклор» журналында жарияланған мақаласында Джон Х. Эванс «Соңғы буынға дейін» кең таралған Кент халқының нанымын жазды; ол бойынша Медуэй мегалиттеріндегі тастардың санын ешбір адам сәтті санауға шамасы келмейді. Сансыз тастар мотиві Кентке ғана тән емес, Ұлыбритания мен Ирландиядағы басқа мегалитикалық ескерткіштерде де тіркелген. Осыған қатысты ең ерте мәтіндік деректер 16 ғасырдың басындағы құжатта кездеседі, онда ол Уилтширдегі Стоунхенджге қатысты, ал 17 ғасырдың басындағы құжат оны Корнуоллдағы үш тас шеңберінен тұратын Hurlers ескерткішіне де қатыстырды. Кейінгі жазбалар оның Англияда кеңінен тарағанын, сондай-ақ Уэльсте және Ирландияда бір-бір рет кездескенін көрсетеді. Фольклоршы С. П. Менефи бұл мегалиттердің өз өмірі бар деген анимистік түсінікке байланысты болуы мүмкін деп болжады.

Антикварлық және археологиялық зерттеулер

Антиквар Джон Харрис өзінің "Кент тарихы" еңбегінде Адингтон Лонг Бароу туралы айтқан. Ол бұл жердің жергілікті тұрғындарда "Уоррен" деп аталатынын және бір "ескі кеңсе қызметкерінің" оған бұрын тастардың ортасында өскен емен ағашы туралы айтқандығын хабарлаған. Бұл туралы 1773 жылы Лондондық антиквариаттар қоғамының журналы "Археологияда" жазылған. Ол, шіркеудің пасторы, преподобный Баттоншоудың көмегімен, жергілікті егде жастағы адамдардан Харрис айтқан емен ағашы туралы білетіндерін сұрады, бірақ ешкім білмеді. Кольбрук бриттердің бесінші ғасырдың Айлсфорд шайқасында жеңілгеннен кейін Адингтонға шегінгенін және олар әскери жетекшісі Категернді осы жерде жерлегенін сендірді. Кейінгі археолог Джон Х. Эванс Кольбруктың сипаттамалары мен суреттерін "практикалық тұрғыдан құнды емес" деп сипаттады, себебі антиквар төртбұрышты камералы қабірді тас шеңбері деп жаңылыстырған. Кольбруктың талдауы 18 ғасырдың Сэмюэл Пегги, Эдвард Хейстед және Джон Торп еңбектерінде қайталанды. 1827 жылы қабірден өтетін жол кеңейтіліп, тереңдетілді. Бұл үшін жұмысшылар екі сарсенді қабырғадан алып тастап, монументтің оңтүстігіндегі бұрышқа орналастырды. 1840 жылдардың басында "Реверенд Бил Пост" Медуэй мегалиттерін зерттеді, оларды жарияланбаған қолжазбаға түсірді; оған "Аддингтон Лонг Барроу" және "Каштандар Лонг Барроу" кірді, оларды ол "Аддингтон шеңберлері" деп атады. Томас Райт 1845 жылы жергілікті пастор, преподобный Ламберт Блэкуэлл Ларкингтің Адингтондағы бөлмеге қазба жасап, "жақсы жасалмаған керамика сынықтарын" тапқанын жазды. Райттың жазу контекстінен қарағанда, Аддингтон Лонг Барроу туралы сөз болып отырған сияқты, бірақ бұл Каштандар болуы да мүмкін. 1860 жылдардың басында Чарльз Роуч Смит Чарльз Уорн және Чарльз Мур Джессоппен бірге бұл жерге сапар жасады, соңғысы оны Gentleman's Magazine журналының кейінгі мақаласында "келттік" ескерткіш деп сипаттады. 1871 жылы Эдвин Данкин ескерткіштің қарапайым жоспарын жариялады, сонымен қатар бүкіл Ұлыбританияда осындай камералы қабірлер бар екенін атап өтті. 1880 жылы археолог Флиндэрс Петри Аддингтон тастарын Кенттегі жер жұмыстарының тізіміне қосты; ол олардың "керемет қайшылықпен" бұрын шеңбер құрайтыны туралы сипатталғанын, бірақ олардың екі қатарға түзу орналасқандығын байқады. Ол ескерткіштің қарапайым жоспанын жариялады. Бұл барроу кейін Джордж Пэйннің 1893 жылы жарық көрген Collectanea Cantiana кітабында айтылды. Пэйн халық арасындағы дәстүрге сәйкес, тас жолдар Колдрумды Аддингтон Лонг Барроумен байланыстырған, бірақ ол осы ерекшеліктің ешқандай дәлелін таба алмады. Ескерткіштің ең алғашқы жарияланған суреттері Джордж Клинчтің 1908 жылғы Виктория округі тарихы сериясында жарық көрді. 1924 жылы Кентпен айналысқан басылымында археолог О. Г. С. Кроуфорд, сол кезде Ordnance Survey археологиялық офицері болып жұмыс істеді, Аддингтон Лонг Барроуды басқа Медуэй мегалиттерімен бірге тізімге қосты. Рональд Джессап 1970 жылы жазған "Оңтүстік-Шығыс Англия" кітабында Аддингтон жерін "көбінесе өсіп кеткен" деп сипаттады. 1981 жылы Кент археологиялық құтқару тобы ескерткіштің өлшемді зерттеуін жүргізді. 2005 жылы Эшби оның металл іздеушілердің жақындағы әрекеттерінің іздерін тапқанын хабарлады. 2007 жылдың мамыр айында археолог Брайан Филп ескерткішті әдеттегі тексеру кезінде қазіргі жер иесі оған жолдың құлауын көрсетті. Филп Кент округі кеңесіне хабарлады, олар құлау себебін анықтау үшін мердігерлерді шақырды, ол көп жылдар бойы қоянның асфальт астындағы жерді қазғанын көрсетті. Кент археологиялық бөлімінің археологтары жұмыс кезінде қазба жүргізіп, жерленген сарсенді тапты. Ескі жазбалармен салыстырғанда, бұл тас бір кезде тік тұрған, бірақ 19 ғасырда жолдың орнына асфальт төсеген жұмысшылар оны сол жерге көміп тастаған.