Кіріспе

Ағылшын кино және теледидар режиссері Питер Уоткинс (Peter Watkins) (29 қазан 1935 жылы туған) – ағылшын кино және теледидар режиссері. Ол Суррейдегі Норбитон қаласында дүниеге келді, көп жылдар бойы Швецияда, Канадада және Литвада өмір сүрді, қазір Францияда тұрады. Ол докудраманың негізін қалаушылардың бірі. Оның фильмдері бейбітшілік пен радикалдық идеяларды дәстүрлі емес стильде көрсетеді. Ол негізінен өз шығармалары мен идеяларын бұқаралық ақпарат құралдары және кино немесе теледидарлық деректі фильмге қатысуымыз төңірегінде шоғырландырады. Уоткинстің барлық дерлік фильмдері тарихи оқиғаларды немесе болашақта болуы мүмкін оқиғаларды талдау үшін драмалық және деректі элементтерді үйлестіреді. Оның алғашқы туындысы – «Кулоден» фильмі, 1745 жылғы якобит көтерілісін деректі стильде бейнелейді, тіпті телеарна репортерлері оқиғаға қатысушылармен сұхбаттасып, оларды шайқасқа қатыстырғандай көрінеді; осы тәсіл оның «Эдвард Мунк» атты тамыр тарихында да қолданылды. «Коммуна» фильмінде Париж Коммунасы күндері француздық актерлер емес, кәсіби актерлердің үлкен құрамымен қайта жаңғыртылды. 2004 жылы ол «Медиа дағдарысы» атты кітабын жазды, онда ол медиа гегемониясы туралы өз ойларын, оны «моноформа» деп атап, жаңа аудиовизуалды медиа формаларын құру мәселесінде пікірталас болмауы туралы талқылайды.

Өмір

Ұлттық қызметін Шығыс Суррей полкінде өткергеннен кейін, Корольдік драмалық өнер академиясында актерлік шеберлікті оқығаннан соң, Уоткинс теледидар мен кинодағы мансабын қысқа телефильмдер мен жарнамалардың көмекші режиссері ретінде бастады; ал 1960 жылдардың басында BBC-де деректі фильмдердің редакторы және режиссерінің көмекшісі болды. Оның барлық фильмдері деректі немесе көркем фильмдер болып табылады, кейде тарихи оқиғаларды, ал кейде болашақтағы мүмкін болатын оқиғаларды көрсетеді, оларды заманауи тілшілер мен кинооператорлар тірідей жазғандай бейнелейді. Уоткинс осы әдісті алғашқы толық метражды телефильмі «Куллоден» арқылы дамытты, онда 1746 жылғы якобит көтерілісі сол кездегі Вьетнам соғысы туралы хабарлау стилінде бейнеленген. 1965 жылы ол Дублинде өткен жылдық марапаттау салтанатында «Куллоден» үшін Джейкоб сыйлығын жеңіп алды. «Куллоденнің» ауқымы мен формальды жаңашылдығы бұрын белгісіз режиссерге бірден сыншылардың мақтауын әкелді, ал BBC оған тағы бір амбициялық жобаны тапсырды – «Соғыс ойыны» ядролық соғыс драмасын «Сәрсенбілік ойын» сериясы үшін. Фильм кейін кинотеатрларда көрсетілді және 1966 жылы «Деректі фильм» номинациясында «Оскар» сыйлығын жеңіп алды, содан соң 20 жылдық тыйымнан кейін 1985 жылдың 31 шілдесінде BBC арнасында көрсетілді. «Жазалау паркі» АҚШ-тағы Кент штатындағы оқиғамен бір уақытта шыққан саяси қақтығыстың тарихы болды, бұл оның саяси провокатор ретіндегі беделін арттырды. Соғысқа қарсылық – оның туындыларының ортақ тақырыбы, бірақ фильмдердің саяси мәселелері көбінесе екіұшты болып келеді, көбінесе басты кейіпкерлерге қарама-қарсы пікірлерді білдіруге мүмкіндік береді, олар актерлік құраммен бірлесіп импровизацияланады: «Жазалау паркінде» әскерилер мен диссиденттерді ойнаған кәсіби емес актерлердің саяси көзқарастары кейіпкерлеріне соншалықты сәйкес келгендіктен, режиссер түсірілім алаңында нақты зорлық-зомбылық басталуынан қорқыпты. Ол Париж Коммунасын қайта жаңғыртудағы «Коммуна» фильмінде де ұқсас тәсіл қолданды, Коммуна бүлікшілеріне шынайы жеккөрушілік сезіммен қарау үшін консервативті актерлерді іздеу үшін газет жарнамаларын пайдаланды. Уоткинс кино және теледидар туралы саяси мәлімдемелерімен де танымал, теледидар жаңалықтарының кемшіліктері және ол «моноформа» деп атаған Голливудтан шыққан әңгімелеу стилінің үстемдігі туралы көп жазды. «Соғыс ойыны» фильміне тыйым салынғаннан және оның алғашқы теледидарлық емес фильмі «Привилегия» нашар қабылдануынан кейін Уоткинс Англиядан кетіп, барлық келесі фильмдерін шетелде түсірді: Швецияда «Гладиаторлар», АҚШ-та «Жазалау паркі», Норвегияда «Эдвард Мунк», Данияда «Кең дала», он түрлі елде түсірілген «Ресан» (ядролық соғыс қатері туралы 14 сағаттық фильм циклі) және Францияда «Коммуна». «Freethinker: The Life and Work of Peter Watkins» – Йорк Сент-Джон университетінің кино және теледидар саласының аға оқытушысы Патрик Мерфи мен Джон Куктың жақын арада жарық көретін өмірбаяны. Ол Уоткинстің белсенді қатысуымен және көмегімен құрастырылуда.

Ықпал

1969 жылғы "Bed in" акциялары мен "Peace Concert" концертін еске алып, сұхбаттасушы Джон Леннон мен Йоко Онодан: "Осы бейбітшілік науқанына сіздерді бастаған қандай да бір жағдай болды ма?" деп сұрады. Джон: "Бізге ең қатты әсер еткен нәрсе – Питер Уоткинс деген адамның "Соғыс ойыны" атты фильм түсіргенінен келген хат болды. Бұл өте ұзын хат еді, онда не болып жатқаны туралы, бұқаралық ақпарат құралдары қалай бақыланатыны, олардың қалай басқарылатыны және адамдардың іштей білетін барлық нәрсесі жазылған. Ол: «Сіздер сияқты беделді адамдар әлемдік бейбітшілік үшін ақпарат құралдарын пайдалануға міндетті» деді. Біз сол хатты шамамен үш апта бойы қарастырып, «Біздің қолымыздан келгеннің бәрін жасап жатырмыз. Барлығына тек махаббат керек қой» деп ойладық. Сол хаттың өзі бәрін бастап берді. Ол бейбітшілікке шақыру қағазын алғандай болды!"