Жан-Жак Руссо: Философ, жазушы және композитор өмірі мен шығармалары

Кіріспе

Женевалық философ, жазушы және композитор (1712–1778), философ Жан Жак Руссо (/UK/'/r//uː//s//oʊ/, /US//r//uː/'/s//oʊ/ ʒɑ̃ ʒak ʁuso; 28 маусым 1712 – 2 шілде 1778) – Женевалық философ (philosophe), жазушы және композитор. Оның саяси философиясы бүкіл Еуропадағы Ағарту дәуірінің дамуына, сондай-ақ Француз революциясының кейбір аспектілеріне және қазіргі саяси, экономикалық және білім беру саласындағы ойлардың қалыптасуына әсер етті. Оның "Теңсіздік туралы эссесі", жеке меншік – теңсіздіктің түбінде жатыр деген тұжырымды ұсынады, ал "Әлеуметтік келісім шарты" заңды саяси жүйенің негізін көрсетеді. Бұл еңбектер қазіргі саяси және әлеуметтік ойдың негізгі тасқашалары болып табылады. Руссоның сезімтал романы "Жули, немесе Жаңа Гелоиза" (1761) преромантизм мен романтизмнің көркем әдебиетте дамуына үлкен үлес қосты. Оның "Эмиль, немесе Білім туралы" (1762) еңбегі – қоғамдағы жеке тұлғаның орнына арналған білім беру туралы зерттеме. Руссоның автобиографиялық жазбалары – өлімінен кейін жарық көрген "Шарттамалар" (1770 жылы аяқталды), ол қазіргі автобиографияның бастауын берді, және аяқталмаған "Жалғыз серуеншінің ойлары" (1776–1778) – 18-шы ғасырдың соңындағы "Сенситивтік дәуірінің" үлгісі болды және кейіннен қазіргі жазуға тән субъективтілік пен өзіне үңілуге баса назар аударды.

Ерте жастағы ересек

Руссо 20 жасқа толғанда де Варенс оны өзінің сүйіктісі ретінде қабылдады, сонымен қатар оның үйінің басқарушысымен де жақын қарым-қатынаста болды. Олардың қарым-қатынасының жыныстық жағы (үштік қарым-қатынас) Руссоны шатастырып, оны ыңғайсыздыққа түсірді, бірақ ол де Варенсті өмірінің ең үлкен махаббаты деп есептеді. Ол ақшаны ысыраптап, үлкен кітапханасы бар, той-думандар ұйымдастыруға және музыка тыңдауға құштар еді. Ол және оның айналасындағы білімді католик дін қызметкерлері Руссоны әдебиет және идеялар әлемімен таныстырды. Руссо оқуда жалыққан студент болған, бірақ 20 жасында, гипохондрияның ұзақ кезеңдерімен ерекшеленді, ол философия, математика және музыканы зерттеуге шын ниетпен кірісті. 25 жасында анасынан шағын мұра алды және оның бір бөлігін де Варенске оның қаржылық қолдауы үшін төледі. 27 жасында Лион қаласында репетитор болып жұмыс істеді. 1742 жылы Руссо Парижге көшіп, Ғылым академиясына өзінің байлығын арттырады деп сенген, сандармен белгіленген жаңа музыкалық нотация жүйесін ұсынды. Бұл жүйе типографиямен үйлесімді болу үшін жасалған, бір ғана сызыққа негізделген, онда ноталар арасындағы интервалдарды көрсететін сандар және ырғақтық мәндерді көрсететін нүктелер мен үтірлер болды. Академия жүйені практикалық емес деп санап, қабылдамады, бірақ оның пәнді меңгергенін жоғары бағалады және қайтадан талпынуға шақырды. Сол жылы ол Дени Дидромен танысып, әдеби еңбектерді талқылау арқылы дос болып кетті. 1743-1744 жылдары Руссо Венециядағы француз елшісі, граф де Монтегюдің хатшысы болып жұмыс істеді, бұл жұмыс құрметті болғанымен, жалақысы өте төмен еді. Бұл оның өмір бойы итальян музыкасына, әсіресе операға деген сүйіспеншілігін оятты: Руссоның жұмыс берушісі көбінесе жалақысын бір жылға дейін кешіктіріп алатын және қызметкерлеріне төлемдерді үзірлі-кесірлі жасаушы еді. 11 айдан кейін Руссо жұмыстан кетті, бұл тәжірибеден мемлекеттік бюрократияға деген терең сенімсіздікке ие болды.

Парижге оралу

Парижге оралғанда, ақшасы жоқ Руссо тігінші Тереза Левассормен достық қарым-қатынас құрып, оның сүйіктісі болды. Тереза анасы мен көптеген жақын туыстарының жалғыз күнкөрісі болған. Алғашында олар бірге тұрмады, бірақ кейін Руссо Тереза мен оның анасын өзімен бірге қызметшілер ретінде тұруға алды және олардың үлкен отбасын асырау жауапкершілігін өз мойнына алды. Өзінің «Мұңдаулар» атты еңбегінде ол Терезамен бірге тұрып жатқанға дейін одан ұл және тағы төрт баланың туғанын айтады (бірақ бұл санның тәуелсіз растауы жоқ). Руссоның кейбір замандастары осы балалардың оның баласы емес деп сенді. Джордж Санд «Шарметтер» (1865) атты эссе жазды, сол жылы «Лаурамен» бірге басылған, онда Руссоның өзін неге жалған айыптағанын түсіндіруге тырысады. Ол өзінің әжесінің сөздерін келтіреді, ол Руссоның отбасында тәрбиеші болған және Руссоның бала туа алмағанын айтқан. Руссо Терезаны жаңа туған балаларын «ар-намысын» сақтау үшін табылған балалар үйіне беруге көндіргенін жазды. «Оның анасы балалы болудың ыңғайсыздығынан қорқып, маған көмектесті, ал ол [Тереза] өзін жеңіліске ұшыратуға келісім берді» («Мұңдаулар»). 1751 жылы Мадам де Франкуэльге жазған хатында ол бастапқыда балаларын тәрбиелеуге жеткілікті бай емеспін деп ойлағанын айтты, бірақ «Мұңдаулардың» IX кітабында өзінің таңдауының нақты себептерін түсіндірді: «Мен оларды дұрыс тәрбиеленбеген отбасына сеніп тапсырудан қорқып, одан да нашар білім алуларынан қаушадым. Табылған балалар үйінде білім алу қаупі одан әлдеқайда аз болды». Он жылдан кейін Руссо ұлының тағдыры туралы ақпарат іздеді, бірақ ешқандай жазба табылған жоқ. Кейіннен білім беру және бала тәрбиесі саласындағы теоретик ретінде танымал болған Руссоның балаларын тастап кетуі оның сыншылары, соның ішінде Вольтер мен Эдмунд Берк, оған қарсы аргументтерді пайдалану үшін негіз болды. 1749 жылы музыка туралы бірнеше мақаладан бастап, Руссо «Энциклопедиядағы» музыкалық мақалаларында басқа музыканттармен, мысалы Рамомен, пікір таластарында болды, оның «Темперамент» туралы мақаласын қараңыз, «Энциклопедия: Темперамент» (ағылшын тіліндегі аудармасы), сондай-ақ «Темперамент Орднайр». Руссо Дидро мен Д’Алемберттің ұлы «Энциклопедиясына» көптеген мақалалар жазды, олардың ең танымалдарының бірі 1755 жылы жазылған саяси экономика туралы мақала болды. Руссоның идеялары өткендегі жазушылармен болған тығыз диалогтың нәтижесі болды, көп жағдайда Дидромен болған әңгімелер арқылы сүзгіленді. 1749 жылы Руссо күнделікті Дидроға барып тұратын, ол өзінің «Көр соқырлар туралы хатындағы» материализм, атомдарға сенім және табиғи сұрыптау туралы пікірлері үшін Винсенс бекінісіне қамауға алынған. Ғылым тарихшысы Конвей Цирклдің айтуынша, Руссо табиғи сұрыпталуды «адам түрін жақсарту құралы» ретінде қарастырған. Руссо Дижон академиясының «Меркуре де Франс» журналында жарияланатын өнер мен ғылымның дамуы адамзатқа моральдық тұрғыдан пайдалы болды ма деген тақырыптағы эссе конкурсы туралы оқыған. Ол Винсенске (Парижден шамамен үш шақырым қашықтықта) бара жатқанда, өнер мен ғылым адамның табиғатынан жақсы болған адамзаттың моральдық құлдырауына себепкер екендігі туралы аян алғанын жазды. Руссоның 1750 жылғы «Өнер мен ғылым туралы баяндамасы» бірінші орынды жеңіп алып, оған үлкен атақ әкелді. Руссо музыкаға деген қызығушылығын жалғастырды. Ол өзінің «Ауыл төлқұры» операсының сөзін және музыкасын жазды, ол 1752 жылы король Людовик XV үшін қойылды. Король осы еңбекке қатты риза болды және Руссоға өмір бойы зейнетақы ұсынды. Достарының наразылығына қарамастан, Руссо бұл мәртебеден бас тартты, бұл оған «корольдің зейнетақысын бас тартқан адам» ретінде танымал болды. Ол басқа да бірнеше тиімді ұсыныстарды қабылдамады, кейде оның тікелейліктері және өршілдігі басқаларды ренжітіп, оған қиындықтар туғызды. Сол жылы итальян музыканттарының Парижге сапары және олардың Джованни Баттиста Перголезидің «La serva padrona» операсын орындауы «Керэль де Буффон» дау-дамасына себеп болды, ол француз музыкасының жақтастары мен итальян стилінің қолдаушыларын қарама-қарсы қойды. Руссо, жоғарыда айтқанымыздай, Жан-Филипп Рамо және басқаларға қарсы итальяндықтарды ынталы түрде қолдады және өзінің «Француз музыкасы туралы хатымен» маңызды үлес қосты.

Returning to Paris, the penniless Rousseau befriended and became the lover of Thérèse Levasseur, a seamstress who was the sole support of her mother and numerous ne'er do well siblings. At first, they did not live together, though later Rousseau took Thérèse and her mother in to live with him as his servants, and himself assumed the burden of supporting her large family. According to his Confessions, before she moved in with him, Thérèse bore him a son and as many as four other children (there is no independent verification for this number). Some of Rousseau's contemporaries believed the babies were not his. George Sand has written an essay, "Les Charmettes" (1865. Printed in the same volume as "Laura" from the same year), in which she explains why Rousseau may have accused himself falsely. She quotes her grandmother, in whose family Rousseau had been a tutor, and who stated that Rousseau could not get children. Rousseau wrote that he persuaded Thérèse to give each of the newborns up to a foundling hospital, for the sake of her "honor". "Her mother, who feared the inconvenience of a brat, came to my aid, and she [Thérèse] allowed herself to be overcome" (Confessions). In his letter to Madame de Francueil in 1751, he first pretended that he was not rich enough to raise his children, but in Book IX of the Confessions he gave the true reasons of his choice: "I trembled at the thought of intrusting them to a family ill brought up, to be still worse educated. The risk of the education of the foundling hospital was much less". Ten years later, Rousseau made inquiries about the fate of his son, but no record could be found. When Rousseau subsequently became celebrated as a theorist of education and child rearing, his abandonment of his children was used by his critics, including Voltaire and Edmund Burke, as the basis for arguments ad hominem. Beginning with some articles on music in 1749,1 = Rousseau in his musical articles in the Encyclopédie engaged in lively controversy with other musicians, e. g. with Rameau, as in his article on Temperament, for which see Encyclopédie: Tempérament (English translation), also Temperament Ordinaire. Rousseau contributed numerous articles to Diderot and D'Alembert's great Encyclopédie, the most famous of which was an article on political economy written in 1755. Rousseau's ideas were the result of an almost obsessive dialogue with writers of the past, filtered in many cases through conversations with Diderot. In 1749, Rousseau was paying daily visits to Diderot, who had been thrown into the fortress of Vincennes under a lettre de cachet for opinions in his "Lettre sur les aveugles", that hinted at materialism, a belief in atoms, and natural selection. According to science historian Conway Zirkle, Rousseau saw the concept of natural selection "as an agent for improving the human species." Rousseau had read about an essay competition sponsored by the Académie de Dijon to be published in the Mercure de France on the theme of whether the development of the arts and sciences had been morally beneficial. He wrote that while walking to Vincennes (about three miles from Paris), he had a revelation that the arts and sciences were responsible for the moral degeneration of mankind, who were basically good by nature. Rousseau's 1750 Discourse on the Arts and Sciences was awarded the first prize and gained him significant fame. Rousseau continued his interest in music. He wrote both the words and music of his opera Le devin du village (The Village Soothsayer), which was performed for King Louis XV in 1752. The king was so pleased by the work that he offered Rousseau a lifelong pension. To the exasperation of his friends, Rousseau turned down the great honor, bringing him notoriety as "the man who had refused a king's pension". He also turned down several other advantageous offers, sometimes with a brusqueness bordering on truculence that gave offense and caused him problems. The same year, the visit of a troupe of Italian musicians to Paris, and their performance of Giovanni Battista Pergolesi's La serva padrona, prompted the Querelle des Bouffons, which pitted protagonists of French music against supporters of the Italian style. Rousseau, as noted above, was an enthusiastic supporter of the Italians against Jean Philippe Rameau and others, making an important contribution with his Letter on French Music.

Женеваға оралу

1754 жылы Женеваға оралғанда Руссо кальвинизмге қайта оралып, Женеваның ресми азаматтығын қайта алды. 1755 жылы Руссо өзінің екінші маңызды еңбегін аяқтады – «Адамдар арасындағы теңсіздіктің пайда болуы мен негізі туралы сөз» (теңсіздік туралы сөз), ол өнер мен ғылым туралы сөздің аргументтерін кеңейтті. Ол сондай-ақ 25 жастағы Софи д’Удетоға деген құштарлық сезімін бастан өткерді, бұл оның «Жули, немесе жаңа Элоиза» романына шабыттандырды (сонымен қатар Мэм де Варенспен жастық шағындағы идиллиялық қарым-қатынасының естеліктеріне негізделген). Софи Руссоның меценаты және үй иесі мадам д’Эпинайдың туысы және қонағы болды, ол оған жоғарыдан қарады. Ол мадам д’Эпинайдың үйінде болуын ұнатпады және оның үстелінде кездесетін энциклопедистердің шындықтан аулақ әңгімелерін және көңілсіздікпен атеизмін жек көреді. Жаралған сезімдер Руссо мен мадам д’Эпинайдың, оның жақыны, журналист Гриммнің және олардың ортақ досы Дидроның арасында ашулы дауға әкелді, Дидро Руссоға қарсы олардың жағына шықты. Дидро кейіннен Руссоны «жалған, шайтан сияқты мақтанғақ, алғыссыз, қатыгез, екі жүзді және зұлым» деп сипаттады. «Менің ойларымды сорып алып, өзі пайдаланды да, кейін маған деген жек көрушілігін көрсетті» деді ол. Руссоның энциклопедистерден алшақтауы оның үш маңызды еңбегін жазумен бірге болды, олардың барлығында ол адам жаны мен ғаламның рухани бастауына деген берілген сенімін баса көрсетті, бұл Дидро, Ламетри және Д’Гольбахтың материализміне қарсы болды. Осы кезеңде Руссо Францияның ең бай және ықпалды аристократтары Карл II Франсуа Фредерик де Монтморенси Люксембург пен Конти принцінің қолдауын алды. Бұл адамдар Руссоны жақсы көріп, оның кез келген тақырыпта сөйлесу қабілетіне риза болды, бірақ оны XV Людовикке және оның сүйіктісі мадам де Помпадурдың саяси фракциясына қарсы қолданудың құралы ретінде де пайдаланды. Дегенмен, тіпті олармен де Руссо шектен шығып, салық жинау практикасын сынағанда, олардың наразылығына ұшырады. Руссоның 800 беттік «Жули, немесе жаңа Элоиза» романы 1761 жылы жарық көрді және үлкен жетістікке жетті. Кітаптағы швейцария табиғатының көркем суреттері көпшіліктің көңілін қоздырды және кейіннен Альпілік пейзажға деген 19 ғасырлық құштарлықты тудыруға көмектескен болуы мүмкін. 1762 жылы Руссо сәуір айында «Әлеуметтік келісімшарт, саяси құқық қағидалары» (ағылшын тілінде – «Әлеуметтік келісімшарт, саяси құқық қағидалары») еңбегін жариялады. Тіпті оның досы Антуан Жак Рустан да «Әлеуметтік келісімшарттағы» азаматтық дін туралы тарауға сыпайы қарсылық білдіруге мәжбүр болды, ол христиан республикасының тұжырымдамасы парадоксалды екенін көрсетеді, өйткені христиандық қоғамдық істерге қатысудың орнына бағынуды үйретті. Руссо Рустанға қарсылықты жариялау үшін баспагер табуға көмектесті. Руссо мамыр айында «Эмиль, немесе білім туралы» еңбегін жариялады. «Эмильдің» «Савойялық пастордың сенімі» атты танымал бөлімі діни сенімді қорғау мақсатында жазылған. Руссоның қарапайым шаруа отбасынан шыққан католик пасторын (жас кезінде кездескен мейірімді билеушіге ұқсас) дінді қорғаушы ретінде таңдауы сол кездегі батыл жаңалық болды. Пастордың сенімі социниандық (немесе бүгінгі күні унитариандық) болды. Ол түпкі күнә мен құдайлық аянды мойындамағандықтан, протестанттық және католик шіркеулерінің наразылығын тудырды. Сонымен қатар, Руссо барлық діндер адамдарды ізгілікке жетелейтін болса, олардың барлығы да құнды екенін, сондықтан адамдар өздері тәрбиеленген дінге сәйкес болуы керек деген пікірді жақтады. Бұл діни бейтараптық Руссо мен оның кітаптарына Франция мен Женевада тыйым салды. Оның кітаптары өртеліп, тұтқындауға ордер шығарылды және Париж архиепископы оны айыптады. Бұрынғы достары, мысалы, Женевалық Якоб Вернес оның көзқарасын қабылдай алмады және оған қарсы күшті қарсылық білдірді. Көреген бақылаушы Дэвид Юм «Руссоның кітаптарына Женевада және басқа жерлерде тыйым салынғанын естігенде таңғалмағанын» айтты. «Руссо өз сезімдерін жасыруға ешқандай сақтық танытпады; және ол қалыптасқан пікірлерді жек көретінін жасыруға тырыспағандықтан, барлық фанатиктер оған қарсы қаруланғанына таңғалмауы керек. Баспасөз бостандығы ешбір елде халық арасындағы қалыптасқан бейбітшілікке қарсы ашық шабуыл жасауды қауіпті етпейді».

On returning to Geneva in 1754, Rousseau reconverted to Calvinism and regained his official Genevan citizenship. In 1755, Rousseau completed his second major work, the Discourse on the Origin and Basis of Inequality Among Men (the Discourse on Inequality), which elaborated on the arguments of the Discourse on the Arts and Sciences. He also pursued an unconsummated romantic attachment with the 25 year old Sophie d'Houdetot, which partly inspired his epistolary novel Julie, ou la nouvelle Héloïse (also based on memories of his idyllic youthful relationship with Mme de Warens). Sophie was the cousin and houseguest of Rousseau's patroness and landlady Madame d'Épinay, whom he treated rather high handedly. He resented being at Mme. d'Épinay's beck and call and detested the insincere conversation and shallow atheism of the Encyclopédistes whom he met at her table. Wounded feelings gave rise to a bitter three way quarrel between Rousseau and Madame d'Épinay; her lover, the journalist Grimm; and their mutual friend, Diderot, who took their side against Rousseau. Diderot later described Rousseau as being "false, vain as Satan, ungrateful, cruel, hypocritical, and wicked He sucked ideas from me, used them himself, and then affected to despise me". Rousseau's break with the Encyclopédistes coincided with the composition of his three major works, in all of which he emphasized his fervent belief in a spiritual origin of man's soul and the universe, in contradistinction to the materialism of Diderot, La Mettrie and D'Holbach. During this period, Rousseau enjoyed the support and patronage of Charles II François Frédéric de Montmorency Luxembourg and the Prince de Conti, two of the richest and most powerful nobles in France. These men truly liked Rousseau and enjoyed his ability to converse on any subject, but they also used him as a way of getting back at Louis XV and the political faction surrounding his mistress, Madame de Pompadour. Even with them, however, Rousseau went too far, courting rejection when he criticized the practice of tax farming, in which some of them engaged. Rousseau's 800 page novel of sentiment, Julie, ou la nouvelle Héloïse, was published in 1761 to immense success. The book's rhapsodic descriptions of the natural beauty of the Swiss countryside struck a chord in the public and may have helped spark the subsequent nineteenth century craze for Alpine scenery. In 1762, Rousseau published Du Contrat Social, Principes du droit politique (in English, literally Of the Social Contract, Principles of Political Right) in April. Even his friend Antoine Jacques Roustan felt impelled to write a polite rebuttal of the chapter on Civil Religion in the Social Contract, which implied that the concept of a Christian republic was paradoxical since Christianity taught submission rather than participation in public affairs. Rousseau helped Roustan find a publisher for the rebuttal. Rousseau published Emile, or On Education in May. A famous section of Emile, "The Profession of Faith of a Savoyard Vicar", was intended to be a defense of religious belief. Rousseau's choice of a Catholic vicar of humble peasant background (plausibly based on a kindly prelate he had met as a teenager) as a spokesman for the defense of religion was in itself a daring innovation for the time. The vicar's creed was that of Socinianism (or Unitarianism as it is called today). Because it rejected original sin and divine revelation, both Protestant and Catholic authorities took offense. Moreover, Rousseau advocated the opinion that, insofar as they lead people to virtue, all religions are equally worthy, and that people should therefore conform to the religion in which they have been brought up. This religious indifferentism caused Rousseau and his books to be banned from France and Geneva. He was condemned from the pulpit by the Archbishop of Paris, his books were burned and warrants were issued for his arrest. Former friends such as Jacob Vernes of Geneva could not accept his views and wrote violent rebuttals. A sympathetic observer, David Hume "professed no surprise when he learned that Rousseau's books were banned in Geneva and elsewhere". Rousseau, he wrote, "has not had the precaution to throw any veil over his sentiments; and, as he scorns to dissemble his contempt for established opinions, he could not wonder that all the zealots were in arms against him. The liberty of the press is not so secured in any country as not to render such an open attack on popular prejudice somewhat dangerous."

Вольтер мен Ұлы Фридрих

Руссоның «Эмиль» романы француз парламентін ашуландырғаннан кейін, оған қарсы тұтқындау ордері шығарылып, ол Швейцарияға қашуға мәжбүр болды. Кейіннен, швейцариялық билік те оған ықылас көрсетпегендіктен – «Эмиль» романын да, «Әлеуметтік келісімшартты» да айыптап – Вольтер Руссоны өзімен бірге тұруға шақырды, былай деп мәлімдеді: «Мен «Викаир савоярд» романының авторын, ол не істесе де, не істемесе де, әрқашан жақсы көремін. Оны осы жерге [Ферниге] келсін! Ол міндетті түрде келуі керек! Мен оны құшақ жайып қарсы аламын. Ол мұнда менің өзімнен де биліктірек болады, оны өз ұлымдай көремін». Кейін Руссо Вольтердің шақыруына жауап бермегеніне өкіндігін айтты. 1762 жылдың шілдесінде Руссо Бернде тұра алмайтынын білген соң, Д’Аламбер оған Пруссияның Ұлы Фридригі билік ететін Нойшатель княздығына көшуді кеңес берді. Содан кейін Руссо Нойшательден он бес шақырым қашықтықтағы Мотьерде тұруға шақыруды қабылдады. 1762 жылдың 11 шілдесінде Руссо Фридерикке Франциядан, Женевадан және Берннен қалай қуылғанын баяндап, одан қорғау сұрады. Сондай-ақ ол Фридерикті бұрын сынағанын және болашақта да сынауға дайын екенін, бірақ: «Сіздің Ұлылығыңыз мені қалағаныңызша билей аласыз» деді. Фридерик, әлі де Жеті жылдық соғыстың ортасында, Нойшательдің жергілікті губернаторы, олардың ортақ досы Маришаль Китке хат жазды:

Фридериктен алған көмегіне риза болған Руссо, содан бері Фридериктің іс-әрекеттеріне үлкен қызығушылық танытқанын мәлімдеді. Жеті жылдық соғыс аяқталуға жақын тұрғанда, Руссо Фридерикке тағы да хат жазып, көрсеткен көмегі үшін алғыс айтып, әскери қимылдарды тоқтатып, орнына өзінің халқының бақытты болуына күш салуға шақырды. Фридерик жауап бермеді, бірақ Китке Руссоның «сөзін кесті» деген пікірін білдірді.

Қашушы

Екі жылдан астам уақыт бойы (1762–1765) Руссо Мотьеде тұрды, уақытын оқу мен жазумен және Джеймс Босвелл сияқты келушілермен кездесумен өткізді (1764 жылдың желтоқсаны). Осы аралықта жергілікті дін қызметкерлері оның кейбір жазбаларындағы діннен тайғанын байқап, оған сол жерде қалуға рұқсат бермеуді шешті. Невшатель консисториясы Руссоны дінге қарсы сөз айтқандығы үшін жауап беруге шақырды. Ол денсаулығына байланысты ұзақ отыра алмайтынын айтып, кешірім сұрап хат жазды. Содан кейін Руссоның пасторы Фредерик Гийом де Монмолин оны ашық түрде Антихрист деп жариялай бастады. Монмолин бір уағызында Нақыл сөздер 15:8-ге сілтеме жасап: «Зұлымның құрбаны Тәңірге жек көрінеді, ал тура жолдың дұғасы Оған ұнайды» деді; бұл сөзді барлығы Руссоның қасиетке қатысуын Тәңір жек көретінін білдіреді деп түсіндірді. Руссо серуендеп жүргенде шіркеу шабуылдары оның қауым мүшелерін ашуландырып, оған тас лақтыра бастады. 1765 жылдың 6-7 қыркүйегінде түн ортасында Руссо тұрған үйге тас лақтырылып, бірнеше шыны терезелер сынып қалды. Жергілікті шенеунік Мартинет Руссоның үйіне келгенде, балконда көптеген тастарды көріп: «Құдай-ау, бұл тас карьері!» деп айғайлады. Осы кезде Руссоның Мотьедегі достары оған қаладан кетуді кеңес берді. Швейцарияда қалуды қалаған Руссо, шағын Сен-Пьер аралына көшіп бару туралы ұсынысты қабылдады. Бұрын Берн кантонынан қуылған болса да, оған бұл аралға тұтқындалмай көше алатынына ресми емес уәде берілді, ол солай істеді (1765 жылдың 10 қыркүйегі). Аралының шалқарына қарамастан, оны танымал адам ретінде іздеп келгендердің саны көп болды. Бірақ 1765 жылдың 17 қазанында Берн Сенаты Руссоға аралды және Берн аумағының барлығын он бес күн ішінде тастап кетуді бұйырды. Ол өтініш жазып, қалу мерзімін ұзартуға рұқсат сұрады, сондай-ақ өзінің қаражатында бірнеше кітаппен және бақта серуендеуге рұқсатпен олардың билігіндегі кез келген жерде қамауда отыруға дайын екенін ұсынды. Сенат Руссоға аралды және Берн аумағының барлығын жиырма төрт сағат ішінде тастап кетуді бұйырды. 1765 жылдың 29 қазанында ол Сен-Пьер аралын тастап Страсбургке көшіп кетті. Осы кезде ол Еуропадағы бірнеше тараптан шақыру алды және көп ұзамай Юмның Англияға бару шақыруын қабылдауға шешім қабылдады. 1765 жылдың 9 желтоқсанында француз үкіметінен паспорт алған Руссо Страсбургтен Парижге аттанды, бір аптадан кейін ол Парижге жетіп, досы Конти ханзадасының сарайына орналасты. Мұнда ол Юммен, сондай-ақ көптеген достарымен және ізгі ниет білдірушілермен кездесті және қалада көзге түсетін тұлғаға айналды. Осы кезде Юм былай деп жазды: «Руссоға деген осы халықтың құштарлығын айту немесе көзге елестету мүмкін емес. Ешкім оның назарынан осыншалықты ләззат алған емес. Вольтер және барлығы одан гөрі көлеңкеде қалды. Дидро осы уақытта Руссомен татуласуды қаласа да, екеуі де бастамашылықты екіншісінен күтті, сондықтан олар кездеспеді».

For more than two years (1762–1765) Rousseau lived at Môtiers, spending his time in reading and writing and meeting visitors such as James Boswell (December 1764). In the meantime, the local ministers had become aware of the apostasies in some of his writings and resolved not to let him stay in the vicinity. The Neuchâtel Consistory summoned Rousseau to answer a charge of blasphemy. He wrote back asking to be excused due to his inability to sit for a long time due to his ailment. Subsequently, Rousseau's own pastor, Frédéric Guillaume de Montmollin, started denouncing him publicly as an Antichrist. In one inflammatory sermon, Montmollin quoted Proverbs 15:8: "The sacrifice of the wicked is an abomination to the Lord, but the prayer of the upright is his delight"; this was interpreted by everyone to mean that Rousseau's taking communion was detested by the Lord. The ecclesiastical attacks inflamed the parishioners, who proceeded to pelt Rousseau with stones when he would go out for walks. Around midnight of 6–7 September 1765, stones were thrown at the house Rousseau was staying in, and some glass windows were shattered. When a local official, Martinet, arrived at Rousseau's residence he saw so many stones on the balcony that he exclaimed "My God, it's a quarry!" At this point, Rousseau's friends in Môtiers advised him to leave the town. Since he wanted to remain in Switzerland, Rousseau decided to accept an offer to move to a tiny island, the Île de St. Pierre, having a solitary house. Although it was within the Canton of Bern, from where he had been expelled two years previously, he was informally assured that he could move into this island house without fear of arrest, and he did so (10 September 1765). Here, despite the remoteness of his retreat, visitors sought him out as a celebrity. However, on 17 October 1765, the Senate of Bern ordered Rousseau to leave the island and all Bernese territory within fifteen days. He replied, requesting permission to extend his stay, and offered to be incarcerated in any place within their jurisdiction with only a few books in his possession and permission to walk occasionally in a garden while living at his own expense. The Senate's response was to direct Rousseau to leave the island, and all Bernese territory, within twenty four hours. On 29 October 1765 he left the Île de St. Pierre and moved to Strasbourg. At this point he received invitations from several parties in Europe, and soon decided to accept Hume's invitation to go to England. On 9 December 1765, having secured a passport from the French government, Rousseau left Strasbourg for Paris where he arrived a week later and lodged in a palace of his friend, the Prince of Conti. Here he met Hume, and also numerous friends and well wishers, and became a conspicuous figure in the city. At this time, Hume wrote: "It is impossible to express or imagine the enthusiasm of this nation in Rousseau's favor No person ever so much enjoyed their attention Voltaire and everybody else are quite eclipsed. Although Diderot at this time desired a reconciliation with Rousseau, both of them expected an initiative by the other, and the two did not meet.

Уолполдың хаты

1766 жылғы 1 қаңтарда Гримм өзінің "Корреспонденция литераре" басылымына Ұлы Фридрихтің Руссоға жазған деген хатын қосты. Бірақ ол хат Хорас Уолполлдың әдемі әзіл ретінде құрастырған. Уолполл Руссомен ешқашан кездеспеген, алайда Дидро мен Гриммді жақсы білген. Хат тез арада кеңінен таралды; Юм қатысқан және оның жасалуына атсалысқан деген болжам бар. 1766 жылғы 16 ақпанда Юм Брабантан маркизасына былай деп жазды: "Пруссия королінің жоқ деп есептелетін хатына қатысты мен жасаған жалғыз қызықты нәрсе – Лорд Оссоридің кеште жасалған әзіл болды". Осы хат Юм мен Руссо арасындағы қарым-қатынастың уақытша тоқтауына себепкер болды.

Ұлыбританияда

1766 жылдың 4 қаңтарында Руссо Юм, саудагер Де Луз (Руссоның ескі досы) және Руссоның үй жануары Сұлтанмен бірге Парижден кетті. Төрт күндік сапардан кейін Кале қаласына жеткен олар екі түн өткізіп, сосын кемемен Доверге бет бұрды. 1766 жылдың 13 қаңтарында олар Лондонға келді. Келгеннен кейін көп ұзамай Дэвид Гаррик король мен королева да қатысқан түні Хьюм мен Руссо үшін Дрюри Лейн театрында орындық дайындады. Гаррик өзі комедияда, ал Вольтердің трагедиясында өнер көрсетті. Руссо спектакль барысында қатты қозғырылып, алға еңкейгенде орындықтан құлай жазуға айналды. Хьюм патша мен патшайымның өнерге қарағанда көбірек Руссоға назар аударғанын байқады. Соңынан Гаррик Руссоға кешкі ас ұйымдастырды, ол Гарриктің актерлік шеберлігін мақтап: "Сіздің трагедияңыздан көз жасымды төгіп, комедияңыздан күлдім, бірақ сіздің тіліңізден бір сөз де түсінбедім" деді. Осы кезде Юм Руссо туралы жақсы пікірде болды; Мадам де Брабантанға жазған хатында Юм Руссоны мұқият бақылағаннан кейін, оның өмірінде одан мейірімді және адал адаммен кездеспегенін айтты. Юмның сөзінше, Руссо "ұстамды, қарапайым, мейірімді, мүддесін білмейтін, өте сезімтал" болған. Бастапқыда Юм Руссоны Лондондағы Адамс ханымның үйіне орналастырды, бірақ Руссоға көп қонақ келіп, ол көп ұзамай тыныш жерге көшуді қалады. Оған Уэльс монастырінде тұру ұсынылды, бірақ Хьюм оны Чизвикке көшуге көндірді. Руссо енді Терезаның өзіне қосылуын өтінді. Осы уақытта Парижде болған Джеймс Босвелл Терезаны Руссоға жеткізуге ұсыныс жасады. (Босвелл бұрын Руссо мен Терезамен Мотьерде кездескен; кейін ол Терезаға гранаттан жасалған әшекей сыйлап, онымен араласуға рұқсат сұрап Руссоға хат жазған.) Юм болашақта не болатынын сезді: "Досымыздың абыройына қауіп төндіретін оқиғадан қорқамын". Босвелл мен Тереза бір аптадан астам бірге болды, Босвеллдің күнделігіндегі жазбаларға сәйкес, олар бірнеше рет қарым-қатынас жасады. Бір күні Тереза Босвеллге: "Сен Руссодан жақсы махаббатшы екеніңді ойлама" деді. Руссо тыныш жерге көшуді қалағандықтан, француз тілін білетін бай және қарт жесір Ричард Давенпорт Тереза мен Руссоны Стаффордширдегі Вуттон-Холлға орналастыруды ұсынды. 1766 жылдың 22 наурызында Руссо мен Тереза Юмның кеңесіне қарамастан Вуттонға жолға шықты. Хьюм мен Руссо енді ешқашан кездеспеді. Бастапқыда Руссо Вуттон-Холлдағы жаңа тұрғын үйін ұнатып, оның табиғи сұлулығы туралы және өткен қайғы-қасіретті ұмытып, жаңа өмірге келгендей сезінгенін жазды.

On 4 January 1766 Rousseau left Paris with Hume, the merchant De Luze (an old friend of Rousseau), and Rousseau's pet dog Sultan. After a four day journey to Calais, where they stayed for two nights, the travelers embarked on a ship to Dover. On 13 January 1766 they arrived in London. Soon after their arrival, David Garrick arranged a box at the Drury Lane Theatre for Hume and Rousseau on a night when the King and Queen also attended. Garrick was himself performing in a comedy by himself, and also in a tragedy by Voltaire. Rousseau became so excited during the performance that he leaned too far and almost fell out of the box; Hume observed that the King and Queen were looking at Rousseau more than at the performance. Afterwards, Garrick served supper for Rousseau, who commended Garrick's acting: "Sir, you have made me shed tears at your tragedy, and smile at your comedy, though I scarce understood a word of your language." At this time, Hume had a favorable opinion of Rousseau; in a letter to Madame de Brabantane, Hume wrote that after observing Rousseau carefully he had concluded that he had never met a more affable and virtuous person. According to Hume, Rousseau was "gentle, modest, affectionate, disinterested, of extreme sensitivity". Initially, Hume lodged Rousseau in the house of Madam Adams in London, but Rousseau began receiving so many visitors that he soon wanted to move to a quieter location. An offer came to lodge him in a Welsh monastery, and he was inclined to accept it, but Hume persuaded him to move to Chiswick. Rousseau now asked for Thérèse to rejoin him. Meanwhile, James Boswell, then in Paris, offered to escort Thérèse to Rousseau. (Boswell had earlier met Rousseau and Thérèse at Motiers; he had subsequently also sent Thérèse a garnet necklace and had written to Rousseau seeking permission to communicate occasionally with her.) Hume foresaw what was going to happen: "I dread some event fatal to our friend's honor." Boswell and Thérèse were together for more than a week, and as per notes in Boswell's diary they consummated the relationship, having intercourse several times. On one occasion, Thérèse told Boswell: "Don't imagine you are a better lover than Rousseau." Since Rousseau was keen to relocate to a more remote location, Richard Davenport—a wealthy and elderly widower who spoke French—offered to accommodate Thérèse and Rousseau at Wootton Hall in Staffordshire. On 22 March 1766 Rousseau and Thérèse set forth for Wootton, against Hume's advice. Hume and Rousseau would never meet again. Initially Rousseau liked his new accommodation at Wootton Hall and wrote favorably about the natural beauty of the place, and how he was feeling reborn, forgetting past sorrows.

Юммен айтыс

1766 жылдың 3 сәуірінде күнделікті газет Гораций Уолполдың Руссоға қарсы жасаған әйелдерінің хатын жариялады. Хатың авторы ретінде Уолполды көрсетпегенімен, басылым редакторының Хьюмнің жеке досы болғаны Руссоның қайғысын арттырды. Бірте-бірте британ баспасөзінде Руссоны сынаған мақалалар жариялана бастады. Руссо Хьюмнің, өзінің қонағы ретінде, оны қорғауы тиіс деп ойлады. Сонымен қатар, Руссоның пікірінше, кейбір сын-пікірлерде Хьюмге ғана белгілі мәліметтер бар еді. Руссоның ең басты наразылығы – Хьюмнің Лондонда Руссоның Женевадағы жауы Франсуа Троншиннің ұлымен бірге тұрғаны болды. Осы шақта Вольтер анонимді түрде (әдеттегідей) Доктор Дж. Дж. Пансофқа жазған хатын жариялады, онда ол Руссоның Англиядағы өмірге сын айтқан бұрынғы мәлімдемелерінен үзінділер келтірді. Вольтердің жазбасының ең зиянды бөліктері Лондондық мерзімді басылымда қайта жарияланды. Руссо оған қарсы жала жабу үшін құпия әрекеттер жасалып жатқанын сезді. Руссоның ашуының тағы бір себебі – Хьюм оның поштасына қол сұғып жатқан болуы мүмкін деген алаңдаушылық болды. Бұл түсініспеушілік Руссоның көп көлемді хат-хабарларды қабылдап, шаршауынан туындады, ал хаттардың бағасын өзі төлеуге мәжбүр болды. Хьюм Руссоның поштасын өзі ашып, маңызды хаттарды Руссоға жіберуді ұсынды, бұл ұсыныс қабылданды. Дегенмен, Хьюмнің тіпті Руссоның жіберген хаттарын да ұстап тұрғанына куәліктер бар. Руссомен хат алысқаннан кейін, он сегіз беттік хатында ашуының себептерін толық сипаттағаннан соң, Хьюм Руссоның ақыл-есінен айырылып бара жатқанына көз жеткізді. Руссоның париждік достарына өзін жамандағанын білген Хьюм Руссоның ұзақ хатының көшірмесін мадам де Буффлерге жіберді. Ол Хьюмнің Гораций Уолполдың жалған хатын жасауға қатысқаны Руссоның ашуына себеп болды деп жауап берді. Хьюм Руссоның "Еске алулар" атты кітабын жазып жатқанын білгенде, ағымдағы дау кітапта суреттеледі деп болжады. Адам Смит, Турго, Маришаль Кит, Гораций Уолпол және мэм де Буффлер Хьюмге Руссомен болған дауды жария етпеуге кеңес берді, бірақ Холбахтың көптеген мүшелері, әсіресе Д'Аламбер, оған оқиғаның өзінің нұсқасын жариялауға шақырып, көндірді. 1766 жылдың қазан айында Хьюмнің дау туралы нұсқасы француз тіліне аударылып, Францияда жарияланды, ал қарашада Англияда жарияланды. Гримм оны өзінің "Әдеби хат алмасуы" кітабына қосты. Соңында: дау жария болғаннан кейін, Эндрю Миллер сияқты белгілі баспагерлердің пікірлеріне байланысты, Уолпол Хьюмға мұндай даулардың тек Еуропа үшін көңіл көтеруге айналатынын айтты. Дидро осы жағдайға мейірімді көзқараспен қарады: "Мен осы екі философты жақсы білдім. Мен олар туралы сізді жылатып, екеуін де кешіретін пьеса жаза аламын". Хьюмпен болған даудың арасында Руссо көпшілік алдында үнсіздік сақтады, бірақ енді Францияға қайтуға шешім қабылдады. Оны осылай тез етуге ынталандыру үшін Тереза Вуттон-холлдағы қызметшілердің оны улағысы келетінін айтты. 1767 жылдың 22 мамырында Руссо мен Тереза Дуврден Кале қаласына аттанды.

On 3 April 1766 a daily newspaper published the letter constituting Horace Walpole's hoax on Rousseau—without mentioning Walpole as the actual author; that the editor of the publication was Hume's personal friend compounded Rousseau's grief. Gradually articles critical of Rousseau started appearing in the British press; Rousseau felt that Hume, as his host, ought to have defended him. Moreover, in Rousseau's estimate, some of the public criticism contained details to which only Hume was privy. Further, Rousseau was aggrieved to find that Hume had been lodging in London with François Tronchin, son of Rousseau's enemy in Geneva. About this time, Voltaire anonymously (as always) published his Letter to Dr. J. J. Pansophe in which he gave extracts from many of Rousseau's prior statements which were critical of life in England; the most damaging portions of Voltaire's writeup were reprinted in a London periodical. Rousseau now decided that there was a conspiracy afoot to defame him. A further cause for Rousseau's displeasure was his concern that Hume might be tampering with his mail. The misunderstanding had arisen because Rousseau tired of receiving voluminous correspondence whose postage he had to pay. Hume offered to open Rousseau's mail himself and to forward the important letters to Rousseau; this offer was accepted. However, there is some evidence of Hume intercepting even Rousseau's outgoing mail. After some correspondence with Rousseau, which included an eighteen page letter from Rousseau describing the reasons for his resentment, Hume concluded that Rousseau was losing his mental balance. On learning that Rousseau had denounced him to his Parisian friends, Hume sent a copy of Rousseau's long letter to Madame de Boufflers. She replied stating that, in her estimate, Hume's alleged participation in the composition of Horace Walpole's faux letter was the reason for Rousseau's anger. When Hume learnt that Rousseau was writing the Confessions, he assumed that the present dispute would feature in the book. Adam Smith, Turgot, Marischal Keith, Horace Walpole, and Mme de Boufflers advised Hume not to make his quarrel with Rousseau public; however, many members of Holbach's coterie—particularly D'Alembert—urged him to reveal his version of the events. In October 1766 Hume's version of the quarrel was translated into French and published in France; in November it was published in England. Grimm included it in his Correspondance littéraire; ultimately:

After the dispute became public, due in part to comments from notable publishers like Andrew Millar, Walpole told Hume that quarrels such as this only end up becoming a source of amusement for Europe. Diderot took a charitable view of the mess: "I knew these two philosophers well. I could write a play about them that would make you weep, and it would excuse them both." Amidst the controversy surrounding his quarrel with Hume, Rousseau maintained a public silence; but he resolved now to return to France. To encourage him to do so swiftly, Thérèse advised him that the servants at Wootton Hall sought to poison him. On 22 May 1767 Rousseau and Thérèse embarked from Dover for Calais.

Гренобльде

1767 жылғы 22 мамырда Руссо Францияға қайта кірді, бірақ оған қатысты тұтқындау ордері әлі де күшінде болды. Ол өзге есіммен келді, бірақ танылып қалды, және оның құрметіне Амиен қаласында банкет берілді. Осы кезде француз аристократтары оған тұруға резиденция ұсынды. Бастапқыда Руссо Париждің жанындағы Мирабоға тиесілі поместьеде тұруды жоспарлады. Кейіннен, 1767 жылғы 21 маусымда ол Тридегі Конти князінің шатосына көшті. Осы шақта Руссода паранойя, алаңдаушылық және оған қарсы қастандық жасалып жатыр деген сезімдер пайда бола бастады. Мұның көп бөлігі оның қиялынан туған нәрсе болды, бірақ 1768 жылғы 29 қаңтарда Женевадағы театр өртеніп кетті, ал Вольтер Руссоны кінәлі деп жала жапты. 1768 жылдың маусым айында Руссо Триден кетіп, Терезаны қалдырып, алдымен Лионға, содан кейін Бургойнға барды. Ол Терезаны осы жерге шақырып, 1768 жылғы 30 тамызда Бургойнде "Рено" деген атпен жасалма азаматтық рәсімде үйленді. 1769 жылдың қаңтар айында Руссо мен Тереза Гренобльдің жанындағы шаруа үйіне көшіп барды. Мұнда ол ботаникамен айналысып, "Исповедь" (Конфессия) еңбегін аяқтады. Осы кезде ол балаларын жетімдер үйіне жібергеніне өкініш білдірді. 1770 жылғы 10 сәуірде Руссо мен Тереза Лионға кетті, онда мата суретшісі және әуесқой музыкант Гораций Койньемен танысты. Руссоның ұсынысымен Койнье Руссоның "Пигмалион" поэмасына музыкалық аралықтар жазды; бұл Лионда Руссоның "Ауыл болжамшысы" романымен бірге қойылды және көпшілікке ұнады. 8 маусымда Руссо мен Тереза Лионнан Парижге аттанды; олар 24 маусымда Парижге жетті. Парижде Руссо мен Тереза қаланың сәнсіз ауданында, Rue Platrière көшесінде, қазір Rue Jean Jacques Rousseau деп аталады, тұрды. Ол музыканы көшіру арқылы өзін асырап, ботаниканы зерттеуді жалғастырды. Осы кезде ол "Ботаника элементтері туралы хаттар" атты еңбегін жазды. Бұл хаттар Руссоның Лиондағы Делессерт ханымға оның қыздарына осы пәнды үйретуге көмектесу үшін жазған хаттар жиынтығынан тұрады. Бұл хаттар қайтыс болғаннан кейін жарияланып, кеңінен мақтауға ие болды. "Бұл нағыз педагогикалық үлгі және ол "Эмиль" еңбегін толықтырады", - деді Гете. Өзінің беделін жалақорлықтан қорғау үшін Руссо 1765 жылы "Конфессия" еңбегін жазуды бастады. 1770 жылдың қарашасында ол оны аяқтады, бірақ оны сол кезде жариялауды қаламады, кітаптың кейбір бөлімдерін топпен оқып беруді ұсынды. 1770 жылдың желтоқсаны мен 1771 жылдың мамыры аралығында Руссо кітабын кем дегенде төрт рет топпен оқыды, соңғы оқу он жеті сағатқа созылды. Осы сеанстардың біріне қатысқан Клод Жозеф Дорат былай деп жазды: 1771 жылдың мамыр айынан кейін топтық оқулар тоқтатылды, өйткені мадам д'Эпине өзінің досы, полиция бастығына хат жазып, оның жеке өмірін сақтау үшін Руссоның оқуларын тоқтатуды өтінді. Полиция Руссоны шақырды, ол оқуды тоқтатуға келісті. Оның "Конфессиялары" 1782 жылы, оның өлімінен кейін жарық көрді. 1772 жылы Руссо Польша-Литва одақтастығының жаңа конституциясын жасау бойынша ұсыныстар енгізуге шақырылды, нәтижесінде "Польша үкіметі туралы ойлар" атты еңбегі жарық көрді, бұл оның соңғы маңызды саяси жұмысы болды. Сондай-ақ 1772 жылы Руссо "Жан Жактың судьясы Руссо" еңбегін жаза бастады, бұл оның сыншыларына жауап берудің тағы бір әрекеті болды. Ол оны 1776 жылы аяқтады. Кітап екі кейіпкердің арасындағы үш диалог түрінде жазылған: "француз" және "Руссо", олар үшінші кейіпкердің – Жан Жак есімді автордың артықшылықтары мен кемшіліктері туралы пікір таластырады. Бұл оның ең оқылымсыз еңбегі деп есептеледі; кітаптың алғы сөзінде Руссо оның қайталанатын және тәртіпсіз болуы мүмкін екенін мойындайды, бірақ ол өлер алдында өзінің беделін жамандаудан қорғау үшін оқырманның кешірімін сұрайды.

On 22 May 1767, Rousseau reentered France even though an arrest warrant against him was still in place. He had taken an assumed name, but was recognized, and a banquet in his honor was held by the city of Amiens. French nobles offered him a residence at this time. Initially, Rousseau decided to stay in an estate near Paris belonging to Mirabeau. Subsequently, on 21 June 1767, he moved to a chateau of the Prince of Conti in Trie. Around this time, Rousseau started developing feelings of paranoia, anxiety, and of a conspiracy against him. Most of this was just his imagination at work, but on 29 January 1768, the theatre at Geneva was destroyed through burning, and Voltaire mendaciously accused Rousseau of being the culprit. In June 1768, Rousseau left Trie, leaving Thérèse behind, and went first to Lyon, and subsequently to Bourgoin. He now invited Thérèse to this place and married her, under his alias "Renou" in a faux civil ceremony in Bourgoin on 30 August 1768. In January 1769, Rousseau and Thérèse went to live in a farmhouse near Grenoble. Here he practiced botany and completed the Confessions. At this time he expressed regret for placing his children in an orphanage. On 10 April 1770, Rousseau and Thérèse left for Lyon where he befriended Horace Coignet, a fabric designer and amateur musician. At Rousseau's suggestion, Coignet composed musical interludes for Rousseau's prose poem Pygmalion; this was performed in Lyon together with Rousseau's romance The Village Soothsayer to public acclaim. On 8 June, Rousseau and Thérèse left Lyon for Paris; they reached Paris on 24 June. In Paris, Rousseau and Thérèse lodged in an unfashionable neighborhood of the city, the Rue Platrière—now called the Rue Jean Jacques Rousseau. He now supported himself financially by copying music, and continued his study of botany. At this time also, he wrote his Letters on the Elements of Botany. These consisted of a series of letters Rousseau wrote to Mme Delessert in Lyon to help her daughters learn the subject. These letters received widespread acclaim when they were eventually published posthumously. "It's a true pedagogical model, and it complements Emile," commented Goethe. In order to defend his reputation against hostile gossip, Rousseau had begun writing the Confessions in 1765. In November 1770, these were completed, and although he did not wish to publish them at this time, he began to offer group readings of certain portions of the book. Between December 1770, and May 1771, Rousseau made at least four group readings of his book with the final reading lasting seventeen hours. A witness to one of these sessions, Claude Joseph Dorat, wrote:

After May 1771, there were no more group readings because Madame d'Épinay wrote to the chief of police, who was her friend, to put a stop to Rousseau's readings so as to safeguard her privacy. The police called on Rousseau, who agreed to stop the readings. His Confessions were finally published posthumously in 1782. In 1772, Rousseau was invited to present recommendations for a new constitution for the Polish–Lithuanian Commonwealth, resulting in the Considerations on the Government of Poland, which was to be his last major political work. Also in 1772, Rousseau began writing Rousseau, Judge of Jean Jacques, which was another attempt to reply to his critics. He completed writing it in 1776. The book is in the form of three dialogues between two characters; a "Frenchman" and "Rousseau", who argue about the merits and demerits of a third character—an author called Jean Jacques. It has been described as his most unreadable work; in the foreword to the book, Rousseau admits that it may be repetitious and disorderly, but he begs the reader's indulgence on the grounds that he needs to defend his reputation from slander before he dies.

Соңғы жылдар

1766 жылы Руссо Хьюмды дене күшімен таң қалдырды. Ол Келеден Доверге кемемен сапар кезінде, ауа райы нашар болған түні он сағат бойы палубада болды, ал Хьюм өзінің төсегінде жатқан еді. "Теңізшілердің барлығы дерлік тоңған кезде ол ешқандай зиянға ұшырамады. Мен білген ең қайратты адамдардың бірі ол", - деп жазды Хьюм. Дәрігерлердің кеңесін тыңдауын тоқтатқаннан кейін оның несеп жолдарындағы ауруы да жеңілдеді. Дамрош сол кезде медициналық араласудың орнына табиғатқа өздігінен емделуге мүмкіндік берудің дұрыс екенін айтады. Оның жалпы денсаулығы да жақсарды. Бірақ 1776 жылдың 24 қазанында Париждегі тар көшеде келе жатқанда, ақсүйек адамның экипажы қарсы бағыттан асығып келді. Экипаждың қасында ақсүйекке тиесілі алып Дания иті жүгіріп келе жатты. Руссо экипаж бен иттің екеуінен де қашып үлкермей, алып Дания итінің соққысынан құлап түсті. Ол бас соққысын алып, жүйке жүйесі зақымданған болуы мүмкін. Денсаулығы нашарлай бастады. Руссоның досы Коранс, апаттан кейін Руссоның эпилепсиялық ұстамаларға ұшырағанын көрсететін белгілі бір симптомдарды байқады. 1777 жылы Руссоға патшалық қонақ келді, Киелі Рим императоры Иосиф II онымен кездесті. Оның Операға тегін кіруі жаңартылды және ол кейде сонда баратын. Осы кезеңде (1777–1778) ол өзінің ең тамаша туындыларының бірі – «Жалғыз серуеншінің толғаныстары» атты еңбегін жазды, бірақ өлімі оны аяқтауға мүмкіндік бермеді. 1778 жылдың көктемінде маркиз Жирард Руссоны Эрменонвильдегі шатосындағы коттеджге тұруға шақырды. Руссо мен Тереза 20 мамырда сонда келді. Руссо шатода ботаникалық үлгілер жинаумен және Жирардтың ұлына ботаника сабақтарын берумен айналысты. Ол Парижден шөптер, еңкейіп өсетін өсімдіктер және саңырауқұлақтар туралы кітаптар тапсырыс берді және аяқталмаған «Эмиль», «София» және «Дафнис пен Хлоя» шығармаларын аяқтауды жоспарлады. 1 шілдеде бір келуші «адамдар жаман» деді, ал Руссо «адамдар жаман, иә, бірақ адам жақсы» деп жауап берді. Кешке шатода концерт өтті, онда Руссо Отеллодан «Салқынауыл әнін» өзінің пианино шығармасымен орындады. Осы күні ол Жирардтың отбасымен той жасады. Ертесіне, Жирардтың қызына музыка сабағын беруге бара жатқанда, миға қан құйылу салдарынан инсульттан көз жұмды. Қазір Руссоның инсультқа бірнеше рет құлауы, соның ішінде алып Дания итінің салдарынан болған апат себеп болған болуы мүмкін деп есептеледі. Оның өлімінен кейін Гримм, мадам де Сталь және басқалар Руссоның өзіне қол жұмсағаны туралы жалған ақпарат таратты. Басқа әңгімелерге сәйкес, Руссо өлген кезде ақыл-есі дұрыс болмаған. Оның соңғы күндерінде кездескендердің барлығы оның сол кезде тыныш болғанын айтады. 1778 жылдың 4 шілдесінде Руссо Эрменонвильдегі көлдегі шағын, орманды арал – Île des Peupliers-де жерленді. Бұл арал оның көптеген жанкүйерлері үшін қасиетті орынға айналды. 1794 жылдың 11 қазанында оның сүйектері Пантеонға көшіріліп, Вольтердің сүйектеріне жақын жерге қойылды.

In 1766, Rousseau had impressed Hume with his physical prowess by spending ten hours at night on the deck in severe weather during the journey by ship from Calais to Dover while Hume was confined to his bunk. "When all the seamen were almost frozen to death he caught no harm He is one of the most robust men I have ever known," Hume noted. His urinary disease had also been greatly alleviated after he stopped listening to the advice of doctors. At that time, notes Damrosch, it was often better to let nature take its own course rather than subject oneself to medical procedures. His general health had also improved. However, on 24 October 1776, as he was walking on a narrow street in Paris, a nobleman's carriage came rushing by from the opposite direction; flanking the carriage was a galloping Great Dane belonging to the nobleman. Rousseau was unable to dodge both the carriage and the dog and was knocked down by the Great Dane. He seems to have suffered a concussion and neurological damage. His health began to decline; Rousseau's friend Corancez described the appearance of certain symptoms which indicate that Rousseau started suffering from epileptic seizures after the accident. In 1777, Rousseau received a royal visitor, when the Holy Roman Emperor Joseph II came to meet him. His free entry to the Opera had been renewed by this time and he would go there occasionally. At this time also (1777–1778), he composed one of his finest works, Reveries of a Solitary Walker, ultimately interrupted by his death. In the spring of 1778, the Marquis Girardin invited Rousseau to live in a cottage in his château at Ermenonville. Rousseau and Thérèse went there on 20 May. Rousseau spent his time at the château in collecting botanical specimens, and teaching botany to Girardin's son. He ordered books from Paris on grasses, mosses and mushrooms and made plans to complete his unfinished Emile and Sophie and Daphnis and Chloe. On 1 July, a visitor commented that "men are wicked," to which Rousseau replied with "men are wicked, yes, but man is good"; in the evening there was a concert in the château in which Rousseau played on the piano his own composition of the Willow Song from Othello. On this day also, he had a hearty meal with Girardin's family; the next morning, as he was about to go teach music to Girardin's daughter, he died of cerebral bleeding resulting in an apoplectic stroke. It is now believed that repeated falls, including the accident involving the Great Dane, may have contributed to Rousseau's stroke. Following his death, Grimm, Madame de Staël and others spread the false news that Rousseau had committed suicide; according to other gossip, Rousseau was insane when he died. All those who met him in his last days agree that he was in a serene frame of mind at this time. On 4 July 1778, Rousseau was buried on the Île des Peupliers, a tiny, wooded island in a lake at Ermenonville, which became a place of pilgrimage for his many admirers. On 11 October 1794, his remains were moved to the Panthéon, where they were placed near those of Voltaire.

Әсерлер

Руссо кейін Дижон академиясының эссе конкурсына арналған сұрақты оқығанда, ол жеңіп шығады: «Өнер мен ғылымның қайта жандануы адамгершіліктің тазаруына үлес қосты ма?» – деген сұраққа оқығанда, «Осы хабарламаны оқыған сәтте мен басқа бір әлемді көріп, өзге адамға айналдым» деп еске алды. Ол жазған эссе Руссоның ой-пікірінің орталық тақырыптарының біріне әкелді, яғни қабылданатын әлеуметтік және мәдени прогресс шын мәнінде адамзаттың моральдық төмендеуіне ғана соқтырды. Осы тұжырымға Монтескье, Франсуа Фенелон, Мишель де Монтень, Кіші Сенека, Платон және Плутархтың ықпалы болды. Руссо өзінің саяси философиясын әлеуметтік келісім-шарт теориясы және Томас Гоббстың еңбектерін оқу негізінде құрды. Сэмюэл фон Пуфендорф пен Джон Локк идеяларына қарсылық білдіру де оның ойларын дамытуға ықпал етті. Бұл үш ойшылдың барлығы да орталық биліксіз өмір сүретін адамдар өзара бәсекелестік пен белгісіздікке толы жағдайда болатынына сенді. Ал Руссоның пікірінше, мұның себебін түсіндірудің қажеті жоқ, себебі онда ешқандай қақтығыс немесе меншік болмас еді. Руссо Гоббсты «табиғи жағдайда адам жақсылық туралы түсініксіз болғандықтан, ол табиғатынан зұлым болуы керек; ол ізгілікті білмейтіндіктен, ол жамандыққа ұмтылады» деген пікірі үшін сынға алды. Керісінше, Руссо «табиғи жағдайда» «бұзылмаған мораль» басым екенін айтады.

Адам табиғаты

Сол кездегі басқа философтар сияқты, Руссо да нормативтік нұсқау ретінде гипотетикалық "табиғи жағдайға" жүгінді. Алғашқы күйде адамдардың "бір-бірімен моральдық қарым-қатынасы болмаған және бір-біріне нақты міндеттемелер болмаған" еді. Олардың бір-бірімен сирек байланысқа түсуіне байланысты, жеке адамдар арасындағы айырмашылықтар аса маңызды болмас еді. Жеке-жеке өмір сүргенде, қызғаныш немесе сенімсіздік сезімі болмайтын, сондай-ақ меншік немесе қақтығыс та болмайтын еді. Руссоның пікірінше, адамдарда басқа жануарлармен ортақ екі қасиет бар: өзін-өзі сақтау инстинктін сипаттайтын amour de soi; және өз тегінің қалған бөлігіне деген соғымпаздық, яғни pitié – екеуі де ақыл мен әлеуметтенуден бұрын пайда болады. Адамдардың тек өздерінің басқалармен салыстырғандағы мәртебесіне қана қызығушылық танытуы, amour propre, яғни мақтандығына алып келеді. Ол адамдардың басқа түрлерден табиғатынан жоғары екенін санамады. Дегенмен, адам баласы табиғи инстинкттермен шектеліп қалмай, еркін таңдау арқылы өз табиғатын өзгертуге бірегей қабілетіне ие. Адамды басқа жануарлардан ажырататын тағы бір ерекшелік – жақсарту қабілеті, ол адамға өзінің жағдайын жақсартуға бағытталған жолды таңдауға мүмкіндік береді. Бұл жақсартулар тұрақты болуы мүмкін, жеке ғана емес, сонымен қатар ұжымдық жақсартуларға да әкелуі мүмкін. Адамның бостандығымен бірге, жақсарту қабілеті адамзаттың тарихи эволюциясын мүмкін етеді. Алайда, бұл эволюциянің жақсыға қарай болатынына ешқандай кепілдік жоқ.

Адамның дамуы

Руссо адам дамуының "жабайылар" деп атаған сатысының адам дамуындағы ең жақсы немесе оңтайлы саты екенін айтты, бір жағынан, жануарлардың оңтайлы емес деңгейі, екінші жағынан, құлдыраған өркениеттің деңгейі арасында. "[А]дамның алғашқы күйінде, табиғат оны жабайы аңдардың ақымақтығынан және өркениетті адамның қасіретті ағартуынан тең қашықтықта орналастырғанда, еш нәрсе одан да жұмсақ бола алмайды". Бұл кейбір сыншыларды Руссоға "асыл жабайы" идеясын ойлап табуға итермеледі, бірақ Артур Лавджой бұл Руссоның ойын бұрмалайды деп мәлімдеді. Руссоның пікірінше, жабайылар табиғатқа тәуелділігін азайтып, бір-біріне тәуелді болған, ал қоғам кемелденуді дұрыс пайдаланбау арқасында бостандықты жоғалтқан. Бірге өмір сүргенде адамдар көшпелі өмір салтынан тұрақты өмір салтына көшкен, нәтижесінде жеке меншік пайда болған. Дегенмен, туындаған теңсіздік табиғи емес, адамның таңдауының нәтижесі болды. Руссоның адам дамуы туралы идеялары медиация формаларымен – яғни, жеке адамдар өзгелермен және өздерімен қарым-қатынас жасайтын кезде қолданатын, балама перспектива немесе ойлау процесімен байланысты болды. Руссоның пікірінше, бұл қасиеттер адамзаттың кемелдену қабілеті арқылы дамыған. Оларға өзіне деген сезім, мораль, қайырлылық және қиял жатады. Руссоның жазбалары осы процестердің қалыптасуы туралы қасақана екіұшты, сондықтан медиация әрқашан адамзат дамуының ажырамас бөлігі болып табылады. Мысалы, жеке тұлға өзін "өз" деп тану үшін балама перспективаға ие болуы керек. Отбасылар арасындағы байлық және мәртебе айырмашылығы аз болғанда, топтардағы алғашқы жиналыс адамзат гүлденуінің қысқа ғана алтын ғасырымен бірге болды. Алайда, егіншілік, металлургия, жеке меншік және еңбек бөлінісі, сондай-ақ бір-біріне тәуелділік экономикалық теңсіздікке және қақтығысқа әкелді. Халық санының өсуі оларды тығыз байланысуға мәжбүрлегенде, олар психологиялық өзгеріске ұшырады: олар өздерін басқалардың көзімен көре бастады және өздерінің өзін-өзі бағалауы үшін басқалардың жақсы пікірін маңызды деп санады. Адамдар бір-бірімен салыстыра бастағанда, олардың кейбіреулері өздерін басқалардан ерекшелендіретін қасиеттерге ие екенін байқады. Бірақ, осы қасиеттерге моральдық маңыз берілгенде ғана құрмет және қызғаныш туды, содан кейін әлеуметтік иерархиялар пайда болды. Руссо "жабайы адам өзінің ішінде өмір сүреді, ал қоғамдық адам әрқашан өзінен тыс, тек басқалардың пікірімен өмір сүре алады" деп атап өтті. Бұл адамзаттың бұзылуына әкелді, "әсіресе, жазықсыздық пен бақытқа қатысты". Руссоның пікірінше, адамдардың айырмашылығына мән бергеннен кейін олар әлеуметтік институттарды құруды бастады. Металлургия және егіншілік олардың меншігі бар және жоқ адамдар арасындағы теңсіздікті арттырды. Барлық жер жеке меншікке айналғаннан кейін, оған бәсекелестік тудырып, қақтығысқа әкелетін нөлдік жиынтық ойын пайда болды. Бұл байлардың саяси жүйеге қатысты "алдауын" құруына және оны жалғастыруына әкелді, осылайша олардың билігін сақтады.

Rousseau asserted that the stage of human development associated with what he called "savages" was the best or optimal in human development, between the less than optimal extreme of brute animals on the one hand and the extreme of decadent civilization on the other. " [N]othing is so gentle as man in his primitive state, when placed by nature at an equal distance from the stupidity of brutes and the fatal enlightenment of civil man". This has led some critics to attribute to Rousseau the invention of the idea of the noble savage, which Arthur Lovejoy claimed misrepresents Rousseau's thought. According to Rousseau, as savages had grown less dependent on nature, they had instead become dependent on each other, with society leading to the loss of freedom through the misapplication of perfectibility. When living together, humans would have gone from a nomadic lifestyle to a settled one, leading to the invention of private property. However, the resulting inequality was not a natural outcome, but rather the product of human choice. Rousseau's ideas of human development were highly interconnected with forms of mediation, or the processes that individual humans use to interact with themselves and others while using an alternate perspective or thought process. According to Rousseau, these were developed through the innate perfectibility of humanity. These include a sense of self, morality, pity, and imagination. Rousseau's writings are purposely ambiguous concerning the formation of these processes to the point that mediation is always intrinsically part of humanity's development. An example of this is the notion that an individual needs an alternative perspective to come to the realization that he or she is a 'self'. As long as differences in wealth and status among families were minimal, the first coming together in groups was accompanied by a fleeting golden age of human flourishing. The development of agriculture, metallurgy, private property, and the division of labour and resulting dependency on one another, however, led to economic inequality and conflict. As population pressures forced them to associate more and more closely, they underwent a psychological transformation: they began to see themselves through the eyes of others and came to value the good opinion of others as essential to their self esteem. As humans started to compare themselves with each other, they began to notice that some had qualities differentiating them from others. However, only when moral significance was attached to these qualities did they start to create esteem and envy, and thereby, social hierarchies. Rousseau noted that whereas "the savage lives within himself, sociable man, always outside himself, can only live in the opinion of others". This then resulted in the corruption of humankind, "producing combinations fatal to innocence and happiness". Following the attachment of importance to human difference, they would have started forming social institutions, according to Rousseau. Metallurgy and agriculture would have subsequently increased the inequalities between those with and without property. After all land had been converted into private properties, a zero sum game would have resulted in competition for it, leading to conflict. This would have led to the creation and perpetuation of the 'hoax' of the political system by the rich, which perpetuated their power.

Экономикалық теория

Руссо өзінің жазбаларында экономикалық ойдың мол байлығын ұсынады, әсіресе «Теңсіздік туралы эссе», «Саяси экономика туралы эссе», «Әлеуметтік келісімшарт», сондай-ақ Корсика және Польша үшін жасаған конституциялық жобаларында. Руссоның экономикалық теориясын кейінгі экономистер, мысалы, Джозеф Шумпетер, жинақы және қатаң емес деп сынға алды, бірақ экономикалық ой тарихшылары оны қаржы және даму туралы терең ойлар мен нюансты көзқарасы үшін жоғары бағалады. Ғалымдар Руссоның қазіргі заманғы байлық пен зәулімдікке сын көзбен қарастыратынына келіседі. Бұған қоса, Руссоның экономикалық ойы аграризм және автоаркизммен байланысты. Дегенмен, тарихшы Иштван Хонт бұл түсінікті өзгертеді, Руссоның коммерцияны сынға салатынымен қатар, оның ойшылы да екенін айтады, сонымен қатар жақсы басқарылатын азаматтық кеңістікте реттелген коммерцияға орын бар екенін көрсетеді. Саяси теоретиктер Райан Хэнли мен Хансон Ли Руссоның заманауи заң шығарушы ретінде пайдалылықты, өзімшілдік сезімін, тіпті сауданы, қаржыны және зәулімдікті жоққа шығаруды емес, республиканың мүддесіне бағынуды көздегенін айтады.

Дін

Руссо өмірінің басында Рим католицизміне ауысып, кейін туған Женевасының қатаң кальвинизміне қайтып оралды, осы діни философияны және қазіргі заманғы заң шығарушы ретінде Джон Кальвинді өмірінің соңына дейін ұстанып келді. Көптеген агностикалық ағартушы философтардан айырмашылығы, Руссо діннің қажеттілігін растады. Алайда, оның философиялық еңбектерінде баяндалған дінге қатысты көзқарастары католик және кальвинизм ілімдеріне қайшы келуі мүмкін. Руссоның "Эмиль" кітабында түсіндірілген діни төзімділікті нық қолдауы бейтараптылықты, ерестікті жақтағандықтан, бұл кітапты кальвинистік Женева мен католиктік Парижде айыптауға әкелді. Ол Киелі кітапты мадақтаса да, сол кездегі христиандықты жек көретін. Руссоның "Қоғамдық келісімшарт" еңбегінде Мәсіхтің шынайы ізбасарлары жақсы азаматтар бола алмайды деген пікірі Женевада оның айыпталуына себеп болған болуы мүмкін. Сондай-ақ, ол кальвинизмнің негізгі ілімдерінің бірі – түпкі күнә туралы ілімді жоққа шығарды. Руссо өзінің "Бёмонға хатында" «адам жүрегінде бастапқы бұзықтық жоқ» деп жазды. XVIII ғасырда деизмді ұстанатындардың көпшілігі Құдайды ғаламның бейтарап, тұлғасыз жаратушысы деп қарастырды, оны алып машинамен салыстырды. Руссоның деизмі әдеттегіден эмоционалдылығымен ерекшеленді. Ол жаратылыста Құдайдың бар екенін, оның жақсы екенін және қоғамның зиянды ықпалынан бөлек деп көрді. Руссоның табиғаттың сұлулығына рухани құндылық беруі 19 ғасырдағы романтизмнің табиғат пен дінге деген көзқарасын болжады. (Тарихшылар, атап айтқанда Уильям Эверделл, Грейм Гаррард және Даррин МакМахон, Руссоны қарсы ағартушылық ағымына жатқызды.) Руссо өзінің деизмі қатты айыпталып, атеистік философтардың ілімдері назардан тыс қалғанына ренжіді. Ол өзінің діни көзқарастарына сын айтқандарға қарсы "Париж архиепискобы М. де Бомонға жазған хатында" өзін қорғады, «онда ол діни мәселелерді талқылау еркіндігі күшпен нанымды таңбалауға тырысудан гөрі дінге көбірек қатысты екенін айтты».

Having converted to Roman Catholicism early in life and returned to the austere Calvinism of his native Geneva as part of his period of moral reform, Rousseau maintained a profession of that religious philosophy and of John Calvin as a modern lawgiver throughout the remainder of his life. Unlike many of the more agnostic Enlightenment philosophers, Rousseau affirmed the necessity of religion. His views on religion presented in his works of philosophy, however, may strike some as discordant with the doctrines of both Catholicism and Calvinism. Rousseau's strong endorsement of religious toleration, as expounded in Émile, was interpreted as advocating indifferentism, a heresy, and led to the condemnation of the book in both Calvinist Geneva and Catholic Paris. Although he praised the Bible, he was disgusted by the Christianity of his day. Rousseau's assertion in The Social Contract that true followers of Christ would not make good citizens may have been another reason for his condemnation in Geneva. He also repudiated the doctrine of original sin, which plays a large part in Calvinism. In his "Letter to Beaumont", Rousseau wrote, "there is no original perversity in the human heart." In the 18th century, many deists viewed God merely as an abstract and impersonal creator of the universe, likened to a giant machine. Rousseau's deism differed from the usual kind in its emotionality. He saw the presence of God in the creation as good, and separate from the harmful influence of society. Rousseau's attribution of a spiritual value to the beauty of nature anticipates the attitudes of 19th century Romanticism towards nature and religion. (Historians—notably William Everdell, Graeme Garrard, and Darrin McMahon—have additionally situated Rousseau within the Counter Enlightenment.) Rousseau was upset that his deism was so forcefully condemned, while those of the more atheistic philosophers were ignored. He defended himself against critics of his religious views in his "Letter to Mgr de Beaumont, the Archbishop of Paris", "in which he insists that freedom of discussion in religious matters is essentially more religious than the attempt to impose belief by force."

Француз төңкерісі

Робеспьер мен Сент-Жюст Террор дәуірінде өздерін қағидалы теңдікшіл республикашылар деп есептеді, олардың міндеті – артықшылықтар мен жемқорлықты жою болды; олар осы тұрғыда Руссодан ең көп шабыт алды. Робеспьердің пікірінше, жеке адамдардың кемшіліктері халықтың ұжымдық еркі ретінде түсіндірілген «жалпы пайдаға» қолдау көрсету арқылы түзетілді; бұл идея Руссоның «Жалпы Еркесінен» алынған. Революционерлер де Руссоның ықпалымен Деизмді Францияның жаңа ресми азаматтық діні ретінде енгізуге шабыттанды: Руссоның Француз революциясына тигізген әсерін Эдмунд Берк атап өтті, ол «Франция төңкерілігі туралы толғаныстарда» Руссоны сынады, және бұл сын Еуропаға таралып, Екатерина Ұлы оның еңбектерін тыйым салды. Руссо мен Француз революциясы (әсіресе Террор) арасындағы байланыс келесі ғасыр бойы сақталды. Франсуа Фюрет атап өткендей, «Біз ХІХ ғасыр бойы Руссоның революцияны оған табынушылар мен сыншылар үшін түсіндірудің ортасында болғанын көреміз».

Америка революциясына әсері

Кейбір ғалымдардың пікірінше, Руссо АҚШ-тың негізін қалаушы әкелеріне, олардың идеяларындағы ұқсастықтарға қарамастан, аз әсер еткен. Олар "барлық адамдар тең жаратылған" деген түсінікпен және республика азаматтарының мемлекеттік қаражат есебінен білім алуы тиіс деген наныммен ортақ болды. АҚШ Конституциясының "жалпы халықтың игілігі" және Руссоның "жалпы ерік" ұғымдары арасында салыстыру жасауға болады. Джефферсон демократиясы мен Руссоның Швейцария және Корсиканың оқшауланған және тәуелсіз шаруашылықтарының экономикасын мақтауы, сондай-ақ Корсика үшін теңіз күштері сияқты жақсы ұйымдастырылған азаматтық милицияны және швейцариялық кантондардың милициясын қолдауы арасында тағы да ортақ белгілер бар. Дегенмен, Уилл мен Ариэль Дюрант Руссоның Америкаға анық саяси ықпал еткеніне сенім білдірді. Олардың сөзіне сүйенсек:

Руссоның ең маңызды американдық ізбасарларының бірі – оқулық жазушысы Ноа Вебстер (1758–1843), оған Руссоның "Эмиль" (1762) еңбегіндегі педагогикалық идеялары әсер еткен. Вебстер өзінің "Спеллер" атты кітабын баланың зиялық даму сатылары туралы Руссоның ойларына сәйкес құрастырды. Руссоның жазбалары, мүмкін, Вордсворт пен Канттың еңбектері арқылы американдық әдебиетке жанама әсер еткен, олардың шығармалары Жаңа Англия трансценденталисі Ральф Уолдо Эмерсон үшін, сондай-ақ теолог Уильям Эллери Ченнинг сияқты унитариандықтар үшін маңызды болды. "Мохикандардың соңғысы" және басқа да американдық романдар Томас Пейн мен ағылшын романтикалық примитивизмінде де кездесетін республикалық және теңдік идеалдарын көрсетеді.