Кіріспе

Кәсіби емес негізде қызмет атқаратын адам. Әдетте, әуесқой – табысының көзіне байланысты емес, хобби ретінде айналысатын адам. Әуесқойлар мен олардың қызығушылықтары халыққа танымал, бейресми, өздігінен үйренген, қолданушы жасаған, өздігінен жасалған (DIY) және хобби деп сипатталады.

Тарих

Тарихи тұрғыдан алғанда, әуесқой таза ниет, ашық ой және бір тақырыпқа деген қызығушылық немесе құштарлық арасындағы идеалды тепе-теңдік деп есептелді. Бұл идеология көптеген салаларға тарады. Бұл ойдың бастауы ежелгі грек философиясынан, Олимпиада ойындарына қатысқан әуесқой спортшылардан бастау алған болуы мүмкін. Ежелгі грек азаматтары көбінесе өзге істермен айналысса да, өздерінің табиғи қабілеттері мен дағдыларына сәйкес жарысқа қатысты. "Аматор мырза" 17-дан 20-ғасырға дейін Ұлыбритания ақсүйектері арасында кең таралған құбылыс болды. Ақыл-ой дәуірінің басталуымен, адамдар қоршаған әлемнің қалай жұмыс істейтіні туралы көбірек ойлана бастады (Ағарту дәуіріндегі ғылымға қараңыз), сондай-ақ қызығушылықтар жинағы (кабинеттер) мен «Христиандық виртуоз» кітабының жазылуы әдепті әуесқой туралы түсінік қалыптасуына ықпал етті. Ол белгілі бір тақырыпқа қатты қызығушылық танытып, оны зерттейтін, байқайтын және таңдаған саласы бойынша ақпарат жинаған. Ұлыбританиядағы Корольдік қоғам көбінесе осы «әдепті әуесқойлардан» құралды және қазіргі ғылымның дамуына себепкер болды. Осы әдепті әуесқойлардың мысалдары – Фрэнсис Бэкон, Исаак Ньютон және Коннингтонның 1-ші баронеті сэр Роберт Коттон. Әуесқойлыққа қатысты пікірлер оң және теріс болуы мүмкін. Әуесқойлар көбінесе формальды білім алмағандықтан және өздері оқығандықтан, олардың жұмысы кейде нашар саналады. Мысалы, баскетбол, бейсбол немесе футбол сияқты спорт түрлеріндегі әуесқой спортшылар кәсіби спортшыларға қарағанда төмен деңгейдегі қабілетке ие деп есептеледі. Алайда, әуесқой формальды білімнің болмауына байланысты ашық оймен және мүддешіліксіз қарауға мүмкіндік алады. Кәсіптік емес, тек қызығушылықтан туындаған саламен айналысатын немесе кез келген өнерге немесе білім саласына бетке айнып, терең зерттемейтін әуесқойды көбінесе дилетант деп атайды.

Олимпиада ойындары

XX ғасырдың көп бөлігінде Олимпиадаға тек әуесқой спортшылар қатыса алды және бұл қағида қатаң сақталды. Джим Торп 1912 жылы бейсбол ойнағаны үшін ақы алғандықтан жеңіл атлетика медальдарынан айырылды. Кейін коммунистік блоктағы елдер номиналды түрде студент, солдат немесе жұмыс істейтін олимпиадашылардың командаларын жіберді, бірақ олардың көпшілігі шын мәнінде мемлекеттен толық уақыт жаттығу үшін жалақы алды. 1960 жылдардың соңында Канаданың әуесқой хоккей қауымдастығы (CAHA) өздерінің әуесқой ойыншыларының кеңес командасының толық уақытты спортшыларына және басқа да жақсарып келе жатқан еуропалық командаларға қарсы бәсекелесе алмайтынын сезінді. Олар кәсіби лигалардың ойыншыларын пайдалануға тырысты, бірақ Халықаралық мұз хоккей федерациясы (IIHF) және Халықаралық Олимпиада комитетінен (ХОК) қарсылық көріп, қарсылыққа тап болды. 1969 жылы IIHF конгресінде IIHF Канадаға 1970 жылғы әлем чемпионатында (Монреаль және Виннипег, Манитоба, Канада) НХЛ-де ойнамайтын тоғыз кәсіби хоккейшіні пайдалануға рұқсат беруге шешім қабылдады. 1970 жылғы қаңтарда ХОК президенті Эйвери Брундедж мұз хоккейдің олимпиадалық спорт ретіндегі мәртебесіне қауіп төніп тұрғанын айтқаннан кейін бұл шешім өзгертілді. Гюнтер Сабецки 1975 жылы IIHF президенті болып сайланды және CAHA-мен дауды шешуге көмектесті. 1976 жылы IIHF әлем чемпионатында барлық ойыншылардың «ашық бәсекелесуіне» рұқсат берді. Дегенмен, НХЛ ойыншыларына Олимпиадада ойнауға рұқсат берілмеді, себебі НХЛ маусым ортасында үзіліс жасауға дайын емес еді, сондай-ақ ХОК-тің әуесқойлыққа қатысты қатаң саясаты да себеп болды. 1984 жылғы қысқы Олимпиада алдында, спортшыны кәсіби деп санау критерийлері бойынша дау туды. ХОК НХЛ келісімшартына қол қойған, бірақ лигада оннан кем ойын ойнаған ойыншыны жарамды деп есептейтін ереже қабылдады. Алайда, АҚШ Олимпиада комитеті НХЛ командасымен келісімшарты бар кез келген ойыншының кәсіби екенін және ойнауға құқығы жоқ екенін мәлімдеді. ХОК шұғыл отырыс өткізіп, НХЛ-мен келісімшарты бар ойыншылар, егер олар НХЛ ойындарында ойнамаса, жарамды деп шешті. Бұл Олимпиада тізіміндегі бес ойыншыны – бір австриялық, екі итальяндық және екі канадалық – жарамсыз етті. Басқа кәсіби лигаларда ойнаған ойыншыларға, мысалы, Әлемдік хоккей қауымдастығында ойнауға рұқсат берілді. CAHA өкілі Мюррей Костелло Канаданың қатысуын тоқтату мүмкін екенін айтты. 1986 жылы ХОК 1988 жылдан бастап Олимпиада ойындарына барлық спортшылардың қатысуына рұқсат берді, бірақ кәсіби спортшыларға рұқсат беруді жеке спорт федерациялары шеше алады. 1972 жылы ХОК президенті Брундедж зейнеткерлікке шыққаннан кейін Олимпиададағы әуесқойлық ережелері бірте-бірте жеңілдетіліп, формалдық пен сөз басымен ғана шектелді, содан кейін 1990 жылдары толығымен жойылды (АҚШ-та 1978 жылғы әуесқой спорт заңы ұлттық басқару органдарына тиісті спорт түрлерінің халықаралық басқару органдары талап еткеннен қатаң әуесқойлық талаптарын қоюға тыйым салады. Бұл заң Олимпиада деңгейіндегі спорттың жалпы басқарушы органы болған Аматорлық спорт одағының тарауына себеп болды). Спортшылардың әуесқой мәртебесіне қатысты олимпиадалық ережелер 1990 жылдары толығымен жойылды, күрес ерекшелік құрады, онда кәсіби күрес көбінесе алдын ала белгіленген нәтижелермен ұйымдастырылатындықтан, әуесқой күрес ережелері қолданылады. 2016 жылғы жазғы Олимпиададан бастап бокс бойынша кәсіби спортшыларға қатысуға рұқсат берілді, бірақ турнирде әлі де әуесқой күрес ережелері қолданылады.

Әуесқойлардың үлесі

Көптеген әуесқойлар ашық код қозғалысы арқылы компьютерлік бағдарламалау саласында құнды үлес қосады. Аматорлық драма – пьесалар мен музыкалық театрларды орындау, көбінесе жоғары деңгейде, бірақ кәсіби Вест-Энд немесе Бродвей қойылымдарының бюджетімен салыстыруға келмейді. Астрономия, химия, тарих, тіл білімі және табиғаттану ғылымдары – әуесқойлардың қызметінен пайда көрген салалардың қатарында. Грегор Мендель өз саласында қызмет атқармаған әуесқой ғалым еді. Радиоастрономияны Грот Ребер, радио әуесқойларының бірі қалады. Ал радионың өзіне Гюльгельмо Маркони үлкен үлес қосты, ол жас итальяндық электрик-әуесқой ретінде когерер мен ұшқын катушкасымен тәжірибе жасаудан бастаған. Пьер де Ферма – заңмен айналысқан, бірақ өте ықпалды математик еді. 2000 және 2010 жылдары әуесқойлық пен кәсібилік арасындағы шекара, әсіресе компьютерлік бағдарламалау, музыка және астрономия сияқты салаларда көнеріп барады. Осы қызметті сипаттау үшін «әуесқойлық кәсібилігі» немесе «pro am» термині қолданылады.