Кіріспе

Француз дәрігері және философы Жульен Офрей де Ла Метри (офрэ де ла метри; 23 қараша 1709 – 11 қараша 1751) – француз дәрігері және философы, сағдырлықтың (материализм) француз мектебінің ерте өкілдерінің бірі. Ол 1747 жылғы «Адам машина» (L'homme machine) атты еңбегімен ең көп танымал. Ла Метри адамдардың күрделі жануарлар екенін және басқа жануарлар сияқты оларда да жан жоқ деген пікірімен есте қалады. Ол сананы дененің бір бөлігі деп санады және өмірді ләззат алуға бағыштау керек (гедонизм) деп есептеді. Оның көзқарастары соншалықты даулы болғандықтан, ол Франциядан қашып, Берлинге қоныстанды.

Ерте өмір

Ла Метри 1709 жылғы 23 қарашада Бретаньдегі Сент-Мало қаласында дүниеге келді және ол өркендеген тоқыма саудагерінің ұлы болды. Оның алғашқы білімі Котанс және Каен колледждерінде алды. Париждегі Колледж дю Плессиде оқығаннан кейін, ол дін қызметкері болуға ниеттенгендей көрінді, бірақ Янсеншіл мектептерде бірнеше жыл теологияны оқығаннан кейін, оның қызығушылығы шіркеуден бұрылды. 1725 жылы Ла Метри философия мен табиғаттануды оқу үшін Колледж д'Аркурға түсті және шамамен 1728 жылы бітірген болуы мүмкін. Осы кезде Д'Аркур Францияда картезиандық ілімді оқытуды бастады. 1734 жылы ол, бастапқыда дін қызметкері болуды жоспарлаған, әйгілі дәрігер Герман Бурхавеге оқуға барып, оның ықпалымен Францияда медициналық білім беруді жаңартуға тырысты.

Медициналық мансап

Д'Харкортта оқығаннан кейін Ла Метри медицина мамандығын таңдады. Ла Метри отбасының досы, Король бағындағы анатомия кафедрасын иеленуге дайындалып жатқан Франсуа Жозеф Хунаулд, оның осы шешіміне әсер еткен сияқты. Ла Метри бес жыл бойы Париждегі медицина факультетінде оқыды және Хунаулдтың жетекшілігімен білім алды. Осы принциптердің этикалық салдары кейіннен оның "Бақыт туралы сөздері" еңбегінде жан-жақты қарастырылды; Ла Метри оны өзінің ең маңызды туындысы деп есептеді. Осы жерде ол өкініш теориясын жасады, яғни бала кезінде тәрбиелену процесінде пайда болған кінә сезімінің зиянды әсерлері туралы пікірін қалыптастырды. Осы идея оған француз ағартушыларының барлығының антагонизмін әкелді, ал бір ғасырдан кейін Фридрих Альберт Ланге өзінің "Материализм тарихы" еңбегінде ғана оның есімін ақтады.

Адам мен жануар

"Адам машинаға айналғанға дейін" еңбегін жариялаудан бұрын 1745 жылы "Жанның табиғи тарихы" атты еңбегін жарыққа шығарған. Ол адамдардың күрделі жануарлар екенін айтқан. Кейін ол бұл ойын дамытып, адамдар мен жануарлар ұйымдастырылған материядан тұрады деп мәлімдеді. Оның пікірінше, адамдар мен жануарлардың айырмашылығы материяның ұйымдастырылуының күрделігінде ғана. Адам мен жануар арасындағы айырманы жоғары сапалы маятникті сағаттар мен сағаттарға теңеп, былай деген: "[Адам] Гюйгенстің планеталық маятнигінің Жюльен Ле Рой сағатына қатысы, маймыл мен ең зиялы жануарларға қарағанда". Ол тек адамдар ғана тіл білетінін мойындаса да, жануарлардың тіл үйренуге қабілетті екенін санаған. Мысал ретінде маймылдарды келтіріп, оларды оқытса "толыққанды [адамдарға]" айналатынын айтқан. Ла Метри ұсынған кейбір дәлелдер олардың мәнісіне байланысты қабылданбады. Ол бас кесілген тауықтың жүгіріп жүруі немесе жануардың жақында алынған жүрегінің әлі де жұмыс істеуі сияқты оқиғалар ми мен дене арасындағы байланысты дәлелдейді деп таласқан. Ла Метридің теорияларына сүйене отырып теориялар құрылғанмен, оның еңбектері міндетті түрде ғылыми емес еді. Керісінше, оның жазбалары көңіл көтеріп, қарсылық білдіретін сипатта болды.

Адам табиғаты

Ол өзінің радикалды сенімдерін одан әрі детерминист екенін мәлімдеп, судьялардың қажеттілігін жоққа шығарды. Оның өлімінен кейін әйелі мен 5 жасар қызы қалды. Ла Метридің жинақталған философиялық еңбектері оның қайтысынан соң Лондон, Берлин және Амстердамда бірнеше рет жарық көрді.

Таңдалған шығармалар

Жанның табиғи тарихы. 1745 (авторы белгісіз) Ылқым мектебі. 1746, 1747 (авторы белгісіз) Макиавельдің дәрігерлік саясаты. 1746 (авторы белгісіз) Адам машинасы. 1748 (авторы белгісіз) Адам өсімдігі. 1748 (авторы белгісіз) Пенелопа еңбегі немесе Макиавель медицинада. 1748 (псевдоним: Алетхей Деметрий) Бақыт туралы сөз немесе Анти-Сенека [Сенеканың «Бақытты өмір туралы трактаты», аудармашының осы тақырыптағы баяндамасымен]. 1748 (авторы белгісіз) Адам машинадан артық. 1748 (авторы белгісіз) Эпикур жүйесі. 1750 (авторы белгісіз) Қызығу өнері. 1751 (авторы белгісіз)

Жинақталған шығармалары

Философиялық шығармалар, 2 том, Париж: Файард 1984, 1987; [3-том] Пелопеяның еңбегі немесе Медицинадағы Макиавелли, Париж: Файард 2002. Философиялық шығармалар, 1 том, Париж: Кода 2004.

Негізгі шығармаларының сын басылымдары

Арам Вартанян (ред.): Ла Метридің «Льом машинасы». Идеяның пайда болу тарихына қатысты зерттеу (Принстон: Принстон университетінің баспасы, 1960)
Джон Ф. Фалви (ред.): Ла Метри. «Бақыт туралы әңгіме» in Studies on Voltaire and the Eighteenth Century, cxxxiv том (Банбери, Оксфордшир: Вольтер қоры, 1975)
Энн Томсон (ред.): Ла Метридің «Алдын ала баяндамасы». «Материализм және XVIII ғасырдың ортасындағы қоғам» (Женева: Librairie Droz, 1981)
Тео Вербек (ред.): Ла Метридің «Жан туралы трактаты», 2 томдық (Утрехт: OMI Grafisch Bedrijf, 1988)