Кіріспе
Адамдардың тамақтануы үшін қолданылатын бидайды ұнтақтаудан алынған ұн. Бидайдың сорттары глютен мөлшері төмен болса "жұмсақ" немесе "әлсіз" деп, ал глютен мөлшері жоғары болса "қатты" немесе "күшті" деп аталады. Қатты ұн, яғни нанға арналған ұн, жоғары глютенді болады, оның құрамында 12%-дан 14%-қа дейін глютен бар, ал қамыры серпімді және піскеннен кейін пішінін жақсы сақтайды. Жұмсақ ұн салыстырмалы түрде аз глютенді, сондықтан нанның құрылымы жұқа және кеуекті болады. Жұмсақ ұн әдетте глютені ең аз болатын тортқа арналған ұн және тортқа арналған ұнға қарағанда сәл көбірек глютені бар кондитерлік ұн деп бөлінеді. Ұнға дәннің (дәнді жеміс) қандай бөліктері қолданылғанына қарай – эндосперм немесе ақуыз/крахмал бөлігі, жануыр немесе ақуыз/май/витаминге толы бөлігі, және қабық немесе талшық бөлігі – ұнның үш негізгі түрі бар. Ақ ұн тек эндоспермнен жасалады. Қоңыр ұнға дәннің жануыры мен қабығының бір бөлігі кіреді, ал тұтас дәннен жасалған ұнға дәннің барлық бөліктері кіреді, оның ішінде жануыр, эндосперм және қабық. Жануыр ұны эндосперм мен жануырдан жасалады, қабықтан басқа.
Wheat flour is a powder made from the grinding of wheat used for human consumption. Wheat varieties are called "soft" or "weak" if gluten content is low, and are called "hard" or "strong" if they have high gluten content. Hard flour, or bread flour, is high in gluten, with 12% to 14% gluten content, and its dough has elastic toughness that holds its shape well once baked. Soft flour is comparatively low in gluten and thus results in a loaf with a finer, crumbly texture. Soft flour is usually divided into cake flour, which is the lowest in gluten, and pastry flour, which has slightly more gluten than cake flour. In terms of the parts of the grain (the grass fruit) used in flour—the endosperm or protein/starchy part, the germ or protein/fat/vitamin rich part, and the bran or fiber part—there are three general types of flour. White flour is made from the endosperm only. Brown flour includes some of the grain's germ and bran, while whole grain or wholemeal flour is made from the entire grain, including the bran, endosperm, and germ. Germ flour is made from the endosperm and germ, excluding the bran.
Дәнекерлеу
Тазартылған (ақ) бидай ұнын өндіру үшін, ұнтақтау тиімділігін арттыру мақсатында, ұнтақтау алдында дәнге ылғал қосылады, яғни дән темперленеді. Бұл бидай дәнегінің крахмалды "эндосперм" бөлігін жұмсартады, ол ұнтақтау процесінде бөлініп, тұтынушылар ақ ұн деп білетін өнімді құрайды. Ылғал қосылуы сондай-ақ кебектерді нығайтады және дәннің ұсақталуына жұмсалатын энергия мөлшерін азайтады, сонымен қатар кебектер мен өзектік бөлшектердің ұнтақтау процесінде іріктеу немесе үю арқылы бөлшектелуіне жол бермейді. Дәнектің эндосперм бөлігі көлемнің шамамен 80% құрайды және одан жасалған ақ ұннан жасалған өнімдердің жұмсақ дәмі, тегіс текстурасы және, әсіресе нан үшін, көлемі үлкен болғандықтан бағалы. Дәнектің қалған бөлігі кебектер мен өзектен тұрады, олар көбінесе о粗 болады. 19 ғасырдың соңында роликпен ұнтақтау жүйесінің пайда болуы кебектер мен өзектің алынып тасталуына мүмкіндік берді, бұл пісірілген өнімдердің халыққа ұнатуын едәуір арттырды. Ылғалданған дән алдымен сериялы роликтерден өтеді, содан кейін ақ ұнды құрайтын ұсақ бөлшектерді бөліп алу үшін іріктеледі. Қалған бөлігі – эндоспермнің аралық бөлшектері (басқаша айтқанда, өнімдік аралық немесе ұн) және кебектер мен өзектің ірі бөлшектері. Содан кейін аралық бөлшектер редукциялық роликтерден бірнеше рет өтеді және әрбір өтуден кейін эндоспермнен ақ ұнның максималды мөлшерде алынуын қамтамасыз ету үшін қайта іріктеледі, сонымен қатар ірі кебектер мен өзектік бөлшектерді жояды. Толық бидай ұнын өндіру үшін, роликпен ұнтақтау жүйесі бастапқыда бөліп алуға арналған ақ ұнға 100% кебек пен өзекті қайта қосу қажет. Сондықтан, бұл элементтер алдымен басқа диірменде (әдетте, тік диірменде) ұнтақталады. Осы майда кебектер мен өзектік фракциялар содан кейін эндоспермге (ақ ұнға) қайта қосылып, 100% бидай дәнегінен жасалған толық бидай ұнын құрайды.
Түрлері
Бидай ұны көптеген түрлерінде кездеседі; жіктелуі аймақтық сипатқа ие, және бір атаудың әртүрлі аймақтарда бірнеше мағынасы болуы мүмкін.
Фиджи
Фиджиде ұн өндіріледі және негізінен үнді тағамдарында қолданылады.
Оңтүстік-шығыс Азия
Тан ұны немесе бидай крахмалы – негізінен қытай аспаразында қымыз жасайтын және бүлдіршіннің сыртқы қабатын дайындау үшін қолданылатын бидай ұнының бір түрі. Ол Вьетнам аспаразында да қолданылады, онда ол bột lọc trong деп аталады.
Басқа
Спельда ұны спельта деп аталатын бидайдың бір түрінен жасалады. Қазіргі заманғы ас дайындауда басқа бидай сорттарына қарағанда оны аз қолданады. Дегенмен, оны әлі де арнайы нан және кондитерлік өнімдерді пісіру үшін пайдаланады.
Зелений тұнбалануының мәні
Зеленнің тұнбалану мәні – бұл ұнның сүт қышқылы ерітіндісінде белгілі бір уақыт ішінде қанша мөлшерде тұнбаға түсетінін өлшеу. Ұн 85% астықтан алынған деп сипатталады, яғни тазартылған ұнға қарағанда толық бидай дәнінен көбірек құрамы бар, ол кезде 70% астықтан алынған деп сипатталған. 1943 жылы Ұлттық ұнның нақты құрамы туралы парламенттік сауалдар "90 процент бидай және 10 процент араластырылған дәннен ұнтақталған" екенін көрсетті. Рұқсат етілген қоспалар: ұнның белгілі бір мөлшеріне кальций, ұнның белгілі бір мөлшеріне құрғатылған сүт және әдеттегі жақсартушылар қалыпты пропорцияда. Араластырылған дән – арпа, сұлы және қарабидай, ал әдеттегі жақсартушылар – "ұннан пісірілген нанның сапасын жақсартатын белгілі бір тотықтырғыш заттар, олардың табиғаты қолданылған дәннің түріне – қатты немесе жұмсақ – байланысты". Ұлттық ұнның құрамын 1946–1950 жылдар аралығында зерттеу жүргізілді. Ұлттық ұнның өндірісі 1956 жылы Медициналық зерттеулер кеңесінің ұсынысына қарамастан тоқтатылды.