Шарль Монтескье: Француз философы және саяси ойшыл

Кіріспе

Француздық әлеуметтік сарапшы және саяси ойшыл (1689–1755) – француз философы Шарль Луи де Секонда, Ла Бреде және де Монтескье бароны (ʃaʁl lwi də səɡɔ̃da baʁɔ̃ də la bʁɛd e də mɔ̃tɛskjø; 18 қаңтар 1689 – 10 ақпан 1755), көбінесе Монтескье деп аталады (/us/'/m//ɒ//n//t//ə//s//k//j//uː/, /ukalso/, /m//ɒ//n//t//E/'/s//k//j//ɜː/, mɔ̃tɛskjø). Ол француз судьясы, әдебиетші, тарихшы және саяси философ болған. Ол билікті бөлу теориясының негізгі авторы, бұл теория әлемнің көптеген конституцияларында қолданылады. Ол сонымен қатар «деспотизм» сөзінің саяси терминологияда орнығуына ең көп үлес қосқан автор ретінде танымал. Оның 1748 жылы анонимді түрде жарияланған «Заң рухы» атты еңбегі Ұлыбритания мен Америка колонияларында жақсы қабылданды және АҚШ Конституциясын жасау кезінде Америка Құрама Штаттарының негізін қалаушы әкелеріне әсер етті.

Өмірбаян

Монтескье Францияның оңтүстік-батысындағы Бордоның оңтүстігіндегі Шато-де-ла-Бредеде дүниеге келген. Оның әкесі Жак де Секонда (1654–1713) – ұзақ аристократиялық тарихы бар, тіпті ағылшын тәжінің үміткері Ричард де ла Польден де тараған сарбаз болған. Оның анасы Мари Франсуаза де Песнель (1665–1696), Шарль жеті жасқа толғанда қайтыс болған, Секондат отбасына Ла Бреда баронының атағын әкелген мұрагер әйел болды. Оның отбасы гугеноттардан шыққан. Анасы қайтыс болғаннан кейін ол француз дворяндарының балаларына арналған көрнекті мектеп – Джуилидің католик колледжіне жіберілді, онда 1700 жылдан 1711 жылға дейін білім алды. 1713 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін ол бауыры, барон де Монтескьеге қарауға берілді. 1714 жылы Бордо Парламентінің кеңесшісі болды. Ол протестантизмге бейімділік танытты және 1715 жылы протестант Жанна де Лартигке үйленді, одан үш бала дүниеге келді. Барон 1716 жылы қайтыс болды, оған өзінің байлығы мен атағын, сондай-ақ Бордо Парламентіндегі президент-мортье лауазымын қалдырды, осы лауазымды ол он екі жыл бойы иеленді. Монтескье өмірінің алғашқы жылдары маңызды үкіметтік өзгерістердің кезеңі болды. Англия өзінің Даңқты революциясынан (1688–1689) кейін конституциялық монархия деп жарияланып, 1707 жылы Шотландиямен бірігіп Ұлыбритания Корольдігін құрды. Францияда ұзақ жылдар бойы билік құрған Людовик XIV 1715 жылы қайтыс болып, оның орнына бес жасар Людовик XV отырды. Бұл ұлттық өзгерістер Монтескьеге үлкен әсер етті, ол өз еңбектерінде оларға жиі сілтеме жасады. Монтескье ақырында заңгерлік қызметтен бас тартып, өзін зерттеу мен жазуға арнады. Ол 1721 жылы жариялаған «Персия хаттары» еңбегімен әдеби жетістікке қол жеткізді. Бұл сатирада париждік қоғам екі парсы саяхатшының көзімен бейнеленген, заманауи француз қоғамының абсурдты жақтарын ашып көрсетеді. Шығарма бірден классикаға айналып, дереу пираттық жолмен таратылды. 1722 жылы ол Парижге барып, достарының, соның ішінде Бордода әскери губернатор болған Бервик герцогының көмегімен әлеуметтік өмірге араласты. Сондай-ақ ол ағылшын саясаткері виконт Болингброкпен танысты, оның кейбір саяси көзқарастары кейіннен Монтескьедің ағылшын конституциясын талдауында көрініс тапты. 1726 жылы парламенттен шаршап, Парижге бет бұрған ол кеңсесін сатты. Уақыт өте келе, кейбір кедергілерге қарамастан, ол 1728 жылдың қаңтарында Француз академиясына сайланды. 1728 жылдың сәуір айында Монтескье Бервик герцогының жүрдек інісі Лорд Вальдегрейвпен бірге Еуропаға саяхатқа шықты. Ол Австрия мен Венгрияға, содан кейін Италияға бір жыл бойы сапар шекті. 1729 жылдың қазан айының соңында ол Лорд Честерфилдпен бірге Англияға барды, онда Вестминстердегі Хорн Таверн ложасында франкмасондыққа қабылданды. Ол 1731 жылдың көктеміне дейін Англияда болып, содан кейін Ла Бредеге оралды. Сырттай ол помещик ретінде өмірге бейімделгендей көрінді: ол паркін ағылшын үлгісінде өзгертіп, өзінің тегін зерттеді және феодалдық құқықтарын бекітті. Бірақ ол үнемі зерттеу жұмыстарында болды, ал саяхаттарында география, заңдар мен әдет-ғұрыптар туралы ойлары осы кезеңдегі саяси философия бойынша негізгі еңбектерінің бастапқы көзіне айналды. Ол 1734 жылы өзінің ең танымал үш кітабының бірі – «Римдіктердің ұлылығы мен құлдырауының себептері туралы ойлар» еңбегін жариялады. 1748 жылы ол «Заң рухы» атты еңбегін шығарды, ол тез арада Еуропа мен Америкадағы саяси ойларға үлкен әсер етті. Францияда бұл кітапты көптеген адамдар құлшыныспен қабылдады, бірақ Сорбонна және 1751 жылы Католик шіркеуі (Құйылған кітаптар тізімі) айыптады. Ол Еуропаның қалған бөлігінде, әсіресе Ұлыбританияда жоғары бағаланды. Монтескье Солтүстік Америкадағы британдық колонияларда да азаттықтың қорғаушысы ретінде жоғары бағаланды. Саяси ғалым Дональд Лутцтың XVIII ғасырдың соңындағы еңбектерді зерттеуіне сәйкес, Монтескье колониалды революцияға дейінгі британдық Америкадағы үкімет пен саясат туралы ең жиі сілтеме жасалған авторитет болды, оны американдық негізін қалаушылар Киелі кітаптан басқа кез-келген көзден көбірек атады. Америка революциясынан кейін оның еңбегі Американың көптеген негізін қалаушыларына, әсіресе Вирджиниялық Джеймс Мэдисонға, «Конституцияның әкесіне» күшті әсер етті. Монтескьедің «үкіметтің әрбір адам екіншісінен қорықпауы үшін құрылуы керек» деген философиясы Мэдисонды және басқаларды жаңа ұлттық үкімет үшін еркін және тұрақты негіздің билікті анық және тең салмақта бөлуді қажет ететінін еске салды. Монтескье катарактадан зардап шегіп, соқыр болып қалудан қорқады. 1754 жылдың соңында ол Парижге барды, көп ұзамай ауырып, 10 ақпан күні 1755 жылы қайтыс болды. Ол Париж қаласындағы Сен-Сюльпис шіркеуіне жерленді.

Montesquieu was born at the Château de la Brède in southwest France, south of Bordeaux. His father, Jacques de Secondat (1654–1713), was a soldier with a long noble ancestry, including descent from Richard de la Pole, Yorkist claimant to the English crown. His mother, Marie Françoise de Pesnel (1665–1696), who died when Charles was seven, was an heiress who brought the title of Barony of La Brède to the Secondat family. His family was of Huguenot origin. After the death of his mother he was sent to the Catholic College of Juilly, a prominent school for the children of French nobility, where he remained from 1700 to 1711. His father died in 1713 and he became a ward of his uncle, the Baron de Montesquieu. He became a counselor of the Bordeaux Parlement in 1714. He showed preference for Protestantism and in 1715 he married the Protestant Jeanne de Lartigue, who eventually bore him three children. The Baron died in 1716, leaving him his fortune as well as his title, and the office of président à mortier in the Bordeaux Parlement, a post that he would hold for twelve years. Montesquieu's early life was a time of significant governmental change. England had declared itself a constitutional monarchy in the wake of its Glorious Revolution (1688–1689), and joined with Scotland in the Union of 1707 to form the Kingdom of Great Britain. In France, the long reigning Louis XIV died in 1715 and was succeeded by the five year old Louis XV. These national transformations had a great impact on Montesquieu; he would refer to them repeatedly in his work. Montesquieu eventually withdrew from the practice of law to devote himself to study and writing. He achieved literary success with the publication of his 1721 Persian Letters , a satire representing society as seen through the eyes of two Persian visitors to Paris, cleverly criticizing absurdities of contemporary French society. The work was an instant classic and accordingly was immediately pirated. In 1722, he went to Paris and entered social circles with the help friends including the Duke of Berwick whom he had known when Berwick was military governor at Bordeaux. He also acquainted himself with the English politician Viscount Bolingbroke, some of whose political views were later reflected in Montesquieu's analysis of English constitution. In 1726 he sold his office, bored with the parlement and turning more toward Paris. In time, despite some impediments he was elected to the Académie Française in January 1728. In April 1728, with Berwick's nephew Lord Waldegrave as his traveling companion, Montesquieu embarked on a grand tour of Europe, during which he kept a journal. His travels included Austria and Hungary and a year in Italy. He went to England at the end of October 1729, in the company of Lord Chesterfield, where he was initiated into Freemasonry at the Horn Tavern Lodge in Westminster. He remained in England until the spring of 1731, when he returned to La Brède. Outwardly he seemed to be settling down as a squire: he altered his park in the English fashion, made inquiries into his own genealogy, and asserted his seignorial rights. But he was continuously at work in his study, and his reflections on geography, laws and customs during his travels became the primary sources for his major works on political philosophy at this time. He next published Considerations on the Causes of the Greatness of the Romans and their Decline (1734), among his three best known books. He was to publish The Spirit of Law in 1748, quickly translated into English. It quickly rose to influence political thought profoundly in Europe and America. In France, the book met with an enthusiastic reception by many but was denounced by the Sorbonne and, in 1751, by the Catholic Church (Index of Prohibited Books). It received the highest praise from much of the rest of Europe, especially Britain. Montesquieu was also highly regarded in the British colonies in North America as a champion of liberty. According to a survey of late eighteenth century works by political scientist Donald Lutz, Montesquieu was the most frequently quoted authority on government and politics in colonial pre revolutionary British America, cited more by the American founders than any source except for the Bible. Following the American Revolution, his work remained a powerful influence on many of the American founders, most notably James Madison of Virginia, the "Father of the Constitution". Montesquieu's philosophy that "government should be set up so that no man need be afraid of another" reminded Madison and others that a free and stable foundation for their new national government required a clearly defined and balanced separation of powers. Montesquieu was troubled by a cataract and feared going blind. At the end of 1754 he visited Paris and was soon taken ill, and died from a fever on 10 February 1755. He was buried in the Église Saint Sulpice, Paris.

Тарих философиясы

Монтескьедің тарих философиясы жеке тұлғалар мен оқиғалардың рөлін азайта түсті. Ол "Римдіктердің ұлылығы мен құлдырауының себептері туралы ойлар" еңбегінде әрбір тарихи оқиғаның негізгі күшпен қозғалатынын түсіндірді:

Әлемді кездейсоқтық билемейді. Римдіктерден сұраңыз, олар белгілі бір жоспармен басшылыққа алғанда үзіліссіз табысқа жетті, ал басқа жолмен ергенде үздіксіз сәтсіздікке ұшырады. Әрбір монархияда оны биіктетуге, сақтауға немесе құлатуға әсер ететін жалпы, рухани және физикалық себептер бар. Барлық жағдайлар осы себептермен бақыланады. Егер бір шайқастың нәтижесі – яғни, нақты бір себеп – бір мемлекеттің құлауына әкелсе, онда сол мемлекеттің бір шайқастан кейін құлайтынына себеп болатын жалпы себеп болған. Қысқасы, басты бағыт барлық жеке жағдайларды өзімен бірге алады. Республикадан Империяға өтуді талқылағанда, егер Цезарь мен Помпей Республика үкіметін басып алуға тырыспаса, олардың орнына басқа адамдар табылатынын айтты. Мәселе Цезарь мен Помпейдің емес, адамның құштарлығында еді.

Метеорологиялық климат теориясы

Монтескьедің «Заң рухы» кітабында баяндалған және «Персия хаттары» кітабында қысқаша айтылған антропологиялық ойлауының тағы бір мысалы – оның метеорологиялық климат теориясы. Бұл теория климаттың адамның мінез-құлқына және оның қоғамына маңызды әсер ететінін айтады және оны француз натуралисі Жорж Луи Леклерк, Конт де Буффон да қолдады. Монтескье өмірдің материалдық жағдайы ретінде қоршаған ортаның ықпалына назар аударғандықтан, қазіргі антропологиядағы материалдық жағдайлардың – қолжетімді энергия көздері, ұйымдастырылған өндіріс жүйелері және технологиялар сияқты – күрделі әлеуметтік-мәдени жүйелердің дамуына тигізетін әсері туралы алаңдаушылықты болжады. Ол тіпті кейбір климаттардың басқаларына қарағанда жақсырақ екенін, Францияның орташа климатының идеалды екенін айтады. Оның пікірінше, өте ыстық елдерде тұратын адамдар «тызғын мінезді», ал солтүстік елдерде тұратындар «суық» немесе «қатаң» болады. Сондықтан Еуропаның орталық бөлігіндегі климат ең қолайлы. Бұл тұста Монтескьеге Геродоттың «Тарихтар» еңбегіндегі ұқсас пікір әсер еткен болуы мүмкін. Геродот Грекияның «идеалды» орташа климатын Скифияның тым суық және Мысырдың тым ыстық климатынан ажыратады. Бұл сол кездегі кең таралған наным болды және Геродот заманындағы медициналық жазбаларда, соның ішінде Гиппократ корпусының «Ауа, су, жерлер туралы» еңбегінде де кездеседі. Монтескьедің сүйікті авторларының бірі – Тациттың «Германия» кітабында да осыған ұқсас ойлар бар. Филип М. Паркер өзінің «Физиоэкономика» (MIT Press, 2000) кітабында Монтескье теориясын қолдап, елдер арасындағы экономикалық айырмашылықтардың көп бөлігі әртүрлі климаттардың физиологиялық әсерімен түсіндіріледі деп санайды. Социологиялық тұрғыдан қарағанда, Луи Альтюссер Монтескьедің әдіснамалық революциясын талдағанда, әлеуметтік динамика мен саяси құрылымдарды түсіндіруде климат сияқты материалдық факторларды антропологияға енгізудің маңыздылығына назар салды. Ауыл шаруашылығының пайда болуына және жабайы өсімдіктер мен жануарларды қолға үйретуге жағдай жасаған белгілі бір климаттық және географиялық факторлар күрделі әлеуметтік жүйелердің дамуына себеп болды.

Another example of Montesquieu's anthropological thinking, outlined in The Spirit of Law and hinted at in Persian Letters, is his meteorological climate theory, which holds that climate may substantially influence the nature of man and his society, a theory also promoted by the French naturalist Georges Louis Leclerc, Comte de Buffon. By placing an emphasis on environmental influences as a material condition of life, Montesquieu prefigured modern anthropology's concern with the impact of material conditions, such as available energy sources, organized production systems, and technologies, on the growth of complex socio cultural systems. He goes so far as to assert that certain climates are more favorable than others, the temperate climate of France being ideal. His view is that people living in very warm countries are "too hot tempered", while those in northern countries are "icy" or "stiff". The climate of middle Europe is therefore optimal. On this point, Montesquieu may well have been influenced by a similar pronouncement in The Histories of Herodotus, where he makes a distinction between the "ideal" temperate climate of Greece as opposed to the overly cold climate of Scythia and the overly warm climate of Egypt. This was a common belief at the time, and can also be found within the medical writings of Herodotus' times, including the "On Airs, Waters, Places" of the Hippocratic corpus. One can find a similar statement in Germania by Tacitus, one of Montesquieu's favorite authors. Philip M. Parker, in his book Physioeconomics (MIT Press, 2000), endorses Montesquieu's theory and argues that much of the economic variation between countries is explained by the physiological effect of different climates. From a sociological perspective, Louis Althusser, in his analysis of Montesquieu's revolution in method, alluded to the seminal character of anthropology's inclusion of material factors, such as climate, in the explanation of social dynamics and political forms. Examples of certain climatic and geographical factors giving rise to increasingly complex social systems include those that were conducive to the rise of agriculture and the domestication of wild plants and animals.

Еске алу

1981-1994 жылдар аралығында 200 франк тұратын француз банкнотасында Монтескье суреті бейнеленген. 1989 жылдан бері Францияның Саяси Идеялар Тарихшыларының қауымдастығы жыл сайынғы Монтескье сыйлығын саяси ой тарихы бойынша жазылған ең үздік француз тіліндегі диссертацияға табыс етеді. 2007 жылғы Еуропа күнінде Нидерландының Гаага қаласында Монтескье институты ашылды, оның мақсаты – Еуропалық Одақ пен оның мүше мемлекеттерінің парламенттік тарихы мен саяси мәдениетін зерттеу және білім беруді дамыту. 2008 жылы Люксембургтегі Монтескье мұнарасы Еуропалық Одақ Соттарының бас кеңсесіне қосымша ретінде салынды. Бұл ғимаратта институттің көптеген аударма қызметтері орналасқан. 2019 жылға дейін ол Comenius мұнарасымен бірге елдегі ең биік ғимарат болып саналды.

Ағылшын тілінде аударылған шығармалар

М. де Монтескьедің толық шығармалары, аударма. Томас Нюгент, Лондон: Т. Эванс және В. Дэвис, 1777, 4 том. Құрамына Заң рухы, Римдіктер туралы ойлар, парсы хаттары, хаттар, Дәм туралы очерк, Гнид ғибадатханасы, Заң рухын қорғау кіреді. https://oll. libertyfund.org/titles/montesquieu-complete-works-4-vols-1777

М. де Секонданың еңбектері, барон де Монтескье, 3 том, Лондон: Вернор және Худ, 1800. https://catalog.hathitrust.org/Record/102110886

Гнид ғибадатханасы Кефиза мен Купидонмен және Арсакс пен Исмениямен, аударма. Джон Сейер, Лондон: Визетели [1889]. https://catalog.hathitrust.org/Record/100769287

Жеке және саяси: Монтескьедің үш аңызы (Книд ғибадатханасы, Лисимах және Диалог де Силла мен Эукрат), Уильям Б. Алленнің екі тілді басылымы, Ланхам: Америка университетінің баспасы, 2008. Рим империясының өрлеуі мен құлдырауының себептері туралы ойлар, төртінші басылым, Глазго: Роберт Ури, 1758. https://archive.org/details/reflectionsoncau00mont/page/n6

Рим империясының өрлеуі мен құлдырауының себептері туралы ойлар, Оксфорд: Geo. Б. Уиттакер, 1825. https://archive.org/details/reflectionsonca00montgoog/page/n7

Римдіктердің ұлылығы мен құлдырауы себептері туралы ойлар, аударма. Ииу Бейкер, Нью-Йорк: Д. Апплтон, 1882. https://catalog.hathitrust.org/Record/100769779; https://archive.org/stream/cu31924028288722#page/n5/mode/2up

Римдіктердің ұлылығы мен құлдырауының себептері туралы ойлар, аударма. Дэвид Ловентал, Нью-Йорк: Free Press, 1965; Индианаполис: Хакет, 1999. Парсы хаттары (Lettres persanes). Бірнеше ағылшын тіліндегі аудармалар бар, олардың екеуі ғана OC басылымымен бірдей анықтама жүйесін қолданады (1721 жылғы түпнұсқа басылымына негізделген): аударма. Маргарет Молдон, Оксфордтың әлемдік классикасы, 2008 ж., және аударма. Филип Стюарт, 2020, ашық қолжетімділік: https://montesquieu.ens-lyon.fr/spip.php?article3494. Заңдардың рухы, Томас Нюдженттың ағылшын тіліне аудармасы. Бұл аударманың келесі екі ғасыр бойы көптеген басылымдары (және түрлері) жарық көрді. Заңдардың рухы: бірінші ағылшын тіліндегі басылымның жинағы, кіріспе, жазбалар және қосымшалармен бірге, Дэвид Уоллес Карритерс, ақыл-ой мен мінезге әсер ететін себептер туралы эссе, Беркли: Калифорния университеті баспасы, 1977 ж. Заңдардың рухы, аударма. Энн М. Колер, Басия С. Миллер және Гарольд С. Стоун, Кембридж университетінің баспасы, 1989 жыл. Заңның рухы, аударма. Филип Стюарт, 2018 жыл. Ашық қолжетімділік: http://montesquieu.ens-lyon.fr/spip.php?rubrique186

Менің ойларым (Mes pensées), аударма. Генри Кларк, Индианаполис: Liberty Fund, 2012. Интернетте: https://oll.libertyfund.org/titles/montesquieu-my-thoughts-mes-pensees-1720-2012

Ғылым, саясат және дін туралы баяндамалар, диссертациялар және диалогтар, аударма. Дэвид Карритерс пен Филип Стюарт, Дэвид Карритерстің кіріспесі мен жазбалары, Нью-Йорк: Кембридж университетінің баспасы, 2020.

Ағылшын тіліндегі жалпы білім

Эмиль Дюркгейм, Монтескье және Руссо, Социологияның алға басушылары, Энн Арбор: Мичиган университетінің баспасы, 1961. Дэвид В. Карритерс және Патрик Коулман (ред.), Монтескье және заманауилық рухы, (SVEC 2002:09), Оксфорд: Вольтер қоры. Ребекка Э. Кингстон (ред.), Монтескье және оның мұрасы, Олбани: SUNY Press, 2009. Доменико Феличе, Монтескье: кіріспе, Мила Удин: Mimesis International, 2018. Киган Калланнан және Шарон Рут Крауз (ред.), Монтескьеге арналған Кембридж серігі, Кембридж университетінің баспасы, 2023.