Томас Пейннің «Ақыл заманы» еңбегі — Мақалалармен ағылшынша

Кіріспе

Томас Пейннің 1794, 1795 және 1807 жылдары жарияланған "Ақыл дәуірі; Шын және қияли теологияны зерттеу" – ағылшын және американдық саяси белсенді Томас Пейннің деизм философиялық ұстанымын қорғайтын еңбегі. Ол 18 ғасырғы британ деизмінің дәстүрінде жазылған, институционалды дінге және Киелі кітаптың заңдылығына күдік тудырады. Еңбек 1794, 1795 және 1807 жылдары үш бөлімге бөлініп жарық көрді. Америка Құрама Штаттарында бұл кітап бестселлерге айналып, деизмнің қайта жандануына ықпал етті. Француз төңкерісінен кейін саяси радикализмнің күшеюінен қорқыған британдық оқырмандар оны жаулықпен қабылдады. "Ақыл дәуірі" деизмнің негізгі аргументтерін ұсынады; мысалы, Пейн христиан шіркеуіндегі бұрылыстарды атап көрсетіп, оның саяси билікке ұмтылуын сынады. Пейн аянды емес, ақылды қолдауға шақырып, кереметтерді жоққа шығарады және Киелі кітапты құдайлық шабыттанған мәтін емес, әдебиеттің бір бөлігі деп қарастырады. Ол "Ақыл дәуірінде" табиғи дінді жақтаумен қатар, жаратушы Құдайдың бар екенін дәлелдейді. Пейннің көптеген аргументтері білімді топтарға бұрыннан белгілі болған, бірақ оларды тартымды және бейресми стильде ұсыну арқылы деизмді көпшілікке түсінікті және қызықты етті. Алғашында жеке парақтар түрінде таратылған кітап арзан болғандықтан, көптеген адамдарға қол жетімді болды. Британия үкіметі революциялық идеялардың таралуынан қорқып, оны басып шығарып, таратуға тырысқан баспагерлер мен кітап сатушыларды қудалады. Бірақ Пейннің еңбегі көптеген бостан ойлаушыларды шабыттандырып, жол сілтеді.

Зияткерлік контекст: XVIII ғасырдағы британдық деизм

Пэйннің кітабы XVIII ғасырдың басындағы британдық деизм дәстүріне сай келді. Бұл деистер жеке ұстанымдарды ұстанатынмен, Пайнның «Ақыл дәуірі» кітабында жариялаған бірнеше болжамдар мен аргументтерді ортақ пайдаланды. Алғашқы деистерді біріктірген ең маңызды ұстаным – олардың барлық мәселелерге, әсіресе дінге қатысты «еркін, рационалды зерттеуге» шақыруы болды. Олар ертедегі христиан дінінің ар-ұждан бостандығына негізделгенін айтып, діни төзімділікті және діни қуғын-сүргінді тоқтатуды талап етті. Сонымен қатар, олар пікір таласын ақылға және рационалдылыққа негізделгенін қалады. Деистерлер Ньютонның дүниетанымын қабылдап, ғаламдағы барлық нәрсе, тіпті Құдайдың өзі де табиғат заңдарына бағынуы керек деп сенді. Деистерлер табиғи заң туралы түсінік болмаса, табиғаттың жұмыс істеуін түсіндіру иррационалдыққа ұласады деп сақты. Табиғи заңға сенімдері оларды кереметтерге күмәндануға итерді. Деистерлер Киелі кітапта баяндалған Құдайдың кереметтеріне қатысты есептерді қабылдамады, себебі мұндай дәлелдер Құдайдың бар екенін дәлелдеу үшін жеткіліксіз және қажетсіз деп есептеді. Осыған орай, деистік жазбаларда Құдайдың – бастапқы себеп немесе бірінші қозғаушы екені, Ол ғаламды жаратып, оның құрамына табиғи заңдарды енгізгені айтылды. Олар Құдайдың табиғи заңдарды тоқтатып, адамдардың ісіне (керемет жолмен) араласпайтынын мәлімдеді. Деистерлер сондай-ақ, бір ғана аян етілген діни шындық немесе «бір ғана нағыз сенім» бар деген пікірді жоққа шығарды. Діннің логикалық түрде мейірімді Құдайдың өнімі болуы үшін ол «жай, түсінікті, жалпыға ортақ және әртүрлі» болуы керек еді. Сондықтан олар христиан діні сияқты «аян етілген діндер» мен «табиғи дін» арасында ажырату жасады, ол табиғи әлемнен алынған және Құдайдың бар екенін көрсететін жалпыға ортақ сенімдер жиынтығынан тұрады (сондықтан олар атеист емес еді). Кейбір деистер аянды қабылдаса да, көпшілігі аянның шектеулі топтарға немесе тіпті бір адамға ғана шектелуі оның түсіндіру күшін азайтады деп сақты. Сонымен қатар, көптеген адамдар христиандық аяндардың өзара қайшылықты және келіспеушіліктерге толы екенін байқады. Олардың пікірінше, аян Құдайдың бар екенін табиғатта көрінетін дәлелдерді күшейте алады, бірақ көбінесе қарапайым халық арасында сенімсіздікке әкеледі. Деистерлердің көпшілігі діни қызметкерлердің өз пайдалары үшін кереметтерді, қажетсіз рәсімдерді және логикаға қайшы, қауіпті ілімдерді (әдетте «дін сатушылық» деп аталатын айыптаулар) насихаттап, христиан дінін әдейі бұзғанын дәлелдеді. Ең жаман ілім – түпкі күнә туралы болды. Деистерлер діни басшылар адамдарды олардың ішкі күнәлілігінен арылу үшін діни қызметкердің көмегіне мұқтаж екеніне сендіріп, адамзатты құлдыққа түсірді деп сақты. Сондықтан деистерлер әдетте өздерін ақыл-ойдың азат етушілері деп қарады.

Paine's book followed in the tradition of early 18th century British deism. Those deists, while maintaining individual positions, still shared several sets of assumptions and arguments that Paine articulated in The Age of Reason. The most important position that united the early deists was their call for "free rational inquiry" into all subjects, especially religion. Saying that early Christianity was founded on freedom of conscience, they demanded religious toleration and an end to religious persecution. They also demanded that debate rest on reason and rationality. Deists embraced a Newtonian worldview and believed that all things in the universe, even God, must obey the laws of nature. Without a concept of natural law, the deists argued, explanations of the workings of nature would descend into irrationality. This belief in natural law drove their skepticism of miracles. Because miracles had to be observed to be validated, deists rejected the accounts laid out in the Bible of God's miracles and argued that such evidence was neither sufficient nor necessary to prove the existence of God. Along these lines, deistic writings insisted that God, as the first cause or prime mover, had created and designed the universe with natural laws as part of his plan. They held that God does not repeatedly alter his plan by suspending natural laws to intervene (miraculously) in human affairs. Deists also rejected the claim that there was only one revealed religious truth or "one true faith". Religion had to be "simple, apparent, ordinary, and universal" if it was to be the logical product of a benevolent God. They, therefore, distinguished between "revealed religions", which they rejected, such as Christianity, and "natural religion", a set of universal beliefs derived from the natural world that demonstrated God's existence (and so they were not atheists). While some deists accepted revelation, most argued that revelation's restriction to small groups or even a single person limited its explanatory power. Moreover, many found the Christian revelations in particular to be contradictory and irreconcilable. According to those writers, revelation could reinforce the evidence for God's existence already apparent in the natural world but more often led to superstition among the masses. Most deists argued that priests had deliberately corrupted Christianity for their own gain by promoting the acceptance of miracles, unnecessary rituals, and illogical and dangerous doctrines (accusations typically referred to as "priestcraft"). The worst of the doctrines was original sin. By convincing people that they required a priest's help to overcome their innate sinfulness, deists argued, religious leaders had enslaved the human population. Deists therefore typically viewed themselves as intellectual liberators.

Саяси контекст: Француз төңкерісі

1794 жылы «Ақиқат пен ақыл» кітабының бірінші бөлімі жарық көрген кезде көптеген британдықтар мен француздар Француз революциясына көңілі тоймады. Террор режимі басталды, Людовик XVI мен Мария Антуанетта сотталып, атылды, ал Ұлыбритания Франциямен соғыста болды. Француз революциясын және оның идеалдарын қолдаған аз ғана британдық радикалдар өз отандастары тарапынан күдікпен қарастырылды. «Ақиқат пен ақыл» дәуірі британдық саяси реформа қозғалысының кейінгі, радикалдық кезеңіне жатады, ол ашық түрде республикалықты қабылдады және кейде атеизмді де қолдады, мысалы, Уильям Годвиннің «Саяси әділет туралы зерттеуі» (1793) сияқты еңбектерде көрініс тапты. (Дегенмен, Пэйн және басқа да деистер атеист емес еді.) Онжылдықтың ортасына қарай, орташа дауыстар жоғалып кетті: Ричард Прайс, саяси бостандық туралы уағызы Эдмунд Берктің «Француз революциясы туралы ойлар» (1790) атты еңбегіне себеп болған дінге қарсы министр 1791 жылы қайтыс болды, ал Джозеф Пристли шіркеу мен корольдық жақтастардың үйін және шіркеуін өртеп жіберуінен кейін Америкаға қашуға мәжбүр болды. Уильям Питт басқарған консервативті үкімет, радикалдық көзқарастардың күшеюіне жауап ретінде, 1794 жылғы танымал сатқындық істері барысында бірнеше реформаторларды бүлікшілдік және мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен соттады. Сот процестерінен кейін және үшінші Георгқа жасалған шабуылдан соң, консерваторлар «Жиналыстар туралы» және «Қылмысты әрекеттер туралы» заңдарды қабылдады (сонымен қатар «Екі заң» немесе «еркіндікті шектеуші заңдар» деп те аталды). 1795 жылғы заңдар радикалды топтарға, мысалы, Лондондық хат алмасу қоғамына (LCS) жиналыс өткізу еркіндігін тиымсалды және радикалдарға «жалған және бүлікшіл» мәлімдемелер жасағаны үшін қудалауға мүмкіндік берді. Қудалаудан қорқып, Француз революциясына көңілі тоймаған көптеген реформаторлар бұл қозғалыстан алшақтады. Бұрын діни диссиденттер мен саяси реформаторларды біріктірген LCS, Фрэнсис Плейс және басқа да көшбасшылар Пэйннің «Ақиқат пен ақыл» кітабын жариялауға көмектескен кезде жарылды. Қоғамның дінге бейім мүшелері наразылық білдіріп, LCS құрамының шамамен бестен бір бөлігін құрады.

By the time Part I of The Age of Reason was published in 1794, many British and French citizens had become disillusioned by the French Revolution. The Reign of Terror had begun, Louis XVI and Marie Antoinette had been tried and executed and Britain was at war with France. The few British radicals who still supported the French revolution and its ideals were viewed with deep suspicion by their countrymen. The Age of Reason belongs to the later, more radical, stage of the British political reform movement, which openly embraced republicanism and sometimes atheism and was exemplified by such texts as William Godwin's Enquiry Concerning Political Justice (1793). (However, Paine and other deists were not atheists.) By the middle of the decade, the moderate voices had disappeared: Richard Price, the Dissenting minister whose sermon on political liberty had prompted Edmund Burke's Reflections on the Revolution in France (1790), had died in 1791, and Joseph Priestley had been forced to flee to America after a Church–and–King mob burned down his home and church. The conservative government, headed by William Pitt, responded to the increasing radicalization by prosecuting several reformers for seditious libel and treason in the famous 1794 Treason Trials. Following the trials and an attack on George III, conservatives were successful in passing the Seditious Meetings Act and the Treasonable Practices Act (also known as the "Two Acts" or the "gagging acts"). The 1795 Acts prohibited freedom of assembly for groups such as the radical London Corresponding Society (LCS) and encouraged indictments against radicals for "libelous and seditious" statements. Afraid of prosecution and disenchanted with the French Revolution, many reformers drifted away from the cause. The LCS, which had previously unified religious Dissenters and political reformers, fractured when Francis Place and other leaders helped Paine publish The Age of Reason. The society's more religious members withdrew in protest, and the LCS lost around a fifth of its membership.

Құрылымы және негізгі аргументтері

"Ақыл дәуірі" үш бөлімге бөлінген. Бірінші бөлімде Пейн өзінің маңызды аргументтерін және жеке сенімдерін жазып көрсетеді. Екінші және үшінші бөлімдерде ол Киелі кітаптың Құдайдан келген аян емес екенін көрсету үшін Киелі кітаптың нақты бөлімдерін талдайды.

Аңдау және аян

Пайн "Ақыл-сана дәуірі" кітабын аянға шабуыл жасаумен бастайды. Оның пікірінше, аянды тек оны жеке алғандар ғана растай алады, сондықтан бұл Құдайдың бар екендігіне әлсіз дәлел. Пайн пайғамбарлықтар мен кереметтерді жоққа шығарады: "Бұл бірінші адамға ғана аян, ал қалғандарына – естіген сөз, демек, олар оған сенуге міндетті емес". Ол сондай-ақ христиандық аяндардың уақыт өте келе өзгеретін саяси жағдайларға бейімделгенін көрсетеді. Пайн оқырмандарын аянға емес, ақыл-ойына сүйенуге шақырып, Құдайдың бар екендігінің жалғыз сенімді, өзгермейтін және әмбебап дәлелі – табиғат әлемі дейді. "Диисттердің Киелі кітабы" – Киелі кітап сияқты адамның ойлап тапқан туындысы емес, құдайдың жасаған туындысы болуы керек, яғни "жаратылыс". Пайн бұл ойды одан әрі дамытып, әлемдік мәтіндерді талдауға қолданылатын логикалық ережелер мен дәлелдеме стандарттарын Киелі кітапқа да қолдануға болатынын айтады. "Ақыл-сана дәуірі" кітабының екінші бөлімінде ол Киелі кітаптағы көптеген қайшылықтарды көрсетеді. Мысалы, Пайн былай дейді: "Жаңа өсиетте айтылған кереметтердің ең таңғажайып нәрсесі – шайтанның Иса Мәсіхті алып қашып, оны биік таудың басына, ғибадатхананың ең биік шыңына жеткізіп, оған әлемнің барлық патшалықтарын көрсетіп, уәде беруі. Ол Американы неліктен ашпады, әлде оның қараңғы билігіне тек патшалықтар ғана қызық па?"

Киелі кітапты талдау

Пайн өзінің сын көздерін қалыптастыру үшін Киелі кітаптан тыс дереккөздерді пайдаланбайтынын, керісінше Киелі кітаптың өзіндегі сөздерді оған қарсы қолданатынын анықтағаннан кейін, Киелі кітаптың қасиеттілігіне күмән келтіріп, оны кез келген басқа кітапты талдағандай талдайды. Мысалы, "Нақыл сөздер кітабын" талдағанда, оның мәтелдері "испан мәтелдеріне қарағанда ақыл-кеңесі төмен, ал америкалық Франклиннің мәтелдерінен ақылды да, тиімді де емес" екенін айтады. Пайн Киелі кітапты "құрамында миф бар есімдер жинағы" деп сипаттап, оның авторларына аян болғанына күмән келтіреді және түпнұсқа авторларын білу мүмкін емес екенін айтады (мысалы, Мұсаның бес кітапты жазғаны немесе Ілхабар авторларының кім екені туралы пікірді жоққа шығарады). 19 ғасырға дейін Киелі кітапты зерттеушілер кеңінен қолданбаған әдістерді пайдалана отырып, Пайн Киелі кітаптың ішкі үйлесімділігін тексерді, оның тарихи дұрыстығына күмән келтірді және оның құдайлық шабыттан тумағанын тұжырымдады. Пайн сондай-ақ, Ескі өсиеттің жалған болуы керек екенін айтады, себебі ол қатыгездікке бой алдыратын Құдайды бейнелейді. Ескі өсиеттегі "жамандықтар тарихы" Пайнды оның тек адамдардың тудырған мифтер жинағы екеніне көндірді. Ол адамдардың сенгіштігіне қынжылды: "Ырым-жырымға үйреніп өскендіктен, адамдардың көпшілігі осы құдай сөзі деп аталатын нәрседе қанша зұлымдық бар екенін білмейді", - деп жазды. Сандар кітабының 31:13–47 тармақтарын мысалға келтіре отырып, Мұсаның мыңдаған ұлдар мен әйелдерді өлтіруге бұйрық бергенін және Құдайдың бұйрығымен мыңдаған қыздарды зорлауға рұқсат бергенін айтады. Пайн Киелі кітапты "өтірік, зұлымдық және құдайға қарсы сөздердің кітабы" деп атады; "Адамның зұлымдығын Құдайдың бұйрығымен байланыстырудан артық құдайға қарсы қандай күнә болуы мүмкін?!" дейді.

Дін мен мемлекет

Пейн діни мекемелерге де шабуыл жасап, дін қызметкерлерін билік пен байлыққа құмарлықтары үшін айыптайды және шіркеудің ғылыми зерттеулерге қарсылығын сынап көрсетеді. Ол христиан дінінің тарихын бұрыңғылық пен зұлымдыққа толы кезең ретінде бейнелейді. Пайн шіркеудің тирандық әрекеттерін, «Адам құқықтары» мен «Жалпы сана» еңбектерінде үкіметтердің іс-әрекеттерін сынағандай сынап, «христиандық теория – ежелгі мифологтардың құдайға табынуының билік пен табысқа бағындырылған түрі ғана» дейді. Мұндай сын Пейннің кітабын басқа деистік еңбектерден ерекшелендіреді, олар әлеуметтік және саяси иерархияға қарсы күреске онша қызығушылық танытпады. Британдық радикализмді зерттеуші Джон Ми былай деп жазады: «Пейн діндегі революция толыққанды саяси революцияның табиғи салдары, тіпті қажетті шарты деп сенді». Пайн Дэвидсон мен Шейк сөздерімен айтқанда, «ақыл-ой еркіндігінің дәуірін, онда ақыл ырым-сенімдерден басым түсетін, ал адамзаттың табиғи құқықтары дін қызметкерлерінің және патшалардың билігін ығыстыратын, олардың екеуі де саяси манипуляциялардың нәтижесінде туған аңыз бен діни сенімдердің екінші деңгейдегі салдары болған» жағдайды суреттейді. Ғалымдар бұл көзқарасты Пейннің «әлемдік секулярлық мыңжылдығы» деп атады және ол оның барлық шығармаларында кездеседі. Мысалы, ол «Адам құқықтары» еңбегін «Қазіргі жағдайда саяси әлемдегі реформаның ешқайсысы да мүмкін емес деп есептелмеуі керек. Бұл – революция дәуірі, онда кез келген нәрсе күтілуге болады» деген сөздермен аяқтайды. Пайн «Христианның жер бетінде билік етуі туралы протестанттық мыңжылдық көзқарасты, Құдайдың көмегінсіз адамзаттың жетілдіруге қабілеттілігі мен прогрестің мүмкіндіктерін көрсететін утопиялық бейнеге айналдырды».

Зияткерлік қарыздар

Пейн өзі аз оқығанын айтса да, оның жазбалары бұл мәлімдемеге қайшы келді; «Ақыл дәуірі» Дэвид Юм, Спиноза және Вольтер дәстүрлеріндегі зияткерлік тамырларға ие. Хьюм «Ақыл дәуірінде» Пейннің танымал еткен «христиан дініне моральдық шабуылдар» сияқты көптеген шабуылдар жасағандықтан, ғалымдар Пейн, мүмкін, Хьюмнің дін туралы еңбектерін оқыған немесе кем дегенде Джозеф Джонсон айнасы арқылы олар туралы естіген деген қорытындыға келді. Пейн әсіресе Хьюмнің дінді «қоғамға зиян келтіретін оң көз» ретінде сипаттауына қызығушылық танытқан болар еді, ол «адамдарды фракциялық, мақтаншы және жоқ көруші» етеді. Юмнан гөрі Пейнге Спинозаның «Теологиялық-саяси трактаты» (1678) көбірек әсер етті. Пейн Спинозаның идеяларымен 18 ғасырдың басқа деистерінің, әсіресе Конерс Миддлтонның еңбектері арқылы танысқан. Бұл ірі философиялық дәстүрлер «Ақыл дәуіріне» айқын әсер еткенімен, Пейн ең үлкен зияткерлік қарызын 18 ғасырдың басындағы ағылшын деистеріне, мысалы Питер Аннетке береді. Джон Толанд Киелі кітапты түсіндіруде ақылды қолдануды жақтады, Мэтью Тиндал аянға қарсы шықты, Миддлтон Киелі кітапты мифология деп сипаттап, кереметтердің болуын күмәндандырды, Томас Морган Ескі өсиеттің талаптарын жоққа шығарды, Томас Вулстон кереметтерге сенудің мүмкіндігіне күмән келтірді, ал Томас Чабб христиан дінінде мораль жоқ деп мәлімдеді. Бұл барлық аргументтер «Ақыл дәуірінде» кездеседі, бірақ олар бұрынғыдай үйлесімді емес.

Риторика және стиль

"Ақиқат дәуірі" кітабының ерекшелігі, Пейннің барлық еңбектері сияқты, оның тілдік стилі болып табылады. Тарихшы Эрик Фоннер Пейннің еңбектері "жаңа саяси тіл қалыптастырды" десе, оның мақсаты саясатты халыққа жақындату болған, сондықтан ол "ашық, қарапайым және түсінікті" стиль қолданған. Пейн "жаңа көзқарас – теңдік принциптеріне негіделген республикалық қоғамның утопиялық бейнесін" ұсынды және оның тілі осы идеалдарды көрсетеді. Фоннер сондай-ақ, "Ақиқат дәуірі" еңбегімен Пейн деизмге жаңа, қарқынды, христиан дініне ашық қарсылық білдіретін сипат берді деп санайды. Ол мұны "қарапайым" (яғни "халыққа жақын" немесе "күнделікті") тіл, сыйсыздық, тіпті діни риторика қолдану арқылы жасады. Америкадағы ең адал жақтастарының бірі Елиу Палмерге жазған хатында Пейн өзінің риторикалық философиясының бір бөлігін былай сипаттайды:

Пейннің риторикасы кең қамтылымға ие болды; оның "нақты" сөздері "жұмысшы және орта таптың мәдениеттерін байланыстыра алды" және көпке таралған цитаталарға айналды. Пейннің стилін естен шығармайтын нәрсе – оның қайталау және риторикалық сұрақтарды тиімді пайдалануы. Осылайша, оқырманның қатысуын күшейтіп, ойлар мен дәлелдерді толық аяқтамай қалдыру арқылы Пейн оқырмандарын өздері қорытынды жасауға шақырады.

"Көпшілік" тілі

Пайнның "Ақыл дәуірі" шығармасындағы стильінің ең ерекше белгісі – оның "әдеміліксіздігі" болып табылады. 18 ғасырда "әдеміліксіздік" орта және төменгі таптармен байланысты болды, әдепсіздікпен емес. Сондықтан, Пайн өзінің "әдеміліксіз" стилін мақтап, сыншылары оған шабуыл жасағанда, дау сыныптық қолжетімділік туралы болды, емес құмарлық туралы. Мысалы, Пайн Күлістің құлауын былай сипаттайды:

Пайн қолданған бейтарап тон және әдеміліксіз стиль оның еңбектерін бұрынғылардан ерекшелендірді. Ол "теизмді аристократия мен зиялылардың қолынан алып, халыққа жеткізді". Пайннің "халыққа" деген риторикалық үндеуі, Киелі кітапты әжуалауы сияқты көп сынға ұшырады. Епископ Ричард Уотсон, Пайнға жауап ретінде жазған ықпалды "Киелі кітапты қорғау" атты еңбегінде, жаңа аудиторияға сөз сөйлеуге мәжбүр болды және былай деп жазды: "Мен осы және келесі хаттарды әдейі халыққа түсінікті стильде жазамын, осылайша олар сіздің еңбегіңізге ерекше есептелген және одан зиян көруі мүмкін оқырмандар тобына жетеді деп үміттенемін". Алайда, Уотсонды және басқаларды тек стиль ғана емес, сонымен қатар Пайн кітабының арзандығы да алаңдатты. 1790 жылдардың басында болған бір бүлікшілдік ісінде Бас прокурор Томас Куперге Буркның "Франция төңкерілісі туралы ойлар" кітабына жауап беруді тыйым салуға тырысты және "оның кітапшасы жоғарғы таптардың қолында болғанда ешқандай кінә табылмайтын болса да, үкімет оны халық арасында таралуын қамтамасыз ететін бағамен шығаруға рұқсат бермейді" деп мәлімдеді.

Құрметсіз дауыспен

Пэйннің стилі "вульгарлық" ғана емес, сонымен қатар дінге келмейтін. Мысалы, ол Жаратылыс кітабының авторы Мұса деген жалған ойдан бас тартқаннан кейін, "Ева мен жылан, және Нұх пен оның кемесі туралы әңгімелер араб ертегілерінің деңгейіне түсіп, көңіл көтеруге лайық болмайды" деп жазды. Көптеген ерте ағылшын деистері Киелі кітап пен христиан дінін сынау үшін әжуаға жүгінгенмен, олардың әжуасы Пэйн қолданған кең ауқымды юмор емес, зерделі әзіл болды. Пэйннің кейіннен танымал ететін әжуасын бастаған білімді элита емес, орта тапқа жататын ерте деистер болды. Шіркеу өкілдерін ең көп ашуландырғаны Пэйннің "құтпеңдеуге толы" әуені болды. Деизмді зерттеуші Джон Редвудтың айтуынша: "Ақыл ғасыры ең дұрысы, құтпеңдеу ғасыры деп аталуы мүмкін, себебі шіркеуге ақыл емес, құтпеңдеу қауіп келтірді". Маңыздысы, Уотсонның кешірім сұрауы Пэйннің мазақтау үні үшін тікелей айыптайды:

Діннің ықпалы

Пейннің квакерлік тәрбиесі оны деистік ойлауға бейімдеді, сонымен бірге оны діни диссиденттік дәстүрге берік орналастырды. Пайн өзінің күмәнділігі үшін квакерлік ортаға алғыс айтатынын мойындады, бірақ квакерлердің ашық сөйлеуге деген құрметі, "Ақыл дәуірі" кітабында ашық және жасырын түрде білдірілген құндылық, оның жазуына одан да күшті әсер етті. Тарихшы Э. П. Томпсонның айтуынша, Пейн "Библияның беделін қарапайым шахтердің немесе ауыл қызының түсінетін аргументтерімен әжуалады". Оның Исаның құдайлық тууы туралы сипаттамасы Киелі кітап тілін түсіндіреді және "үйленуге келісім берген жас әйел туралы әңгіме, ал осы келісімде ол, қарапайым тілмен айтқанда, рухпен жеңілдікке бой алды" делінеді. Квакерлердің дінге өту оқиғалары "Ақыл дәуірі" стиліне де әсер етті. Дэвидсон мен Шейк оның "мақсатының кіріспе мәлімдемесі, ішкі шабыттың қызу сезімі, ар-ұжданның ашық білдірілуі және басқаларды нұсқаулыққа салуға бағытталған евангелистік ниет" американдық квакерлердің жеке мойындамаларына ұқсайды деп санайды. Пайн "Ақыл дәуірі" кітабында квакерлікпен байланысты емес, бірнеше діни риториканы пайдаланады, ең маңыздысы – төменгі топтағы оқырмандарына ұнайтын мыңжылдық тілі. Шынайы діни тіл жалпыға ортақ деп мәлімдеген Пейн, христиандық риторикалық дәстүрдің элементтерін діннің өзі сақтайтын иерархияны жою үшін қолданады. Пайнның жазуының уағыз сипаты оның ең танымал ерекшеліктерінің бірі болып табылады. Уағызды зерттейтін Сакван Беркович, Пейннің жазулары көбінесе "иеремиада" немесе "саяси уағызға" ұқсайды деп санайды. Ол Пейн "теология саясатқа, ал саясат Құдайдың патшалығының дамуына" байланысты болған пуритандық дәстүрге сүйенеді деп мәлімдейді. Пейннің осы стильге қызығу себебі, ол қысқа уақыт метедист уағыздаушысы болған болуы мүмкін, бірақ бұл күдік расталмады.

Қабылдау және мұра

"Ақыл заманы" көптеген оқырмандар мен сыншылардың қарсылығын тудырды, бірақ осы қарсылықтың күші аймаққа қарай өзгерді. Осы жаман қарым-қатынастың төрт негізгі себебі болды: Пейн Киелі кітаптың қасиетті, құдайдан берілген мәтін екенін жоққа шығарды; ол христиан дінін адамның өнертабысы деп дәлелдеді; оның көптеген оқырмандарды қамту қабілеті биліктегілерді алаңдатты; және христиан діні мен Киелі кітап туралы оның бейкүнә және сатиралық стильде жазуы көптеген сенушілерді қынжырды.

Ұлыбритания

Пейннің "Ақыл дәуірі" Британиядағы наразылықты күшейте түсіп, үкімет тарапынан қудалаулармен қатар памфлет соғысын да бастады. 1795 және 1799 жылдар аралығында ғана 50-ге жуық қарсы жауап жарияланды, ал 1812 жылға дейін олардың жаңасы шығарылып тұрды. Көптегені Пейннің екінші бөлігінде Киелі кітапқа жасаған шабуылына жауап ретінде жазылған (Томас Уильямс екінші бөлікті басып шығарғаны үшін сотталғанда, оның таралымы бірінші бөліктен едәуір басып өтті). Сынаушылар Пейннің Киелі кітапты талдауын сынға салғанмен, оның нақты аргументтерін жиі талқыламады. Олар Киелі кітаптың ұзақ тарихы оның сенімділігін дәлелдейді деп, Киелі кітапты әдеби мағынада түсіндіруді жақтады. Сонымен қатар, олар Пейнеге қарсы тікелей шабуылдар жасап, оны "дұрыс ойлау мен мәдениетті адамдардың моралінің жауы" деп сипаттады. Адам құқықтары туралы идеяларды қолдаған Джозеф Пристли сияқты наразылар "Ақыл дәуірінде" келтірілген пікірлерден бас тартты. Тіпті либералды "Аналитикалық шолу" журналы да Пейннің тұжырымдарын күмәнді көріп, кітаптан алшақтады. Пейннің деизмі осы орташа реформаторлар үшін тым радикалды болды және олар экстремизммен байланыстырылудан қорқыды. "Ақыл дәуіріне" қарсы көптеген жауаптар болғанына қарамастан, кейбір ғалымдар Константин Вольнейдің деистік "Бұзылған орындар" еңбегі (француз тіліндегі түпнұсқадан үзінділер Томас Спенстің "Шошқаның еті" және Дэниел Айзек Итонның "Халық үшін саясат" сияқты радикалдық басылымдарда жарияланды) "Ақыл дәуірінен" гөрі ықпалды болды деп санайды. Дэвид Биндманның сөзіне сүйенсек, "Бұзылған орындар" "Англияда Адам құқықтарымен салыстыруға болатын танымалдылыққа ие болды". Бір министр "осындай зиянды басылымның таралуынан туындайтын зиян [Ақыл дәуірі] шектеулі сайлау құқығы мен жеті жылдық парламенттен туындайтын зияннан әлдеқайда үлкен" екенін айтты (басқа да халықтық реформалар себептері). Тек 1818 жылы Ричард Карлайл "Ақыл дәуірін" басып шығарғаны үшін сотталғанда ғана Пейннің мәтіні "19 ғасырдың төменгі сыныбындағы дінсіз агитаторлардың Киелі кітапқа қарсы тұруының символына" айналды. Кітап сотқа дейін де жақсы сатылып тұрғанмен, Карлайл тұтқындалып, айыпталғаннан кейін бірнеше айдың ішінде 4000 данасы сатылды. Сот процесінде, бұқаралық ақпарат құралдарында қызу пікірталас тудырып, Карлайл "Ақыл дәуірінің" толық мәтінін сот хаттамасына оқып берді, осылайша оның одан да кеңінен таралуын қамтамасыз етті. 1818-1822 жылдар аралығында Карлайл "Ақыл дәуірінің" 20 000-ға жуық данасын таратып жібергенін мәлімдеді. 1790 жылдардағыдай, 1818 жылы да билікті ең көп ашуландырған тіл болды. 19 ғасырдағы дінге қарсы сөздерді зерткен Джосс Марш атап көрсеткендей, "осы сот процестерінде қарапайым ағылшын тілі өзі "әдепсіз" және "құмарлық" ретінде қарастырылды. "Ақыл дәуірі" күресі "жай", "қатаң", "жалпы" және "көпшілік" сөздерінің мағынасы теріс түйінделуіне жақындады". Карлайл дінге қарсы сөздер айтқаны үшін кінәлі деп танылып, бір жылға бас бостандығынан айырылды, бірақ ол босату шарттарын қабылдамағандықтан алты жыл түрмеде отырды. Пейннің жаңа риторикасы 19 ғасырдағы радикалдық журналистикаға, әсіресе еркін ойлаушылар, чартистер және оуэнистерге үстемдік етті. Оның мұрасын Томас Джонатан Вуллердің радикалдық "Қара жұлдыз" журналында, Карлайлдің көптеген газеттері мен журналдарында, Уильям Коббеттің радикалдық еңбектерінде, Генри Хетрингтонның "Пенни паперлері" және "Кедейдің күзетшісі" журналдарында, чартист Уильям Ловетттің еңбектерінде, Джордж Холиоактың газеттерінде және Оуэнзм туралы кітаптарында, сондай-ақ еркін ойшыл Чарльз Брэдлоудың "Жаңа реформатор" басылымында көруге болады. "Ақыл дәуірі" жарық көргеннен кейін бір ғасыр өткен соң да Пейннің риторикасы қолданылып келді: Джордж Уильям Футтың "Библияның нұсқаулығы" (1888) Пейннің "Ақыл дәуірі" сияқты, тараулар мен тармақтарды жүйелі түрде "Қайшылықтар", "Ақымақтықтар", "Зұлымдықтар" және "Жамандықтар" деп көрсетуге тырысты. "The Freethinker" журналы (1881 жылы Джордж Фут құрған) Пейн сияқты "сенімнің ақымақтығын" "күлкімен жеңуге" болатынын айтты.

Paine's Age of Reason sparked enough anger in Britain to initiate not only a series of government prosecutions but also a pamphlet war. Around 50 unfavorable replies appeared between 1795 and 1799 alone, and refutations were still being published in 1812. Many of them responded specifically to Paine's attack on the Bible in Part II (when Thomas Williams was prosecuted for printing Part II, it became clear its circulation had far exceeded that of Part I). Although critics responded to Paine's analysis of the Bible, they did not usually address his specific arguments. Instead, they advocated a literal reading of the Bible, citing the Bible's long history as evidence of its authority. They also issued ad hominem attacks against Paine, describing him "as an enemy of proper thought and of the morality of decent, enlightened people". Dissenters such as Joseph Priestley, who had endorsed the arguments of the Rights of Man, turned away from those presented in The Age of Reason. Even the liberal Analytical Review was skeptical of Paine's claims and distanced itself from the book. Paine's deism was simply too radical for these more moderate reformers and they feared being tarred with the brush of extremism. Despite the outpouring of antagonistic replies to The Age of Reason, some scholars have argued that Constantin Volney's deistic The Ruins (translations of excerpts from the French original appeared in radical papers such as Thomas Spence's Pig's Meat and Daniel Isaac Eaton's Politics for the People) was actually more influential than The Age of Reason. According to David Bindman, The Ruins "achieved a popularity in England comparable to Rights of Man itself." One minister complained that "the mischief arising from the spreading of such a pernicious publication [as The Age of Reason] was infinitely greater than any that could spring from limited suffrage and septennial parliaments" (other popular reform causes). It was not until Richard Carlile's 1818 trial for publishing The Age of Reason that Paine's text became "the anti Bible of all lower class nineteenth century infidel agitators". Although the book had been selling well before the trial, once Carlile was arrested and charged, 4,000 copies were sold in just a few months. At the trial itself, which created a media frenzy, Carlile read the entirety of The Age of Reason into the court record, ensuring it an even wider publication. Between 1818 and 1822, Carlile claimed to have "sent into circulation near 20,000 copies of the Age of Reason". Just as in the 1790s, it was the language that most angered the authorities in 1818. As Joss Marsh, in her study of blasphemy in the 19th century, pointed out, "at these trials plain English was reconfigured as itself 'abusive' and 'outrageous.' The Age of Reason struggle almost tolled the hour when the words 'plain,' 'coarse,' 'common,' and 'vulgar' took on a pejorative meaning." Carlile was convicted of blasphemy and sentenced to one year in prison but spent six years instead because he refused any "legal conditions" on his release. Paine's new rhetoric came to dominate popular 19th century radical journalism, particularly that of freethinkers, Chartists and Owenites. Its legacy can be seen in Thomas Jonathan Wooler's radical periodical The Black Dwarf, Carlile's numerous newspapers and journals, the radical works of William Cobbett, Henry Hetherington's periodicals the Penny Papers and the Poor Man's Guardian, Chartist William Lovett's works, George Holyoake"s newspapers and books on Owenism, and freethinker Charles Bradlaugh's New Reformer. A century after the publication of The Age of Reason, Paine's rhetoric was still being used: George William Foote's "Bible Handbook (1888) systematically manhandles chapters and verses to bring out 'Contradictions,' 'Absurdities,' 'Atrocities,' and 'Obscenities,' exactly in the manner of Paine's Age of Reason." The periodical The Freethinker (founded in 1881 by George Foote) argued, like Paine, that the "absurdities of faith" could be "slain with laughter."

Франция

"Ақиқат дәуірі" француздар үшін жазылғанмен, революциялық Францияға тигізген әсері шамалы болды. Пейн былай деп жазды: «Франция халқы атеизмге бет бұрып, асығыс жолмен бара жатты, мен оларды тоқтату және кез келген адамның сенімінің алғашқы қағидасына – «Мен Құдайға сенемін» – бекіту үшін осы еңбекті олардың тіліне аудардым» (курсив Пейннікі). Пейннің аргументтері Францияда бұрыннан мәлім және қолжетімді болды; белгілі бір жағынан, олар бұрыннан қабылданбаған еді. Францияда болғанда Пейн тағы бес отбасымен бірге Теофилантропия шіркеуін құрды. Бұл шіркеудің негізгі догмасы – адам Құдайдың даналығы мен мейірімділігіне құлшылық етуі және осы құдайлық қасиеттерді мүмкіндігінше дамытуы керек болатын азаматтық дін еді. Шіркеуде дін қызметкері немесе пастор болған жоқ, ал дәстүрлі Библиялық уағыздың орнына ғалымдардың лекциялары немесе философтардың ілімдері туралы уағыздар айтылды. Онда Сент-Винсент-де-Пол, Джордж Вашингтон, Сократ және Руссоны құрметтейтін төрт мереке тойланды. Сэмюэл Адамс бұл шіркеудің мақсатын «жастардың санасына Құдайға құрмет пен махаббатты, сондай-ақ жалпыға ортақ қайырымдылықты сіңіру арқылы дәуірді жаңару» деп түсіндірді. 1801 жылы Наполеон Ватиканмен конкордатқа келгенде шіркеу жабылды.

Америка Құрама Штаттары

Америка Құрама Штаттарында "Ақыл дәуірі" жариялануы деизмнің "қайта жандануына" себеп болды. Пейн соншалықты жек көрінді, оны бір ғасырдан астам уақыт өткен соң да Теодор Рузвельт "нашар атеист" деп айыптады. 18 ғасырдың соңында Америка Пейннің аргументтерін қабылдауға дайын болды. Итан Аллен деизмді қорғаған алғашқы американдық еңбек – "Reason, The Only Oracle of Man" (1784) жариялады, бірақ деизм көбінесе білімді элитаның философиясы болып қала берді. Бенджамин Франклин және Томас Джефферсон сияқты адамдар оның қағидаларын қолдады, бірақ сонымен бірге діннің "әлеуметтік бақылаудың" пайдалы мақсатына қызмет ететінін айтты. Деизм Американың орта және төменгі таптарына тек Пейннің қызықты және танымал еңбегі жарық көргеннен кейін ғана жетті. Халықтың көп бөлігі француз революциясының секулярлық идеалдарын мақұлдағандықтан, оны қабылдады. "Ақыл дәуірі" 17 рет басылып, АҚШ-та мыңдаған данасы сатылды. "Көр соқыр, адасқан дін қызметкері" және Америкадағы Пейннің ең адал ізбасары Елиху Палмер бүкіл елде деизмді насихаттады. Палмер "американ деизмінің Киелі кітабы" атанған "Табиғат қағидаларын" жариялады, Мэннен Джорджияға дейін деистік қоғамдар құрды, бүкіл елде Ақыл ғибадатханаларын салдырды және Пейн ақырында он жеті эссе жазған екі деистік газет құрды. Фоннер: "Ақыл дәуірі ең көп таралған деистік еңбекке айналды. Пейнге дейін адам христиан және деист бола алатын; енді мұндай діни көзқарас дерлік мүмкін емес болды". Осы деистік өрлеуден кейін бірден Екінші Ұлы ояну басталды. Джордж Спатер: "Пейннің "Ақыл дәуіріне" және басқа да дінге қарсы ойларға деген жек көрушілік соншалықты зор болды, 18 ғасырдың соңына дейін Америкада үлкен қарсы революция басталды" деп түсіндірді. 1796 жылы Гарвардтағы әрбір студентке Уотсонның "Ақыл дәуіріне" жауап ретінде жазылған еңбегінің көшірмесі берілді. 1815 жылы американдық романшы және моралист Парсон Уимс "Зинақорлыққа қарсы Құдайдың кек алуы" атты кітабын жариялады, ондағы басты кейіпкерлердің бірі "Пейннің "Ақыл дәуірін" оқығаннан кейін ерте құлдырауға ұшырады". Пейннің "бостандыққа шақырушы" мәтіні жас жігітті "Киелі кітапқа қарсы батыл жала жапқанға" дейін жетеледі, тіпті ол "әкесінің жақсы, ескі отбасылық Киелі кітабын жиіп тастап, ләззат табудың сенімді жолы ретінде "АҚЫЛ ДӘУІРІН" алды!" 1805 жылдың қазан айында Джон Адамс өзінің досы Бенджамин Уотерхаусқа, американдық дәрігер және ғалымға былай деп жазды: Адамс Пейннің "Ақыл дәуірін" ағартушылықтың өкілі ретінде емес, оның "садақасы" ретінде қарастырды. Осы шабуылдарға қарамастан, Пейн өзінің сенімінен ешқашан тайған жоқ; ол өліп жатқанда, бір әйел оған келіп, Құдай оған оның жанын құтқаруды бұйырған деді. Пейн оны "Ақыл дәуірінде" қолданған сияқты үнмен қабылдамады: "пух, пух, бұл шындық емес. Сізге мұндай әдепсіз хабармен жіберілген жоқ. Пшоу, Ол сіз сияқты ақымақ, жағымсыз қарт әйелді хабарымен жібермес еді". 1820 жылдан кейін "Ақыл дәуірі" көбінесе назарсыз қалды, бірақ Ұлыбританиядағы радикалды топтар мен Америкадағы еркін ойшылдар, мысалы Роберт Г. Ингерсолл және американдық аболиционист Монкур Дэниел Конвей, оның еңбектерін өңдеп, Пейннің алғашқы өмірбаянын жазды, ол "Нью-Йорк Таймс" газетінде жақсы бағаланды. 1859 жылы Чарльз Дарвиннің "Түрлердің шығу тегі" атты еңбегі жарық көргеннен кейін ғана, Ұлыбританияда Киелі кітапты сөзбе-сөз оқудан бас тартуға себеп болды, Пейннің көптеген идеялары қабылдауға ие болды. Жазушы Марк Твен айтқандай, "Азаматтық соғыстан бұрын "Ақыл дәуірін" оқығанын мойындау үшін батыл адам болу керек еді. Мен оны алғаш рет ұшқыш болып жұмыс істегенде оқыдым, оны қорқынышпен және күмәнмен оқыдым, бірақ оның қорқынышсыздығы мен керемет күшіне таң қалдым". Пейннің шіркеу, монархия және аристократияны сынауы Твеннің "Коннектикут янкисі король Артурдың сотында" (1889) еңбегінде ең анық көрінеді. Пейннің мәтіні бүгінге дейін басылып шығарылуда, ол 18 ғасырдың діни мәтіндерінің санатындағы сирек еңбектердің бірі. Оның хабары әлі де әсерлі, мұны Кристофер Хитченс дәлелдеді: "Егер адам құқықтары қараңғы заманда қорғалуы керек болса, онда бізге ақыл-ой дәуірі қажет болады". Оның 2006 жылғы "Адам құқықтары" кітабы "құқықтар мен ақыл-ой түрлі ашық және жасырын шабуылға ұшыраған уақытта Томас Пейннің өмірі мен жазуы бізге қажет болатын арсеналдың бір бөлігі болады" деген мәлімдемемен аяқталады.

In the United States, The Age of Reason initially caused a deistic "revival". Paine became so reviled that he could still be maligned as a "filthy little atheist" by Theodore Roosevelt over one hundred years later. At the end of the 18th century, America was ripe for Paine's arguments. Ethan Allen published the first American defense of deism, Reason, The Only Oracle of Man (1784), but deism remained primarily a philosophy of the educated elite. Men such as Benjamin Franklin and Thomas Jefferson espoused its tenets but at the same time argued that religion served the useful purpose of "social control." It was not until the publication of Paine's more entertaining and popular work that deism reached into the middling and lower classes in America. The public was receptive, in part, because they approved of the secular ideals of the French Revolution. The Age of Reason went through 17 editions and sold thousands of copies in the United States. Elihu Palmer, "a blind renegade minister" and Paine's most loyal follower in America, promoted deism throughout the country. Palmer published what became "the bible of American deism", The Principles of Nature, established deistic societies from Maine to Georgia, built Temples of Reason throughout the nation, and founded two deistic newspapers for which Paine eventually wrote seventeen essays. Foner wrote, "The Age of Reason became the most popular deist work ever written Before Paine it had been possible to be both a Christian and a deist; now such a religious outlook became virtually untenable." Almost immediately after this deistic upsurge, the Second Great Awakening began. George Spater explains that "the revulsion felt for Paine's Age of Reason and for other anti religious thought was so great that a major counter revolution had been set underway in America before the end of the eighteenth century." By 1796, every student at Harvard was given a copy of Watson's rebuttal of The Age of Reason. In 1815, Parson Weems, an early American novelist and moralist, published God's Revenge Against Adultery, in which one of the major characters "owed his early downfall to reading 'PAINE'S AGE OF REASON'". Paine's "libertine" text leads the young man to "bold slanders of the bible" even to the point that he "threw aside his father's good old family bible, and for a surer guide to pleasure took up the AGE OF REASON!" In October 1805 John Adams wrote to his friend Benjamin Waterhouse, an American physician and scientist:

Adams viewed Paine's Age of Reason not as the embodiment of the Enlightenment but as a "betrayal" of it. Despite all of these attacks, Paine never wavered in his beliefs; when he was dying, a woman came to visit him, claiming that God had instructed her to save his soul. Paine dismissed her in the same tones that he had used in The Age of Reason: "pooh, pooh, it is not true. You were not sent with any such impertinent message Pshaw, He would not send such a foolish ugly old woman as you about with His message." The Age of Reason was largely ignored after 1820, except by radical groups in Britain and freethinkers in America, such as Robert G. Ingersoll and the American abolitionist Moncure Daniel Conway, who edited his works and wrote the first biography of Paine, favorably reviewed by The New York Times. Not until the publication of Charles Darwin's The Origin of Species in 1859, and the large scale abandonment of the literal reading of the Bible that it caused in Britain did many of Paine's ideas take hold. As writer Mark Twain said, "It took a brave man before the Civil War to confess he had read the Age of Reason I read it first when I was a cub pilot, read it with fear and hesitation, but marveling at its fearlessness and wonderful power." Paine's criticisms of the church, the monarchy, and the aristocracy appear most clearly in Twain's A Connecticut Yankee in King Arthur's Court (1889). Paine's text is still published today, one of the few 18th century religious texts to be widely available. Its message still resonates, evidenced by Christopher Hitchens, who stated that "if the rights of man are to be upheld in a dark time, we shall require an age of reason". His 2006 book on the Rights of Man ends with the claim that "in a time when both rights and reason are under several kinds of open and covert attack, the life and writing of Thomas Paine will always be part of the arsenal on which we shall need to depend."

"Ақыл дәуірі" кітабының қазіргі заманғы басылымдары

Пейн, Томас. Ақыл-ой дәуірі. Ред. Керри Уолтерс. Питерборо: Broadview Press, 2011. Пейн, Томас. Ақыл-ой дәуірі. Толық нұсқасы. Дүниежүзілік деистер одағы, 2009. Пейн, Томас. Ақыл-ой дәуірі. Ред. Филип Шелдон Фоннер. Нью-Йорк: Citadel Press, 1974. Пейн, Томас. Томас Пейн: Жиынтық жазбалары. Ред. Эрик Фоннер. Америка кітапханасы, 1995. Пейн, Томас. Томас Пейннің өмірі мен маңызды жазбалары. Ред. Филип С. Фоннер. Replica Books, 2000. Пейн, Томас. Томас Пейн оқулығы. Ред. Майкл Фут және Айзек Крамник. Нью-Йорк: Penguin Books, 1987.