Таңдаулы баяндар: Кітаптағы ойын жолы

Кіріспе

Баспа әдебиетінің түрі – ойын кітабы.

Бұрын ауланған аңдарды тіркеу үшін қолданылған кітаптар. Ойын кітабы – оқырманға таңдау жасау арқылы оқиғаға қатысуға мүмкіндік беретін баспа әдебиетінің туындысы. Оқиға әдетте нөмірленген абзацтар немесе беттер арқылы әртүрлі бағыттарға таралады. Әр оқиғаның барысы әдетте абзацтарды тізбектей немесе ретпен ұстанбайды. Ойын кітаптары кейде «өз бағыңды өзің таңда» кітаптары немесе CYOA деп аталады, бұл АҚШ-тың Bantam Books компаниясы алғашқыда жариялаған, ықпалды «Choose Your Own Adventure» сериясынан кейін пайда болған атау. Ойын кітаптары гипермәтіндік әдебиетке әсер етті. Батыста ойын кітаптарының жаңа туындыларын шығару 1990-шы жылдары күрт азайды, себебі таңдауға негізделген оқиғалар баспаға негізделген медиадан ауытқып кетті, бірақ бұл формат мобильді құрылғылар мен электрондық кітап платформаларында қайта жандануда. Мұндай цифрлық ойын кітаптары интерактивті әдебиет немесе визуалды роман ретінде қарастырылады.

Сипаттама

Ойын кітаптары ойынның күрделілігі тұрғысынан алуан түрлі. Бір жағынан, оқырманға таңдау жасауды талап ететін, бірақ әйтпесе қалыпты романдарға ұқсас салалы сюжет романдары бар (осы стильді ойын кітаптары форматын жасаған «Өзіңнің бағыңды өзің таңда» және кейде «американдық стиль» деп аталады). Спектрдің екінші жағында «жеке ойналатын RPG оқиғалары» немесе «қимыл-қимыл ойын кітаптары» бар, олар үстел үстіндегі RPG-ні жаңаша бейнелейді және монстрлармен күресу және кедергілерді жеңу үшін күрделі ережелерге ие. Оқиғаның барысы оқырманның таңдауынан өзге де факторларға байланысты болуы мүмкін, мысалы, құлаққаптар (немесе басқа кездейсоқ механика, мысалы, кітапты кездейсоқ абзац нөміріне жету үшін), жабдық немесе басқа заттардың болуы немесе болмауы, немесе денсаулық ұпайларының таусылуы сияқты түрлі статистикалық көрсеткіштер. Соңғы стиль көбінесе британдық «Fighting Fantasy» (FF) франшизасымен (1982 жылы басталып, көптеген ойын кітаптары қабылдаған, қалыптастырған және танымал еткен озық форматтың көп бөлігін ұсынады; географиялық ерекшелік осы ойын кітаптарын кейде «британдық стиль» деп атауға себеп болды). «Өзіңнің бағыңды өзің таңда» және FF – барлық уақыттағы ең танымал, сәтті және ұзақ өмір сүрген ойын кітаптарының франшизалары, олар күрделілік спектріндегі әртүрлі стильдер мен ұстанымдардың архетиптеріне айналды. Кейінгі «Lone Wolf» және «Fabled Lands» сияқты сериялар, әдетте Ұлыбританиядан шыққан, FF формуласын қабылдап, баспа мәтіндік баяндаулармен қол жеткізілетін мүмкіндіктердің шегін кеңейтті (мысалы, жиырма кітаптан тұратын сюжеттік желі, онда бір жасалған кейіпкер бірден келесіге қадам салады, немесе бір үлкен әлем картасын құру үшін бір-біріне сілтемелерді қамтитын төрт немесе одан да көп кітаптар). Барлық ойын кітаптарында оқиға басылған мәтіннің бөліктері ретінде ұсынылады. Бұл бөліктер көбінесе, бірақ әрқашан да нөмірлене бермейді. Салалы сюжет романдарының бөлімдері көбінесе бірнеше бетке созылады, ал жеке ойналатын және қимыл-қимыл ойын кітаптарының бөлімдері әдетте бір-екі абзацтан аспайды. Бұл бөлімдерді ретімен оқуға болмайды. Оның орнына, мәтін бөлімінің соңында оқырманға таңдау үшін әртүрлі баяндау тармақтары ұсынылады. Әрбір тармақта, егер сол тармақ таңдалса, келесі оқылуы тиіс абзац немесе бет нөміріне сілтеме беріледі (мысалы, солтүстікке қарай жүру үшін 98-бөлімге өтіңіз). Осылайша, оқиға кітаптың әр тарабынан біртіндеп өрбімейді және абзацтар сандық ретпен жазылмайды. Оқиға осылайша, оқиғаның осы тармағын аяқтайтын абзацқа немесе бетке дейін жалғасады. Көптеген жеке ойналатын және қимыл-қимыл ойын кітаптарында бір ғана «сәтті» аяқталу болады, ал қалғаны – «сәтсіздіктер». Осылайша, ойын кітабы «жазбаша» болады, өйткені жеңіске тек бірнеше немесе тіпті бір тармақталған жол ғана жетелейді. Салалы сюжет романдары, керісінше, жеңіске жету немесе жеңіліске ұшыраудың орнына, оқиғаның шешілуіне көбірек мән береді, сондықтан көбінесе бірнеше аяқталулар болады, олардың барлығы да бірдей «сәтті» деп есептелуі мүмкін. Ойын кітаптары әдетте екінші жақта жазылады, оқырман кейіпкердің рөлін ойнап, әлемді сол кейіпкердің көзқарасынан сезінеді (мысалы, «сен суық және қараңғы орманға кіресің»). Көптеген ойын кітаптары ортақ тақырыпты, дизайнды және/немесе ережелерді біріктіретін сериялар құрайды. Әр кітап әдетте жеке әңгіме болғанымен, Стив Джексонның «Sorcery!» сияқты ойын кітаптары сериясы бар, ол бұрынғы кітаптардың оқиғасын жалғастырады.

Gamebooks range widely in terms of the complexity of the game aspect. At one end are the branching plot novels, which require the reader to make choices but are otherwise like regular novels (this style is exemplified by the originator of the gamebook format, Choose Your Own Adventure, and is sometimes referred to as "American style"). At the other end of the spectrum are what amounts to "solitaire RPG adventures" or "adventure gamebooks", which emulate a tabletop RPG in novel form and feature sophisticated rules for battling monsters and overcoming obstacles. The story can be decided by factors other than the reader's choices, such as dice rolls (or other randomization mechanics, such as leafing through the book to arrive at a random paragraph number), the lack (or presence) of equipment or other items, or by various statistics, such as running out of health points. The latter style is most commonly associated with the British Fighting Fantasy (FF) franchise (started in 1982), which originated, codified, and popularised much of the more advanced format that many later gamebooks would follow (the geographic dichotomy led to this type of gamebook sometimes being analogously referred to as "British style"). CYOA and FF are the two most popular, successful, and enduring gamebook franchises of all time, rendering them the archetypes of their respective, clashing styles and positions on the complexity spectrum. Later series like Lone Wolf and Fabled Lands, typically from Britain, would take the FF formula and push the limits of what could be achieved with printed text narratives (leading to, for example, twenty book arcs in which the same created character could be taken sequentially from one to the next, or four or more books that contain interlocking references to each other in order to create one huge world map). In all gamebooks, the story is presented as a series of sections of printed text. These are often but not always numbered. Branching plot novel sections often run to several pages in length, whereas solitaire and adventure gamebook sections are usually no longer than a paragraph or two. These are not intended to be read in order. Instead, at the end of a text section, the reader is typically given a choice of narrative branches that they may follow. Each branch contains a reference to the number of the paragraph or page that should be read next if that branch is chosen (e. g. to go north turn to section 98). The narrative thus does not progress linearly through the book or follow the paragraphs in numerical order. The story continues this way until a paragraph or page which ends that branch of the story. Many solitaire or adventure gamebooks feature a single "successful" ending, and the remainder are "failures". Thus, a gamebook becomes a "puzzle" since only a few or even one branching paths lead to victory. Branching plot novels, on the other hand, tend to be more concerned with narrative resolution rather than winning or losing, thus often have several endings which may be deemed equally "successful". Gamebooks are typically written in the second person with the reader assuming the role of a character to experience the world from that character's point of view (e. g. 'you walk into the cold and dark forest'). Many gamebooks form series with a common theme, trade dress, and/or ruleset. While each book is typically a stand alone narrative, there are gamebook series such as Steve Jackson's Sorcery! that continue the narrative from the previous books in the series.

Шығу тегі

Бұрынғы өнер туындыларының бірнеше мысалы бар. Дорис Вебстер мен Мэри Алден Хопкинстің 1930 жылы АҚШ-та жарық көрген "Сыбайлаңдар соңынан!" романы "жеке оқырманның талғамына" байланысты "он немесе одан да көп" әр түрлі аяқталумен мақтанады. Айн Рэндтің 1936 жылғы "16 қаңтар түні" пьесасы, сот процесі туралы, ерекшелігі – көрермендердің қазылар алқасын құрап, үкім шығаруы, бұл пьесаның аяғына әсер етеді: кінәлі немесе кінәсіз. Сондай-ақ, ерте кездерде Хорхе Луис Борхес өзінің "Герберт Куэйннің жұмысын зерттеу" (1941) атты әңгімесінде бірнеше тармаққа бөлінетін әңгімелер мүмкіндігін айтқан. Бұл әңгімедегі автордың романы үш бөлімнен тұрады, екі тармақталған жері бар және тоғыз түрлі аяқталуға ие. Борхестің тағы бір әңгімесі, "Бұтақтанған жолдар бағы" (1941) да лабиринттей құрылған кітапты сипаттайды, ол ойын кітабының формасына әсер еткен болуы мүмкін. 1945 жылы Ұлыбританияда "Алан Джордж" (вероятно, псевдоним) деген атпен жарық көрген "Қазына іздеу" балалар кітабы – оқырманға бірнеше жол ұсынатын ертегілердің тағы бір мысалы. Б. Ф. Скиннер ұсынған бағдарламаланған оқу материалдары тармақталған жол кітаптарының дамуына ықпал еткен деп саналады. Бұл оқыту әдісі алғаш рет 1950-жылдардың соңынан 1970-жылдардың басына дейін жарық көрген интерактивті оқулықтардың TutorText сериясында қолданылды. Бұл кітаптар оқырманға белгілі бір сала бойынша бірқатар сұрақтар ұсынады, оларға бірнеше жауаптан таңдау жасауға мүмкіндік береді. Жауап дұрыс болса, оқырман келесі сұраққа көшеді. Жауап бұрыс болса, оқырманға кері байланыс беріліп, басқа жауап таңдау ұсынылады. Бұл білім беру әдісі кейінірек көптеген ойын кітаптарының негізін құрады. 1960-жылдары әртүрлі елдердің авторлары бірнеше жолы мен/немесе аяқтары бар көркем шығармалармен тәжірибе жасауды бастады. Осы бағыттағы әдеби туындыларға Пауль Гимардың француз тіліндегі "Тағдырдың ирониясы" (1961) романы, Хулио Кортазардың "Шытыр" (1963) және Макс Аубтың "Карталар ойыны" (1964) испан тіліндегі романдары, сондай-ақ француз әдеби тобы "Олипо" (1967) кіретін болды. Басқа ерте тәжірибелерге Джон Сладектың "Шет ел" және "Жоғалған мұрын: бағдарламаланған оқиға" (1969) әңгімелері, Джон Фаулздың "Француз лейтенантының әйелі" (1969) романы және итальяндық автор Джанни Родаридің "Ойнауға арналған көптеген әңгімелер" (1971) әңгімелер жинағы жатады. Бұл факторлардың барлығы 1960 және 1970-жылдары бірнеше жаңа ойын кітаптарының пайда болуына ықпал еткен болуы мүмкін. Олардың ішінде Э. В. Хилдиктің "Бақытты Лес" (1967), Денис Герриер мен Джоан Ричардстың "Төтенше жағдай" (1969), Бетти Орр Нильсонның швед тіліндегі "Сырлы қапшық" (1970) және Мари Кристин Хельгерсонның француз тіліндегі "Сіз қалағандай оқиғалар" (1978) кітаптары бар.

There are several examples of early works of art with branching narratives. The romantic novel Consider the Consequences! by Doris Webster and Mary Alden Hopkins was published in the United States in 1930, and boasts "a dozen or more" different endings depending on the "taste of the individual reader". The 1936 play Night of January 16th by Ayn Rand, about a trial, is unusual in that members of the audience are chosen to play the jury and deliver a verdict, which then influences the play's ending: guilty or not guilty. Also quite early on, the possibility of having stories branching out into several different paths was suggested by Jorge Luis Borges in his short story "An Examination of the Work of Herbert Quain" (1941). This story features an author whose novel is a three part story containing two branch points, and with nine possible endings. Another story by Borges, titled "The Garden of Forking Paths" (1941), also describes a book with a maze like narrative, which may have inspired the gamebook form. The children's book Treasure Hunt, published in 1945 in Britain under the name of "Alan George" (probably a pseudonym), is another early example of a story with multiple paths for the reader to follow. Programmed learning materials, first proposed by B. F. Skinner, have been recognized as an early influence on the development of branching path books. This learning method was first applied in the TutorText series of interactive textbooks, published from the late 1950s up until the early 1970s. These books present the reader with a series of problems related to a particular area of study, allowing him or her to choose among several possible answers. If the answer to a problem is correct, the reader moves on to the next problem. If the answer is incorrect, the reader is given feedback and is asked to pick a different answer. This educational technique would form a basis for many later narrative gamebook series. During the 1960s, authors from several different countries started experimenting with fiction that contained multiple paths and/or endings. Some literary works in this vein include the French language novel L'ironie du sort (1961) by Paul Guimard, the Spanish language novels Hopscotch (1963) by Julio Cortázar and Juego de cartas (Card Game, 1964) by Max Aub, and the works of the French literary group known as the Oulipo (1967). Other early experiments include the short stories "Alien Territory" and "The Lost Nose: a Programmed Adventure" (both 1969) by John Sladek, the novel The French Lieutenant's Woman (1969) by John Fowles, and the collection of short stories titled Tante storie per giocare (Many Tales to Play With, 1971) by Italian author Gianni Rodari. Taken together, these influences may have contributed to the development of several pioneering gamebooks in the 1960s and 1970s. These include Lucky Les by E. W. Hildick (1967), State of Emergency by Dennis Guerrier and Joan Richards (1969), the Swedish language book Den mystiska påsen (The Mysterious Bag, 1970) by Betty Orr Nilsson, and the French language book Histoires comme tu voudras (Stories as You Want Them, 1978) by Marie Christine Helgerson, among others.

Жетістіктер мен танымалдық

Бірінші толыққанды ойын кітаптар сериясы 1972 және 1980 жылдар аралығында Ұлыбританияда Transworld баспасынан шыққан Tracker Books болып көрінеді. Бұл серияға ғылыми фантастика, детектив, спорт және басқа да жанрлардағы оқиғалар кіреді. Осы уақытта АҚШ-та 1976–77 жылдары The Adventures of You сериясы пайда болды, оның құрамына кейіннен «Өз басыңмен таңда» сериясының бір бөлігіне айналған екі кітап кірді: Эдвард Паккардтың «Sugarcane Island» және Р. А. Монтгомеридің «Journey Under the Sea». Dungeons & Dragons сияқты үстелдік рөлдік ойындар да ойын кітаптарының дамуына зор ықпал еткен маңызды фактор болды. Бұтақтанған сюжеттік желіні және рөлдік ойын ережелерін біріктірген алғашқы модуль – 1975 жылғы «Тоннельдер мен тролльдер» жүйесі үшін шыққан «Buffalo Castle» болды. «Buffalo Castle» сол кезде инновациялық болды, себебі ол оқырманға төрешінің қатысуынсыз рөлдік ойын сеансын бастан кешіруге мүмкіндік берді. Одан кейін T&T жүйесі үшін көптеген жеке оқиғалар, сондай-ақ басқа үстелдік рөлдік ойындарға арналған соло-ойынтар жарық көрді. «Өз басыңмен таңда» сериясы – коммерциялық тұрғыдан сәтті болған алғашқы ойын кітаптары сериясы және «американдық» ойын кітаптары дәстүрін қалыптастырды. «Британдық» дәстүр, мысалы, «Fighting Fantasy» сериясы, керісінше, сәл кешірек пайда болды. Британдық ойын кітаптары американдық дәстүрден рөлдік ойындардың ойын механикасының ықпалымен қатал ережелердің болуымен ерекшеленеді.

АҚШ (70-жылдардың соңы)

Эдвард Паккард пен Р.А. Монтгомери жазған және бастапқыда Вермонт Кросроудс Пресс баспасында жарық көрген «Сіздің Оқиғаларыңыз» атты екі кітаптан тұратын серия, ойын кітаптары форматының кейінірек танымалдылығының артуына зор үлес қосты. Эдвард Паккардтың «Қант қамысты арал» кітабы 1969 жылы жазылған, бірақ 1976 жылға дейін басылмады. Р.А. Монтгомеридің «Теңіз астындағы саяхат» кітабы 1977 жылы жарық көргеннен кейін бұл серияға айналды. Пакардтың екі жеке ойын кітабы шықты, екеуі де Липпинкотт баспасынан басылды: «Deadwood City» (1978) және «The Third Planet from Altair» (1979). Бұл алғашқы тыраждар оқырмандар арасында белгілі бір сұранысқа ие болғанымен, олар (және ойын кітаптары форматы жалпы) оларды көптеген оқырмандарға таратуға қажетті маркетингтік мүмкіндіктері бар баспагерге ие болған жоқ. Паккард пен Монтгомери интерактивті кітаптарды шығару идеясын Bantam компаниясына ұсынды, осылайша 1979 жылы «Уақыт үңгірі» кітабымен басталатын «Өзіңнің Оқиғаңды Таңда» (CYOA) сериясы дүниеге келді. Серия бүкіл әлемде үлкен танымалдыққа ие болды және бірнеше кітабы 25-тен астам тілге аударылды. Серияның танымалдылығы 1980-ші жылдары балалар арасында ең жоғары деңгейге жетті. Осы кезеңде Bantam медианың танымалдылығын пайдалану үшін бірнеше басқа да интерактивті серияларды шығарды (мысалы: Кіші оқырмандарға арналған «Өзіңнің Оқиғаңды Таңда», «Уақыт машинасы» және «Планетааралық шпион бол»). Көптеген американдық баспагерлер CYOA сериясымен бәсекелесу үшін өз серияларын шығарды. Ең танымал бәсекелестердің бірі TSR болды, олар өздерінің рөлдік ойындарына негізделген бірнеше тармақталған жолдармен жазылған романдарды шығарды. TSR-дың ең танымал сериясы – «Шегі жоқ іздеу» (1982–). Тағы бір күшті бәсекелес – «Индиана Джонс», «Джеймс Бонд» және «Доктор Ху» әлеміндегі оқиғаларды қамтитын Ballantine баспасының «Тағдырыңды Тап» сериясы. Танымал автор Р.Л. Стайн осы серия үшін бірнеше кітап жазды, соның ішінде «Харктың шөлейттері», сондай-ақ «Сиқыршылар, жауынгерлер және сіз» сияқты басқа да сериялар үшін. «Өзіңнің Оқиғаңды Таңда» сериясының бірнеше спин-оффтары және көптеген бәсекелес сериялар басқа тілдерге аударылды.

The Adventures of You, a two book series, authored by Edward Packard and R. A. Montgomery and initially published by Vermont Crossroads Press, laid much of the groundwork for the later surge in popularity of the gamebook format. Sugarcane Island by Edward Packard was written in 1969 but did not see publication until 1976. This became a series when Journey Under the Sea by R. A. Montgomery was published in 1977. Two standalone gamebooks authored by Packard would follow, both published by Lippincott: Deadwood City (1978) and The Third Planet from Altair (1979). While these early efforts apparently achieved some popularity with readers, they (and the gamebook format in general) still did not have a publisher with the marketing strength required to make them available to mass audiences. Packard and Montgomery took the idea of publishing interactive books to Bantam, and thus the Choose Your Own Adventure (CYOA) series was born in 1979, beginning with The Cave of Time. The series became immensely popular worldwide and several titles were translated into more than 25 languages. The series reached the peak of its popularity with children in the 1980s. It was during this period that Bantam released several other interactive series to capitalize on the popularity of the medium (a few examples are: Choose your Own Adventure for Younger Readers, Time Machine and Be An Interplanetary Spy). Many other American publishers released their own series to compete with CYOA. One of the most popular competitors seems to have been TSR, who released several branching path novels based on their own role playing games. The most famous TSR series was Endless Quest (1982–). Another strong competitor was Ballantine with their Find Your Fate series, which featured adventures in the Indiana Jones, James Bond and Doctor Who universes. Famous author R. L. Stine wrote several books for this line, including The Badlands of Hark, as well as for other series such as Wizards, Warriors and You. Several Choose your Own Adventure spin offs and many competing series were translated into other languages.

Ұлыбритания (80-жылдардың басында)

Ең ықпалды және танымал ойын кітаптарының бірі – 1980 жылы Puffin Books өкілі Dungeons & Dragons ойнайтын 5000 адамнан тұратын залды көріп, Иан Ливингстон мен Стив Джексоннан рөлдік ойындар туралы кітап жасауды сұраған Fighting Fantasy сериясы болды. Олар рөлдік ойын тәжірибесін симуляциялайтын кітап идеясын ұсынды. Бір жыл ішінде олар Пффинге "Сиқырлы ізденіс" деген атпен кітап ұсынды, оны Пуффин басып шығаруға келісті. Тағы алты ай бойы осы идеяны дамытқаннан кейін, 1982 жылы "От тауының сиқыршысы" деген атпен жарық көрді. Ұлыбританиядағы тағы бір танымал ойын кітаптары сериясы – 1984 жылы Джо Девер жасаған "Жалғыз қасқыр" сериясы. Fighting Fantasy сияқты, жазушы да тәжірибелі Dungeons & Dragons ойыншысы болды және өзінің кампаниялары үшін "Жалғыз қасқыр" әлемін жасады. Дегенмен, кітаптар ортағасырлық мәтіндерден де шабыт алды, мысалы, "Гауэйн және Жасыл рыцарь" және "Ле Морте д'Артур". Grailquest – J. H. Brennan жазған ойын кітаптарының сериясы (осы серия 1984 жылы басталды), олар да Артур аңыздарынан шабыт алды. Көбінесе Авалонда өтетін олар, кіселік жүйесін пайдаланады. Марк Смит пен Джейми Томсонның Жапония тақырыбындағы ойын кітаптары сериясы "The Way of the Tiger" (1985 жылдан бастап) Ұлыбританиядағы танымал басылымдардың бірі болып табылады.

Ағылшын тілді елдерден тыс жерлерде (1980 жылдардың ортасы)

1980 жылдары Испания, Франция, Италия, Мексика, Чили, Дания және Жапония сияқты бірнеше елде тармақталған жол кітаптары да пайда бола бастады. Көптеген елдерде ағылшын тілінен аударылған туындылар басым болғанына қарамастан, түрлі елдерде түпнұсқа ойын кітаптары – жеке кітаптар мен сериялар – жарық көрді; бұл Францияда (мысалы, La Saga du Prêtre Jean сериясы) және Жапонияда (мысалы, Tokyo Sogensha компаниясының Super Adventure Game сериясы және Futabasha компаниясының Bouken Gamebook сериясы) ерекше көзге көрінеді. Кейбір елдерде аударма сериялары мен түпнұсқа кітаптарды басып шығару кейінірек басталды. Мысалы, Бразилия мен Италияда алғашқы түпнұсқа кітаптар 1990 жылдары пайда болғанға ұқсайды.

Шығыс Еуропа (80-жылдардың аяғы)

"Өз таңдауыңды жаса" және "Жауынгерлік фантазия" сияқты ағылшын тіліндегі кітап сериялары Шығыс Еуропа елдерінде коммунизм құлағаннан кейін ғана қол жетімді болды. 1980 жылдардың ортасынан бері Польшада шамамен 90 ойын кітабы жарық көрді, олар баспа түрінде ғана емес, сонымен қатар комикс, электрондық кітап немесе мобильді қосымша ретінде де шықты. Ең көп кітаптың авторы (20) – Бениамин Музыньский. Польшалық ойын кітаптарын олардың жанкүйерлері үнемі жазып, 2010 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан "Masz Wybór" баспа үйі арқылы онлайн жариялайды. 1990 жылдары ойын кітаптары жанры Болгарияда шамамен он жыл бойы өте танымал болды. "Өз таңдауыңды жаса" және "Жауынгерлік фантазия" сияқты халықаралық жақсы танымал сериялар болгар нарығы үшін аударылса, көптеген болгар ойын кітап авторларының туындылары оқырмандар арасында одан да танымал болды. Болгарияда ойын кітаптарының танымалдылығының шарықталу кезеңінде болгар баспалары тек батыс авторлары ғана сатылады деп сенді, нәтижесінде болгар ойын кітап авторларының барлығы ағылшын псевдонимдерін қабылдады. Бұл дәстүр ұлттық есімдері жарияланғаннан кейін де сақталды. Венгрия авторларының бір бөлігі ағылшын тіліндегі "ресми есімдермен" қатар батыс псевдонимдерін де қабылдады. Чехия мен Ресейде бірнеше ойын кітаптары жарық көрді. Әзірбайжанда Нармин Камалдың "Открывай, это я" романы оқырманға кітапты бір кейіпкер туралы отыз тоғыз әңгімеден тұратын кездейсоқ жинақ ретінде немесе тұтас роман ретінде оқуға мүмкіндік береді. Кітаптың соңғы бетіне кітап кейіпкерінің суреті жарияланып, автор оқырманға кейіпкер туралы сұрақтар қояды.

Соғысу және қайта өрлеу (1990-шы жылдардан бастап)

1990 жылдардың басында тармақталған жол кітаптарының сатудағы өркендеуі сарқылып, жаңа сериялардың саны азайды. Дегенмен, жаңа тармақталған жол кітаптары бүгінгі күнге дейін бірнеше елде және тілде жарық көруде. Choose Your Own Adventure 184 кітаптан тұратын, ең ұзаққа созылған ойын кітаптар сериясы атанды. Серияның бірінші шығарылымы 1998 жылы аяқталды. Р.А. Монтгомери 2005 жылы "Өзіңнің бағыңды өзің таңда" атты бірнеше кітапты қайта басылымға шығарды. Оның компаниясы сондай-ақ жаңа кітаптарды да жариялады. Жаңа кітаптар мен сериялар басқа елдерде де әлі күнге дейін шығарылуда. Мысалы, Германиядағы 1000 Gefahren сериясы және Испаниядағы Tú decides la aventura сериясы. Fighting Fantasy сериясының алпысыншы және "жоғалған" кітабы Bloodbones 2006 жылы Wizard баспасынан жарық көрді. Соңғы жылдары бұл формат мобильді құрылғылар мен электрондық кітап платформаларында жаңа өмірге ие болуда.

Түрлері

Бұл кітаптар көбінесе балаларға арналған ойын-сауық түрі ретінде қарастырылды. Бірақ, дидактикалық мақсаттары бар кітаптар да болды (мысалы, жоғарыда аталған «Уақыт машинасы» сияқты тарихи сериялардан бастап, «Таңдау жасау» сериясы сияқты діни тақырыптағы кітаптарға дейін). Сондай-ақ, кейбір тармақталған жол кітаптары ересектерге арналған, олар бизнес симуляцияларынан эротикалық туындыларға дейін қамтыды.

Үлкен әдебиет

Денис Герриердің 1960 жылдары жоғарыда аталған еңбектерін ескермесек, бұл форманың ең ерте мысалдарының бірі – бес томдық «Барселона, Максима Дискреция» сериясы. Ол ноир жанрын интерактивті форматқа бейімдеді. 1980 жылдары жарық көрген бұл серия тек каталон және испан тілдерінде қолжетімді болды. 2007 жылы Хизер МакЭлхэттон ересектерге арналған «Pretty Little Mistakes: A Do Over Novel» атты бестселлер ойын кітабын жариялады. Оған 2010 жылы «Million Little Mistakes» атты жалғасы ілесіп шықты. Ким Ньюменнің 1999 жылғы «Өмір лотереясы» және Николас Бурбакидің 2014 жылғы «Егер» сияқты кейбір заманауи көркем романдар да ойын кітабы форматын пайдаланды.

Білім

2011 жылы McGraw Hill Education бастапқы Choose Your Own Adventure атауларының адаптацияларын деңгейлік оқу материалдары ретінде жариялай бастады. Оқиғалар ағылшын тілін екінші немесе шетел тілі ретінде оқығандар үшін ойнауды жеңілдету мақсатында қарапайым тілмен қайта айтылып, сюжеттері жаңадан құрастырылды. Ойын кітаптарының таңдау форматы ESL мұғалімдері үшін ынтасы төмен оқушыларды ынталандыру, сын ойлау дағдыларын дамыту және сыныптық іс-шараларды ұйымдастырудың тиімді тәсілі болып танылды.

Эротикалық

Үлкен баспагерлер түрлі эротикалық ойын кітаптарын шығарған. 1994 жылы Алина Рейестің "Derrière la porte" кітабы Pocket Books France және Éditions Robert Laffont баспаларында жарық көрді, кейіннен ол Grove Press және Weidenfeld & Nicolson (Behind Closed Doors) үшін ағылшын тіліне, ал Ugo Guanda Editore (Dietro le porte) үшін итальян тіліне аударылды. Melcher Media 2003 жылы Penguin Books-тің Gotham Books баспасы үшін екі "Өзіңнің эротикалық оқиғаңды таңда" кітабын дайындады, соның ішінде Мэри Энн Моханрадждың "Қалалық Кэтрин" кітабы бар, ол эротика жазушысы ретінде белгілі.

Рөлдік ойын-сауық салитерлік оқиғалар

Жеке оқиғалар параллельдік даму болды. Осы кітаптардың мақсаты – бір адамға рөлдік ойын ережелерін қолданып, төрешісіз оқиғаны бастан кешіруге мүмкіндік беру. Рөлдік ойындардағы алғашқы жеке оқиғалар Tunnels & Trolls жүйесінде пайда болды, 1976 жылы Buffalo Castle кітабы жарық көргеннен бастап, Tunnels & Trolls жеке ойнауды қолдайтын алғашқы рөлдік ойын атанды. Flying Buffalo 1976–1993 жылдар аралығында 24 жеке оқиғалар кітабы (сондай-ақ бірнеше шағын оқиғалар) шығарды. Олардың кейбіреулері бүгінге дейін басылып келеді. Бұл оқиғалар рөлдік ойыншылар арасында үлкен сұранысқа ие болды және көптеген ізбасарларға шабыт берді. The Fantasy Trip ойыны да ертедегі рөлдік ойындардың бірі болатын, оған жеке модульдер жасалған. Алғашқы модуль – 1978 жылы жарық көрген "Өлім сынағы". Барлығы сегіз оқиға шықты. Оларды ерекшелендіретін нәрсе – ұрыс және қозғалыс жүйелерін толыққанды пайдалану үшін миниатюралар мен гексакартаның қажеттілігі. Бұл оқиғалар да өте танымал және ықпалды болды. Сонымен қатар, бірнеше үшінші тарап баспагерлер танымал рөлдік ойын жүйелерімен пайдалануға арналған жеке оқиғаларды шығара бастады. Бұл бағыттағы алғашқы оқиғалардың бірі – британдық автор Ричард Бартлдің "Соло-Дунжон" (1978) және АҚШ-тағы Judges' Guild баспасынан шыққан "Survival of the Fittest" (1979) болды. Бұл екі оқиға да Dungeons & Dragons ережелерімен қолданылуы тиіс еді. 1980 жылдары жеке рөлдік оқиғалар кеңінен таралды. Көптеген рөлдік ойын ережелері ойыншыларға ереже жүйелерін үйрету үшін арналған жеке оқиғаларды қамтыды. Кейбір компаниялар өз ойындары үшін жеке оқиғалар сериясын шығарды. Dungeons & Dragons, GURPS, Das Schwarze Auge, DC Heroes және Call of Cthulhu сияқты ойындарда көптеген жеке оқиғалар болды. Кейбір үшінші тарап баспагерлер белгілі RPG жүйелері үшін жеке оқиғаларды шығаруды жалғастырды (соның ішінде Judges' Guild, Advanced Dungeons & Dragons үшін жеке оқиғаларды шығарды). Жеке оқиғалар кәсіби RPG журналдарында және фанзин журналдарында да жиі кездесті. Tunnels & Trolls, Dungeons & Dragons және Das Schwarze Auge сияқты бірнеше жеке оқиғалар басқа тілдерге аударылды. Басқа ойын кітаптарындағыдай, 1990 жылдары RPG оқиғаларының өндірісі күрт төмендеді. Дегенмен, жаңа жеке оқиғалар бүгінге дейін жарияланып келеді. Кейбір компаниялар Tunnels & Trolls үшін жеке оқиғаларды шығаруды жалғастыруда. Сондай-ақ, әртүрлі жүйелер үшін жаңа жеке оқиғалар бар, тіпті кейбіреулері Fantasy Trip жеке оқиғаларынан әсер алған (мысалы, Dark City Games шығарғандары). Интернет жеке оқиғаларды таратуға арналған каналды ұсынды, тегін және коммерциялық оқиғалар электрондық құжаттар түрінде қол жетімді болды.

Solitaire adventures were a parallel development. This type of book is intended to allow a single person to use the rules of a role playing game to experience an adventure without need of a referee. The first role playing game solitaire adventures to be published were those using the Tunnels & Trolls system, beginning with the book Buffalo Castle in 1976, making Tunnels & Trolls the first role playing game to support solitaire play. Flying Buffalo released 24 solo adventure books (plus several pocket size adventures) in the period 1976–1993. A number of the adventures are still in print today. They were very successful among players of role playing games and inspired many imitators. Another early role playing game with solitaire modules made for it was The Fantasy Trip. The first such module was Death Test, published in 1978. Eight adventures were released in total. One thing that set them apart was the need for miniatures and a hexmap, in order to take advantage of the combat and movement systems. These adventures were also very popular and influential. Meanwhile, several third party publishers started to publish solitaire adventures meant for use with popular roleplaying systems. Some of the earliest adventures in this vein were The Solo Dungeon (1978) by British author Richard Bartle, and Survival of the Fittest (1979), published by Judges' Guild in the United States. Both of these adventures were meant to be used with Dungeons & Dragons rules. Solitaire role playing adventures also experienced a boom in the 1980s. Many role playing rulesets included solo adventures which were intended to teach the rules systems to the players. Some companies released lines of solitaire adventures for their own games. Examples of games with prolific solitaire lines were Dungeons & Dragons, GURPS, Das Schwarze Auge, DC Heroes, and Call of Cthulhu. Some third party publishers continued to release solo adventures for established RPG systems (including Judges' Guild, who released solos for Advanced Dungeons & Dragons). Solitaire adventures were also featured quite frequently in professional RPG magazines and fanzines. Several solo adventures (such as those for Tunnels & Trolls, Dungeons & Dragons, and Das Schwarze Auge) were translated into other languages. As was the case with other types of gamebooks, the production of solitaire RPG adventures decreased dramatically during the 1990s. However, new solos continue to be published to this day. Some companies continue to produce solo adventures for Tunnels & Trolls. There are also new solo adventures for a variety of systems, and even some influenced by the Fantasy Trip solos (such as the ones by Dark City Games). The Internet has provided a channel to distribute solitaire adventures, with both free and commercial adventures made available as electronic documents.

Қиын оқиғалар

Оқиғалық ойын кітаптары "Өзің таңдаған оқиға" кітаптары мен рольдік ойын-сауық ойындарының элементтерін қамтиды. Кітаптар мәтін бөлімдері арасында өту үшін тармақталған жол форматын пайдаланады, бірақ оқырман рольдік ойын сияқты кейіпкер жасайды және ойын жүйесі арқылы әрекеттерді шешеді. Рольдік ойынға арналған жекелеген оқиғалардан айырмашылығы, оқиғалық ойын кітаптарында әрбір кітапта ойынға қажетті барлық ережелер болады. Әдетте, оқиғалық ойын кітаптары нөмірленген беттерге емес, нөмірленген мәтін бөлімдеріне бөлінеді, сондықтан бірнеше бөлім бір бетке сыйып немесе бір бөлім бірнеше бетті алып жатуы мүмкін. "Firetop Mountain сиқыры" 1982 жылы жарық көрді, ол "Fighting Fantasy" ойын кітаптары сериясының алғашқысы болды – оқиғалық ойын кітаптарының бірінші серияларының бірі. 60-тан астам аталымы, соның ішінде түрлі спин-оффтары бар бұл серия Ұлыбританияда және көптеген басқа елдерде, мысалы, Канада, Австралия, Жаңа Зеландия, Оңтүстік Африка, Сингапур, АҚШ, Португалия, Танзания, Бразилия, Испания, Франция, Германия, Италия, Дания, Израиль, Жапония және коммунизм құлағаннан кейін Шығыс Еуропа елдерінде танымал болды. 2010 жылдардың соңында әртүрлі елдердің бірнеше авторлары оқиғалық ойын кітаптарын жариялауды жалғастырды. Мысалы, неміс фантастикалық авторлары Вольфганг Хольбейн, Маркус Хайц және Lemonbits, сондай-ақ британдық автор Джонатан Грин. Оқиғалық ойын кітаптары 1980 жылдары, әсіресе Ұлыбританияда, АҚШ-та, Италияда және Францияда кеңінен таралды. "Fighting Fantasy", "Lone Wolf" және "The Way of the Tiger" сияқты британдық сериялар бірнеше тілге аударылып, бүкіл әлемде танымал болды. 1990 жылдары бұл сұраныс азайды, ал "Fabled Lands" британдық ойын кітаптарының соңғы ірі сериясы болды. 2000 жылдары "Fighting Fantasy" және "Lone Wolf" сериялары қайта жарық көрді және коммерциялық сәттілікке қол жеткізді.

Онлайн бейімделулері

Веб-сайттың беттері арасындағы HTML сілтемелерімен ұқсас құрылымды ескере отырып, ойын кітаптары форматының цифрлық баламасын жасауға көптеген әрекеттер жасалды, олардың табысы әртүрлі болды. Оларға визуалды романдар, оқиға веб-сайттары және аудио CD-лермен жасалған түрлі тәжірибелер (мысалы, TSR, Inc компаниясының аз ғана уақытқа ғана созылған "Terror TRAX" желісі) кіреді.