Кіріспе

Француз философы, жазушы және энциклопедияшы (1713–1784) 1743 жылы Антуанетта Чемпионға үйленді. 4 баласы болған. Дени Дидро (Denis Diderot; 5 қазан 1713 – 31 шілде 1784) – француз философы, өнер сыншысы және жазушы, ең танымал Жан Ле Ронд д’Алембермен бірге «Энциклопедияның» негізін қалаушы, бас редакторы және авторы. Ол Ағарту дәуірінің көрнекті тұлғасы болды. Дидро бастапқыда иезуит колледжінде философия оқыды, содан кейін дін қызметкері болуді ойлады, бірақ қысқа ғана уақыт заңды оқыды. 1734 жылы жазушы болуға шешім қабылдағанда, әкесі одан бас тартты. Ол келесі он жыл бойы богемиялық өмір сүрді. 1740 жылдары ол өзінің ең танымал шығармаларының көптеген бөлімдерін, соның ішінде 1748 жылы жарық көрген «Жасырын зергерлік бұйымдар» (Les Bijoux indiscrets) романын жазды. 1751 жылы Дидро Жан Ле Ронд д’Алембермен бірге «Энциклопедияны» құрды. Бұл көптеген белгілі авторлардың үлесін қамтитын және қолөнерді сипаттаған алғашқы энциклопедия болды. Оның діни емес көзқарасы, Киелі кітаптағы ғажайыптарға күмәнмен қараған мақалалары діни және мемлекеттік билік өкілдерін ашуландырды; 1758 жылы Католик шіркеуі, ал 1759 жылы француз үкіметі де оны тыйым салды, бірақ бұл тыйым қатаң түрде орындалмады. «Энциклопедияның» алғашқы қатысушыларының көптеген бөлігі оның даулылығына байланысты жобадан шығып кетті, ал кейбіреулері тіпті түрмеге қамалды. 1759 жылы Д’Алембер Дидроны жалғыз редактор етіп тағайындады. Дидро 7000-ге жуық мақала жазып, негізгі авторға айналды. Ол 1765 жылға дейін жобаны жалғастырды. «Энциклопедиямен» айналысқан кезеңінің соңына қарай ол одан көңілі тоймады және бүкіл жобаның бекер кеткеніне сенді. Дегенмен, «Энциклопедия» француз революциясының алғыкөрсеткіштерінің бірі саналады. Дидро өмірінің көп бөлігінде қаржылық қиындықтарға тап болды және оның еңбегі лайықты бағаланбады, тіпті Француз академиясына мүше болып қабылданудан бас тартты. 1766 жылы оның жағдайы жақсарды, өйткені оның қаржылық қиындықтары туралы естіген Екатерина Ұлы императрица оның «Энциклопедияда» жұмыс істеген кезінде жинаған 3000 томдық жеке кітапханасын 15000 ливрге сатып алды және оған өмір бойы кітапхананың сақтаушысы ретінде қызмет ету үшін жылына 1000 ливр қосымша ұсынды. Ол одан 50 жылдық жалақысын алдын ала алды және 1773 және 1774 жылдары Санкт-Петербургтағы оның сарайында бес ай болды, аптасына бірнеше рет түрлі тақырыптарды талқылады және олар үшін эсселер жазды. Дидроның өміріндегі әдеби беделі негізінен оның пьесалары мен «Энциклопедияға» қосқан үлесіне байланысты болды; оның ең маңызды шығармаларының көптеген бөлігі, соның ішінде «Жаков Фаталист», «Рамоның жүрсіншісі», «Актердің парадоксы» және «Д’Аламбердің арманы» оның қайтыс болғаннан кейін ғана жарық көрді.

Ерте өмір

Дени Дидро Шампан аймағының Лангре қаласында дүниеге келген. Оның ата-анасы Дидье Дидро, кесуші, шебер, және Анжелика Вигнерон болды. Денистің бес бауыры мен інісінің үшеуі ересекке дейін өмір сүрді: Дениз Дидро, олардың кіші інісі Пьер Дидье Дидро және олардың қарындасы Анжелика Дидро. Дени Дидро өз әпкесі Денизге қатты құрметтеніп, кейде оны "әйел Сократ" деп атайтын. Дидро өзінің ресми білімін Лангредегі иезуит колледжінде бастады. 1732 жылы Париж университетінен Магистр дәрежесін алды. 1735 жылы ол дін қызметкері болудан бас тартып, Париж заң факультетінде оқуға бел буды. Алайда оның заңгерлік оқулары ұзаққа созылмады, сондықтан 1740-шы жылдардың басында ол жазушы және аудармашы болуға шешім қабылдады. 1742 жылы ол Жан Жак Руссомен достық қарым-қатынас орнатты, оны шахмат ойынын көріп, Кафе де ла Регенс-те кофе ішіп жүргенде кездестірді. Оның қайтыс болған анасы мен әпкесінің құрметіне оның қызына Анжелика деп ат қойылды. 1749 жылы қарындасы Анжеликаның қайтыс болуы Дидроның дінге деген көзқарасына әсер еткен болуы мүмкін. Ол өзінің монахтар туралы романы "La Religieuse" романына шабыт берді деп болжанады, онда ол монастырға кіруге мәжбүр болған және сонда әпкелерінен азап шеккен әйелді бейнелейді. Дидро әйеліне адал болмады, Анна Габриэль Бабутимен (кейін суретші Жан Батист Грезбен үйленді және ажырасты), Мадлен де Пузие, Софи Волланд және Мэм де Мо (Жанна Кэтрин де Мо) сияқты әйелдермен қарым-қатынаста болды. Оларға ол көптеген сақталған хаттар жазды, бірақ соңында олар оны жасырақ еркекке тастап кетті. 1745 жылы ол Шафтсберидің "Құрмет пен қадір туралы зерттеу" еңбегінің аудармасын жариялады, оған өзінің "ой-толғауларын" қосты. Бұл кітапта Дидро үйлесімділік орнату үшін ақыл мен сезімді татуластыруды ұсынды. Дидроның пікірінше, сезімсіз ізгілікке зиян тигізеді және ұлы туынды жасау мүмкін емес. Алайда, сезімді бақылау үшін ақыл-сана қажет, өйткені тәртіпсіз сезім зиянды болуы мүмкін. Онда деист, атеист және пантеист құдайлық табиғат туралы диалог жасайды. Деист жобалау арқылы дәлел келтіреді. Атеист ғалам физика, химия, материя және қозғалыс арқылы жақсы түсіндіріледі дейді. Пантеисттер ақыл мен материяның ғаламдық бірлігі, олар мәңгілік және ғаламды құрайды, Құдай дейді. Бұл еңбек 1830 жылға дейін жарияланбады. Мұның себебін әртүрлі түсіндіреді. Бірі – жергілікті полиция діни қызметкерлердің христиан дініне қарсы жаңа шабуыл туралы ескертуімен қолжазбаны тартып алды, екіншісі – билік Дидроны бұл еңбегін жарияламауға мәжбүрледі. 20 тамызда Дидроны фортецадағы жайлы бөлмеге көшірді, оған келушілермен кездесіп, бақта серуендеуге рұқсат берді. 23 тамызда Дидро түрмеден рұқсатсыз шықпауға уәде берген тағы бір хатқа қол қойды. Бұл еңбекте білім мен кәсіптер туралы ақпарат біріктірілген. Дидро әр тақырыпта білімнің мол екеніне баса назар аударды. Бұл түсініктерден барлығымыз да пайда көрер едік.

Даулар

Алайда Дидроның еңбегі бастапқыда-ақ дау-дамайға толып, 1752 жылы сот тарапынан тоқтатылды. Екінші том аяқталып келгенде, редактордың дін және табиғи құқыққа қатысты жазбаларындағы бүлікшілдік мазмұнға байланысты айыптаулар көтерілді. Дидро тұтқындалып, оның үйінде жаңа мақалаларға арналған қолжазбалар іздестірілді, бірақ ешқандай қолжазба табылмай, іздеу сәтсіз аяқталды. Олар іздеуді тапсырған Кристиан де Ламонион Малешербтің үйінде жасырылған еді. Малешерб абсолютист болғанымен, монархияға адал болса да, әдеби жобаға ықылас көрсетті. Оның және басқа да ықпалды қолдаушылардың көмегімен жоба қайта жаңғыртылды. Дидро жұмысына оралғаннан кейін, үнемі дау-дамайдың ортасында болды. Бұл жиырма жыл Дидро үшін үздіксіз еңбек ғана емес, сонымен қатар мазасыздық пен достарының тастап кетуімен өткен кезең болды. Церковьтік топ Энциклопедияны жамандады, оны өз философиялық қарсыластарының бекінісі деп қарады. 1757 жылға қарай, олар оны көтере алмады – жазылушылардың саны 2000-нан 4000-қа дейін өсті, бұл жұмыстың халық арасындағы ықпалы мен күшінің артуын көрсетті. Онда мемлекеттік басқарудың басты міндеті – елдің қара халықты қорғау екендігі туралы қағида қалыптасты. Энциклопедия қоғамға қарсы құрылған қастандықтардың жемісі деп есептелді, ал олардың қауіпті идеялары ашық жариялану арқылы одан да қауіптірек болды. 1759 жылы Энциклопедия ресми түрде тыйым салынды. Оның кейбір бөлімдері өте шағын болса да, көптеген бөлімдері еңбек талап ететін, жан-жақты және ұзақ болды. Ол түзетулерді тексеру және жауапсыз авторлардың қолжазбаларын редакциялау кезінде көзіне зиян келтірді. Күндіздері шеберханаларда өндіріс процестерін меңгерді, ал түндері күндіз білгендерін жазып отырды. Оны полицияның шабуылы туралы үнемі қорқытулар мазалады. Бірінші томның соңғы даналары 1765 жылы жарық көрді. 1764 жылы, оның зор еңбегі аяқталуға жақын болғанда, ол ең үлкен қайғыға ұшырады: кітап сатушы Ле Бретон үкіметтің наразылығынан қорқып, Дидродан шыққаннан кейін, дәлелдеу парақтарынан тым қауіпті деп санайтын барлық жолдарды алып тастағанын анықтады. Фурбанк былай деп жазады: "Ол және баспахана бақылаушысы толығымен құпия жұмыс істеді, сонымен қатар автордың түпнұсқа қолжазбасын қасақана жойды, сондықтан зақымдалған жерді қалпына келтіру мүмкін болмады". Дидроның жиырма жыл бойы ауыр еңбекпен жасаған ескерткіші қайта жаңғыртуға келмейтіндей етіп бүлінді.

Ла Религия (Монахиня немесе монахиняның естеліктері)

"La Religieuse" романы католик шіркеуінің мекемелеріндегі бұрықпалықты көрсетуді мақсат еткен туынды болды.

Сюжет

Роман әдеби тұтыну үшін жазылған туынды ретінде емес, Дидроның серігі, Крузмар маркизінің Парижде болуын қамтамасыз ету мақсатында жасалған күрделі әзіл ретінде басталды. "Кежеке әйел" романы 18 ғасырда, яғни заманауи Францияда өтеді. Сюзанна Симонин – ақылды және сезімтал он алты жасар француз қызы, ата-анасы оны өз еркіне қарсы католик монастырына жіберуге мәжбүрлейді. Сюзаннаның ата-анасы бастапқыда оны қаржылық қиындықтарға байланысты монастырға жіберудің себебін айтады. Бірақ монастырьда ол шын мәнінде өзінің анасының ізгіліксіз баласы болғандықтан, осылай істегенін біледі, себебі анасы адалдықтан тайып кеткен. Анасы Сюзаннаны монастырға жіберу арқылы, оны құрбандыққа шалып, осылайша өз күнәсін жууға тырысқан. Монастырьда Сюзанна діни қауымның антына бергісі келмегендіктен, қорлауға, мазақтауға және зорлық-зомбылыққа ұшырайды. Соңында ол Сюзаннаның қайғысына ашынған Мони анасымен дос болады. Мони анасының қайтысынан кейін, жаңа анасы Санте Кристина, Сюзаннаға бұрынғы анасының көрсеткен жанашырлығын көрсетпейді, тіпті Сюзаннаны Мони анасының өліміне кінәлі деп айыптайды. Сюзанна Санте Кристина анасынан физикалық және психикалық жағынан қиналып, жартылай өлімге жетеді. Сюзанна өзінің адвокаты, Манури мырзамен байланысады, ол оны заңды түрде антынан босатуға тырысады. Манури Сюзаннаны басқа монастырға, Сент-Эутропқа ауыстыруға қол жеткізеді. Жаңа монастырьда анасының лесбиянка екені белгілі болады және ол Сюзаннаға деген сезімін күшейтеді. Анасы Сюзаннаны азғыруға тырысады, бірақ оның тазалығы мен әдептілігі анасын ақылдан шығарып, өліміне алып келеді. Сюзанна дін қызметкерінің көмегімен Сент-Эутроп монастырінен қашып құтылады. Азат болғаннан кейін, ол қайтадан тұтқындалып, монастырға қайтарылып алады деп қорқады, сондықтан Дидроның досы Крузмар маркизінен көмек күтеді.

Талдау

Дидроның романы христиан дінін айыптауға емес, шеттеулі діни өмірді сынауға бағытталған.

Қысқаша мазмұны

Кітаптағы баяндаушы атақты композитор Жан-Филипп Рамоның туысы Жан-Франсуа Рамомен болған әңгімесін айтады. Туысы музыка жазады және оқытады, бірақ атына байланысты өзін кемсітеді және нағасынан қызғанады. Соңында ол жалқаулыққа және рассалыққа беріледі. Әйелі қайтыс болғаннан кейін ол өзіне деген құрметін жоғалтады, ал оның тікілдеген мінезі бұрынғы достарынан жиіркенуіне себеп болады. Дидро туысын сипаттайды: бұрын бай, әдемі әйелі болған, қазір кедейлік пен құлдырауда өмір сүріп, достарынан шеттетілген адам. Дегенмен, ол өзінің өткенінен жетерлік нәрсені сақтап, қайғысын философиялық тұрғыдан талдай алады және юмор сезімін жоғалтпайды. Негізінен, ол еш нәрсеге сенбейді – дінге де, моральға да, тіпті Руссоның табиғат өркениеттен жақсы деген пікіріне де сенбейді, себебі оның ойынша табиғаттағы әрбір түр бірін-бірін жейді.

Өлгеннен кейін жариялау

"Жаңа туған немере" шығармасының жарияланым тарихы қиын-қыстау. 1761 және 1774 жылдар аралығында жазылған Дидро өмірінде бұл туындыны жариялауға үлкермеді, тіпті оны достарымен де бөліспеген сияқты. Дидро қайтыс болғаннан кейін, мәтіннің бір көшірмесі Шиллерге жетіп, ол оны Гетеге берді. Гете 1805 жылы осы туындыны неміс тіліне аударды. Гете аудармасы Францияға келді, ал 1821 жылы француз тіліне қайта аударылды. 1823 жылы мәтіннің тағы бір көшірмесі жарық көрді, бірақ Дидроның қызы оны жарияламас бұрын өңдеп, түзетті. Алғашқы қолжазба 1891 жылы ғана табылған еді. 1759 жылы Гримм Дидродан Луврдегі екі жылда бір рет өтетін көркемсурет көрмелері туралы "Корреспонденцияға" баяндама жасауды сұрады. Дидро 1759 және 1771 жылдар аралығында, сондай-ақ 1775 және 1781 жылдары Салон туралы баяндады. Дидро Грюздің сезімталдығын, әсіресе Грюздің бір кезде Дидроның сүйіктісі болған әйелінің бейнесін суреттеуін жоғары бағалады. Ол сондай-ақ "Paradoxe sur le comédien" ("Актер парадоксы") атты драмалық эссе жазды, ол 1770 және 1778 жылдар аралығында жазылған, бірақ 1830 жылы, оның қайтыс болғаннан кейін ғана жарық көрді. Бұл эссе актерлік өнерге қатысты теорияны түсіндіреді, онда ұлы актерлер өзі көрсететін эмоцияларды сезінбейді делінеді. Кейде ол оның жамбасын шапалақтап, назарын аударған. Екатерина мадам Джефринге жазған хатында: "Сіздің Дидроңыз – ерекше адам. Мен онымен әңгімелескеннен кейін жамбасым көгеріп, қарауытып кетті. Өзімді және дене мүшелерімді қорғау үшін арамызға үстел қоюға мәжбүр болдым. Ол "ұлттан басқа ешқандай шын билеуші жоқ, ал халықтан басқа ешқандай шын заң шығарушы жоқ" деп жариялауы керек. Ол тәуелсіз құқықтық базаны құратын және "Біз, халық, және осы халықтың егемендігі, осы заңдарға теңдей бағаланамыз" деген мәтінмен басталатын Ресейдің жаңа заң кодексін жасауы керек. Ақырында Дидро осы жазбаларды Екатеринаға жібермеуге шешім берді, бірақ олар оның өлімінен кейін басқа қағаздарымен бірге оған жеткізілді. Оларды оқығаннан кейін ол ашуға булықты және олардың ешқандай ой-пікірден мүкісіз, ақылсыз, шындықтан алыс сөздер екенін айтты.

Өлім және жерлеу

Дидро 1784 жылғы 31 шілдеде Парижде өкпе тромбозынан қайтыс болды және қаланың Сен-Рох шіркеуінде жерленді. Оның мұрагерлері оның зор кітапханасын Екатерина II-ге жіберіп, ол оны Ресей Ұлттық кітапханасына тапсырды. Ол бірнеше рет басқа француз тұлғаларымен бірге Пантеонға қоюға тыйым салынды. 1793 жылы Дидроның қабірін қабір тонаушылар бұзып, оның денесін шіркеу еденінде қалдырды. Кейін билік өкілдері оның сүйегін жаппай қабірге көшірген болжамдалады. Француз үкіметі оның туылған күнінің 300 жылдығын атап өтуді қарастырды, бірақ ол іске аспады.

Бағалау және ықпал ету

Мармонтель мен Анри Майстер Дидромен зиялы әңгімелердің қатты ләззатын бөліскендерін айтты. Дидроның замандасы және қарсыласы Жан Жак Руссо өзінің "Мырзаларым" атты естеліктерінде бірнеше ғасырдан кейін Дидроға Платон мен Аристотельге көрсетілгендей құрмет көрсетіледі деп жазды. Француз революциясы кезінде атеизмнің маңызы төмендегендіктен, Дидро жамандалып, дін қызметкерлерін тым қатты қуғындауға кінәлі деп есептелді. Келесі ғасырда Дидроны Балзак, Делакруа, Стендаль, Зола және Шопенгауэр жоғары бағалады. Конттың пікірінше, Дидро – қызықты дәуірдегі ең көрнекті зиялы болды.

Қазіргі құрмет

Отис Феллоуз және Норман Торри Дидроны «француздық он сегізінші ғасырдың ең қызықты және ой қозғаушы тұлғасы» деп сипаттады. 1993 жылы американдық жазушы Кэтлин Шайн Нью-Йорктегі академиялық өмірге сатиралық «Рамоның қызы» атты туындысын жариялады. Бұл туындының негізінде әйелдің Дидроның «Рамоның немересі» атты (құрастырылған) 18 ғасырлық порнографиялық пародиясын зерттеуі жатыр. Мичико Какутани «Нью-Йорк Таймс» газетінде бұл кітапты «академиялық ой-сананың епті философиялық сатирасы» және «қазіргі заманғы әдептің тартымды комедиясы» деп бағалады. Француз жазушысы Эрик Эммануэль Шмитт «Le Libertin» (Азатшыл) атты пьеса жазды, онда Дидроның өмірінен бір күн, соның ішінде әйел суретшіге арналған ойдан шығарылған сессия бейнеленген, ол сексуалды жағдайға толы, бірақ «Энциклопедияны» редакциялау қажеттілігімен тоқтатылады. Алғаш рет 1997 жылы Париждің Монпарнас театрында қойылды, онда Бернар Жиродо Дидро рөлін, ал Кристиан Коэнди мадам Тербуш рөлін сомдады. 2013 жылы Дидроның туғанына үш жүз жыл толуына орай, оның туған қаласы Лангре оның құрметіне бірқатар шаралар өткізді және Дидроның өмірімен байланысты жерлерді көрсететін аудио тур ұсынды, соның ішінде оның қарындасы Анжелика ант берген монастырьдың қираған қалдықтары. 2013 жылдың 6 қазанында Лангреде Дидроның қозғалысқа қосқан үлесіне арналған Ағарту мұражайы, Дени Дидроның «Maison des Lumières» үйі ашылды.