Вольтер: Француз ағартушысы, философ және тарихшысы

Кіріспе

Француз жазушысы, тарихшысы және философы (1694–1778)

Франсуа Мари Аруэ (fʁɑ̃swa maʁi aʁwɛ; 21 қараша 1694 – 30 мамыр 1778), псевдонимімен М. де Вольтер (/vɒlˈtɛər/, /voʊlˈtɛər/; сондай-ақ /US/vɔːlˈtɛər/; vɔltɛːʁ) деп белгілі, француз Ағартушылығының жазушысы, философ (философ), сатирик және тарихшы болған. Зекетімен, христиан дінін (әсіресе Рим-католик шіркеуін) және құлдықты сынауымен әйгілі Вольтер сөз бостандығы, дін бостандығы және шіркеу мен мемлекеттің бөлінуінің жақтасы болды. Вольтер жан-жақты және өнімді жазушы болды, пьесалар, өлеңдер, романдар, эсселер, тарихтар, сондай-ақ ғылыми еңбектер сияқты әдебиеттің барлық түрлерінде шығармалар жазды. Ол 20 000-нан астам хат, 2 000 кітап және кітапша жазды. Вольтер халықаралық деңгейде танымал және коммерциялық сәттілікке жеткен алғашқы авторлардың бірі болды. Ол азаматтық құқықтарды ашық түрде қорғады және католик француз монархиясының қатаң цензура заңдарынан үнемі қауіп көрді. Оның poleмикасы төзімсіздік пен діни догмаларды, сондай-ақ сол кездегі француз институттарын келекелеген. Оның ең танымал еңбегі және шедевр туындысы – «Кандид» повесі, ол өз заманының көптеген оқиғаларын, ойшылдарын және философияларын, әсіресе Готфрид Лейбництің және оның әлеміміздің «барлық мүмкін әлемдердің ең жақсысы» деген сенімін сынға алып, келекелейді.

Ерте өмір

Франсуа Мари Аруэ Парижде дүниеге келді, Франсуа Аруэдің бес баласының ең кішісі. Оның әкесі заңгер және қазыналықтың кішігірім шенеунігі болса, анасы Мари Маргарита Домар француз дворяндарының ең төменгі тармағынан шыққан әйел еді. Вольтердің туған күні туралы әртүрлі болжамдар бар, өйткені ол 1694 жылғы 20 ақпанда Герен де Рошбрун немесе Рокбрун ақсүйекінің заңсыз ұлы ретінде дүниеге келгенін айтқан. Оның екі үлкен бауырласы – Арман Франсуа мен Роберт – бала кезінде қайтыс болды, ал қалған бауырласы Арман мен қарындасы Маргарита Катерина сәйкесінше тоғыз және жеті жас үлкен болды. Отбасы оны «Зозо» деп лақаптап атады, ал Вольтер 1694 жылғы 22 қарашада крещениеден өтті. Оның куәгерлері – Франсуа де Шатонеф және анасының туысы Мари Домар болды. Ол 1704-1711 жылдары иезуиттердің Колледж Луи-ле-Грандта оқыды, онда латын, теология және риториканы үйренді. Кейін өмірінде итальян, испан және ағылшын тілдерін жетік меңгерді. Мектепті бітірген соң Вольтер жазушы болғысы келгенін шешті, бірақ әкесі оның заңгер болуын қалаған. Вольтер Парижде нотариусқа көмекші болып жұмыс істейтіндей болып, көп уақытын поэзия жазуға жұмсады. Әкесі бұл туралы білгенде, оны Нормандиядағы Канға заңгерлікке оқуға жіберді. Бірақ жас жігіт жазуын жалғастырып, эсселер мен тарихи зерттеулер жазды. Вольтердің өткір тілі оны араласқан ақсүйек отбасылардың арасында танымал етті. 1713 жылы әкесі оған Вольтердің крест әкесі Пьер Антуан де Шатонефтің (француз тілінде Pierre Antoine de Châteauneuf) Голландиядағы жаңа француз елшісінің хатшысы қызметін алуға көмектесті. Гаагада Вольтер француз протестант босқыны Кэтрин Олимп Дюнуайерге (қарапайым тілде «Пимпетта») ғашық болды. Олардың қарым-қатынасы үлкен дау тудырды және де Шатонеф оны сол жылдың соңында Францияға қайтаруға мәжбүр етті. Вольтердің өмірінің көп бөлігі Париж қаласына байланысты болды. Бастапқыда ол үкіметке сын айтқаны үшін билікпен проблемаларға тап болды. Осының салдарынан ол екі рет түрмеге қамалып, бір рет Англияға уақытша жер аударылды. Бір сатиралық өлеңінде Вольтер регентті қызымен туысқандық қатынаста болды деп айыптады, нәтижесінде Бастилияда он бір ай түрмеде отырды. 1717 жылдың қаңтарында Comédie Française оның алғашқы пьесасы «Эдипті» сахналауға келісті, ал ол 1718 жылдың қараша айының ортасында, босатылғаннан жеті ай өткен соң ашылды. Оның бірден сынға ұшырап, қаржылық табысқа ие болуы оның беделін нығайтты. Францияның регенті де, Ұлыбританияның королі Георг I де Вольтерге өздерінің ризашылықтарын білдіру үшін медальдар табыс етті. Вольтер негізінен діни төзімділік пен ой еркіндігін жақтады. Ол діни басшылардың және аристократиялық монархиялық биліктің жоюы үшін күресті және халықтың құқықтарын қорғайтын конституциялық монархияны қолдады.

François Marie Arouet was born in Paris, the youngest of the five children of François Arouet, a lawyer who was a minor treasury official, and his wife, Marie Marguerite Daumard, whose family was on the lowest rank of the French nobility. Some speculation surrounds Voltaire's date of birth, because he claimed he was born on 20 February 1694 as the illegitimate son of a nobleman, Guérin de Rochebrune or Roquebrune. Two of his older brothers—Armand François and Robert—died in infancy, and his surviving brother Armand and sister Marguerite Catherine were nine and seven years older, respectively. Nicknamed "Zozo" by his family, Voltaire was baptized on 22 November 1694, with François de Châteauneuf [fr], and Marie Daumard, the wife of his mother's cousin, standing as godparents. He was educated by the Jesuits at the Collège Louis le Grand (1704–1711), where he was taught Latin, theology, and rhetoric; later in life he became fluent in Italian, Spanish, and English. By the time he left school, Voltaire had decided he wanted to be a writer, against the wishes of his father, who wanted him to become a lawyer. Voltaire, pretending to work in Paris as an assistant to a notary, spent much of his time writing poetry. When his father found out, he sent Voltaire to study law, this time in Caen, Normandy. But the young man continued to write, producing essays and historical studies. Voltaire's wit made him popular among some of the aristocratic families with whom he mixed. In 1713, his father obtained a job for him as a secretary to the new French ambassador in the Netherlands, the Pierre Antoine de Châteauneuf [fr], the brother of Voltaire's godfather. At The Hague, Voltaire fell in love with a French Protestant refugee named Catherine Olympe Dunoyer (known as 'Pimpette'). Their affair, considered scandalous, was discovered by de Châteauneuf and Voltaire was forced to return to France by the end of the year. Most of Voltaire's early life revolved around Paris. From early on, Voltaire had trouble with the authorities for critiques of the government. As a result, he was twice sentenced to prison and once to temporary exile to England. One satirical verse, in which Voltaire accused the Régent of incest with his daughter, resulted in an eleven month imprisonment in the Bastille. The Comédie Française had agreed in January 1717 to stage his debut play, Œdipe, and it opened in mid November 1718, seven months after his release. Its immediate critical and financial success established his reputation. Both the Régent and King George I of Great Britain presented Voltaire with medals as a mark of their appreciation. Voltaire mainly argued for religious tolerance and freedom of thought. He campaigned to eradicate priestly and aristo monarchical authority, and supported a constitutional monarchy that protects people's rights.

Атауы

Аруэ 1718 жылы Бастилияда тұтқындалғаннан кейін Вольтер есімін қабылдады. Оның шығу тегі белгісіз. Бұл – оның тегі Аруэдің латынша жазылуы және «le jeune» («жас») деген сөздің бас әріптерінен құралған AROVET LI анаграммасы. Оның әпкесінің ұрпақтары арасындағы отбасылық дәстүрге сәйкес, ол бала кезінде «le petit volontaire» («еріншекті кішкентай») деп аталған, ал ересек болғаннан кейін осы есімнің бір түрін қайта қолданды. Атау сонымен қатар оның отбасының туған жері Пуату аймағындағы Эирвольд қаласының буынларын кері аударғандай. Ричард Холмс есімнің анаграммалық шығуын қолдайды, бірақ Вольтер сияқты жазушы оны жылдамдық пен батылдық сезімін беру үшін де пайдаланған болуы мүмкін деп қосады. Бұл сезімдер «ат үстінде акробатикалық тәсілдер (трапецияда немесе атта), volte face (жауға қарсы бұрылу) және «ұшқыр» (бастапқыда кез келген қанатты жаратылыс) сияқты сөздермен байланысты. «Аруэ» есімі оның өсіп келе жатқан беделіне лайық емес еді, әсіресе оның «à rouer» («сабап тастау») және «roué» (дебошкер) сөздерімен сәйкес келуіне байланысты. 1719 жылдың наурызында Жан Батист Руссоға жазған хатында Вольтер, егер Руссо оған жауап хат жібергісі келсе, оны Месье де Вольтерге жолдауын сұрайды. Хатының соңында былай деп түсіндіріледі: «Мен Аруэ есімімен тым бақытсыз болдым, сондықтан басқа есімді қабылдадым, әсіресе ақын Руамен шатаспау үшін». Бұл, әдетте, Аденес ле Руаға сілтеме жасайды, және «oi» дифтонгі сол кезде қазіргі «уа» сияқты айтылған, сондықтан «Аруэ» есімімен ұқсастық айқын, демек, бұл оның шешіміне әсер еткен болуы мүмкін. Вольтер өмірі бойы кем дегенде 178 түрлі псевдоним қолданғаны да белгілі.

Ертедегі көркем әдебиет

Вольтердің келесі пьесасы – «Артемир», ежелгі Македонияда өтеді, 1720 жылдың 15 ақпанында сахнаға қойылды. Бұл пьеса сәтсіз аяқталып, мәтіннің тек шағын бөліктері ғана сақталған. Оның орнына, ол 1717 жылдың басында қолға алған Франция королі Генрих IV туралы эпикалық поэмаға қайта оралды. Басылымға рұқсат алынбағандықтан, 1722 жылдың тамызында Вольтер Франциядан тыс жерде баспагер іздеу үшін солтүстікке аттанды. Саяхатында оның сүйіктісі, жас тоқал Мари Маргарита де Рупельмонде оны сүйреп жүрді. Брюссельде Вольтер мен Руссо бірнеше күн кездесіп, содан кейін Вольтер мен оның сүйіктісі солтүстікке жол тартты. Ақырында Гаагада баспагер табылды. Нидерландта Вольтер голланд қоғамының ашықтығы мен төзімділігіне қатты әсерленді. Францияға оралғаннан кейін, ол Руанда екінші баспагерді тапты, ол «Генриаданы» жасырын түрде басып шығаруға келісті. 1723 жылдың қарашасында бір айға созылған шешек ауруынан жазылғаннан кейін, поэманың алғашқы даналары Парижге жасырын түрде жеткізіліп, таратылды. Поэма бірден үлкен сәттілікке ие болса да, Вольтердің жаңа пьесасы «Мариамне» 1724 жылдың наурыз айында алғаш сахнаға қойылғанда сәтсіздікке ұшырады. Көптеген өзгерістер енгізілгеннен кейін, ол 1725 жылдың сәуір айында «Комеди Франсез» театрында жақсы қабылдаумен ашылды. Бұл пьеса 1725 жылдың қыркүйегінде Людовик XV пен Мари Лезчинскаяның тойында көрсетілген ойын-сауықтардың бірі болды.

Ұлыбритания

1726 жылдың басында аристократ шевалье де Рохан Шабо Вольтерді ат салып, есімін өзгерткені үшін келекеледі, ал Вольтер оның аты әлемнің құрметін жеңіп алатынын, ал Рохан өзінің абыройын киілетінін айтты. Ашуға буған Рохан бірнеше күннен кейін қарақшыларын Вольтерді сабап тастауға бұйырды. Әділет іздеп, Вольтер Роханды дуэльге шақырды, бірақ күшті Рохан әулеті 17 сәуірде 1726 жылы Вольтерді тұтқынға алып, сотсыз Бастилияға қамады. Шешілмейтін қамаудан қорқып, Вольтер балама жаза ретінде Англияға жер аударылуын сұрады, француз билігі оған келісті. 2 мамырда оны Бастилиядан Кале қаласына дейін сүйреп апарып, Ұлыбританияға жол тартты. Англияда Вольтер көбінесе Уандсвортта тұрды, оның ішінде Эверард Фокенермен танысты. 1727 жылдың желтоқсанынан 1728 жылдың маусымына дейін ол британдық баспасына жақын болу үшін Ковент-Гардендегі Мейден-Лейнде тұрды, қазір ол еске алу тақтасымен белгіленген. Вольтер ағылшынның жоғары қоғамдық өмірінде Александр Поуп, Джон Гей, Джонатан Свифт, Леди Мэри Вортли Монтегю, Сара, Марлборо герцогинясы және көптеген ақсүйектер мен патшалық отбасының мүшелерімен кездесті. Ұлыбританиядағы жер аудармасы Вольтердің ойлау жүйесіне зор әсер етті. Ол Англияның конституциялық монархиясымен, француз абсолютизмінен және елдегі сөз және дін бостандығымен қызығушылық танытты. Ол сол кездегі жазушылардың ықпалында болды және ағылшын әдебиетіне, әсіресе континенттік Еуропада әлі де жақсы танылмаған Шекспирге қызығушылық танытты. Шекспирдің неоклассикалық стандарттардан ауытқуын көрсеткеніне қарамастан, Вольтер оны француз драмасы үшін үлгі ретінде қарастырды, ол одан әлдеқайда тегіс болғанымен, сахналық әрекеттен мүлдем құр болды. Бірақ кейіннен, Шекспирдің Франциядағы ықпалы арта бастағанда, Вольтер өзінің пьесаларымен қарама-қарсы үлгі көрсетуге тырысып, Шекспирдің қатыгездіктерін айыптады. Вольтер Исаак Ньютонның жерлеу рәсіміне қатысқан болуы мүмкін, сондай-ақ Ньютонның қызы Кэтрин Кондуиттпен кездескен. 1727 жылы Вольтер ағылшын тілінде екі мақала жариялады: «Францияның азаматтық соғыстары туралы, қызықты қолжазбалардан алынған» және «Еуропа халықтарының эпикалық поэзиясы туралы, Гомерден Милтонға дейін». Сондай-ақ, ол квакерлер туралы хат жариялады. Екі жарым жылдық жер аудармадан кейін Вольтер Францияға оралды, ал бірнеше айдан кейін Диеп қаласында болғаннан кейін билік оған Парижге оралуға рұқсат берді. Бір кешкі ас дастарқанында француз математигі Шарль Мари де Ла Кондамин француз үкіметінің қарызын өтеу үшін ұйымдастырған лотереяны сатып алуды ұсынды, ал Вольтер консорциумға қосылып, шамамен миллион ливр тапты. Ол ақшаны ақылмен инвестициялады және осының арқасында Қаржы сотын өзінің жауапкершілігіне сендіре алды, бұл оған әкесінен мұра болған сенім қорын басқаруға мүмкіндік берді. Ол енді даусыз бай болды. 1732 жылы «Заир» пьесасымен тағы да сәттілікке жетті, ол 1733 жылы жарық көрген кезде ағылшын еркіндігі мен саудасын мақтаған Фокенерге арналды. Ол ағылшын үкіметі, әдебиеті, діні және ғылымы туралы өзінің құрметті мақалаларын «Letters Concerning the English Nation» (Лондон, 1733) еңбегінде жариялады. 1734 жылы олар Руанда «Lettres philosophiques» деп жарияланды, үлкен дау тудырды. Патшалық цензураның бекітілімінсіз басылып шыққан мақалалар британдық конституциялық монархияны француздыққа қарағанда, әсіресе діни төзімділік тұрғысынан, адам құқықтарын жақсы дамыған және құрметтейтін деп мақтап айтты. Кітап жазаланды, жартылай жартылай жабылды және Вольтер тағы да Парижден қашуға мәжбүр болды.

In early 1726, the aristocratic chevalier de Rohan Chabot taunted Voltaire about his change of name, and Voltaire retorted that his name would win the esteem of the world, while Rohan would sully his own. The furious Rohan arranged for his thugs to beat up Voltaire a few days later. Seeking redress, Voltaire challenged Rohan to a duel, but the powerful Rohan family arranged for Voltaire to be arrested and imprisoned without trial in the Bastille on 17 April 1726. Fearing indefinite imprisonment, Voltaire asked to be exiled to England as an alternative punishment, which the French authorities accepted. On 2 May, he was escorted from the Bastille to Calais and embarked for Britain. In England, Voltaire lived largely in Wandsworth, with acquaintances including Everard Fawkener. From December 1727 to June 1728 he lodged at Maiden Lane, Covent Garden, now commemorated by a plaque, to be nearer to his British publisher. Voltaire circulated throughout English high society, meeting Alexander Pope, John Gay, Jonathan Swift, Lady Mary Wortley Montagu, Sarah, Duchess of Marlborough, and many other members of the nobility and royalty. Voltaire's exile in Great Britain greatly influenced his thinking. He was intrigued by Britain's constitutional monarchy in contrast to French absolutism, and by the country's greater freedom of speech and religion. He was influenced by the writers of the time, and developed an interest in English literature, especially Shakespeare, who was still little known in continental Europe. Despite pointing out Shakespeare's deviations from neoclassical standards, Voltaire saw him as an example for French drama, which, though more polished, lacked on stage action. Later, however, as Shakespeare's influence began growing in France, Voltaire tried to set a contrary example with his own plays, decrying what he considered Shakespeare's barbarities. Voltaire may have been present at the funeral of Isaac Newton, and met Newton's niece Catherine Conduitt. In 1727, Voltaire published two essays in English, Upon the Civil Wars of France, Extracted from Curious Manuscripts and Upon Epic Poetry of the European Nations, from Homer Down to Milton. He also published a letter about the Quakers after attending one of their services. After two and a half years in exile, Voltaire returned to France, and after a few months in Dieppe, the authorities permitted him to return to Paris. At a dinner, French mathematician Charles Marie de La Condamine proposed buying up the lottery that was organized by the French government to pay off its debts, and Voltaire joined the consortium, earning perhaps a million livres. He invested the money cleverly and on this basis managed to convince the Court of Finances of his responsible conduct, allowing him to take control of a trust fund inherited from his father. He was now indisputably rich. Further success followed in 1732 with his play Zaïre, which when published in 1733 carried a dedication to Fawkener praising English liberty and commerce. He published his admiring essays on British government, literature, religion, and science in Letters Concerning the English Nation (London, 1733). In 1734, they were published in Rouen as Lettres philosophiques, causing a huge scandal. Published without approval of the royal censor, the essays lauded British constitutional monarchy as more developed and more respectful of human rights than its French counterpart, particularly regarding religious tolerance. The book was publicly burnt and banned, and Voltaire was again forced to flee Paris.

Шато де Сири

1733 жылы Вольтер 12 жас кіші математик, үш баланың анасы Эмили дю Шатель (Маркиза дю Шатель) есімді әйелмен танысты. «Летрелер» басылымынан кейін тұтқындалудан қашу үшін Вольтер Шампань мен Лотарингия шекарасындағы Сиредегі оның күйеуінің сарайына сиынып келді. Вольтер ғимаратты жөндеуге қаржы бөлді, ал Эмилидің күйеуі кейде әйелі мен оның жақынымен бірге сарайда тұратын. Интеллектуалдық жандар 21 000-ға жуық кітап жинады, ол сол кездегі үшін өте көп сан еді. Олар осы кітаптарды бірге зерттеп, Сиреде ғылыми тәжірибелер жасады, соның ішінде оттың мәнін анықтауға тырысты. Бұрынғы билік өкілдерімен болған қақтығыстардан сабақ алған Вольтер билікпен ашық қарсыласудан және жауапкершіліктен жалтарды. Ол «Меропа» (немесе «Француздық Меропа») сияқты пьесаларды жазуын жалғастырды және ғылым мен тарих саласындағы ұзақ зерттеулерін бастады. Тағы да, Вольтер үшін шабыттың басты көзі – оның британдық жер аударында өткізген жылдары болды, сол кезде ол Ньютонның еңбектеріне күшті ықпал етті. Вольтер Ньютонның теориясына берік сенді; ол Сиреде оптика бойынша тәжірибелер жасады және Ньютонның құлаған алмадан алған шабыты туралы әйгілі әңгімені таратушылардың бірі болды, ол Ньютонның Лондондағы немере інісінен естіген және алғаш рет хаттарында айтқан. 1735 жылдың күзінде Вольтерге итальян тілінде Ньютон туралы кітап дайындап жатқан Франческо Алгаротти келді. Бұл сапардан шабыттанған Маркиза Ньютонның латын тіліндегі «Principia» еңбегін француз тіліне аударды, ол 21-ші ғасырға дейін француз тіліндегі түпнұсқа болып қала берді. Вольтер мен Маркиза да тарихты, әсіресе өркениетке үлкен үлес қосқан тұлғаларды зерттеді. Вольтердің ағылшын тіліндегі екінші эссесі «Франциядағы азамат соғыстары туралы эссе» болды. Одан кейін француз королі Генри IV туралы «Генриада» атты эпикалық өлең жазылды, ол оның католиктер мен протестанттардың қанатын тоқтатуға жасаған әрекетін және діни төзімділікті орнатуын мадақтады. Содан кейін Швеция королі Карл XII туралы тарихи роман жарық көрді. Бұл кітаптар мен оның «Англия туралы хаттар» еңбегі Вольтердің төзімсіздік пен қалыптасқан діндерді ашық сынауының бастамасы болды. Вольтер мен Маркиза философияны, әсіресе Құдай мен жанның бар екендігіне қатысты метафизикалық мәселелерді зерттеді. Вольтер мен Маркиза Киелі кітапты зерттей келе, оның көп бөлігінің күмәнді екеніне көз жеткізді. Оның Англияда болғаннан кейін қалыптасқан көзқарастары шіркеу мен мемлекеттің бөлінуіне және діни еркіндікке сенуіне әкелді. 1736 жылдың тамызында Пруссияның сол кездегі мұрагер ханзадасы және Вольтердің үлкен құрметіне ие болған Фридрих Ұлы онымен хат алмасуды бастады. Сол жылдың желтоқсанында Вольтер екі айға Голландияға барып, Герман Бурхаве және Виллем Грейвсанде ғалымдарымен танысты. 1739 жылдың ортасынан 1740 жылдың ортасына дейін Вольтер негізінен Брюсселде өмір сүрді, алдымен Маркизамен, ол Лимбургтегі екі жылжымайтын мүліктің иелігіне қатысты 60 жыл бұрынғы отбасылық сот ісін аяқтауға тырысып, сәтсіз аяқтады. 1740 жылдың шілдесінде ол Фридриктің атынан Гаагаға барып, күмәнді баспагер ван Дюренды Фридриктің «Анти-Макиавельін» рұқсатсыз басып шығарудан бас тартуға тырысты. Қыркүйекте Вольтер мен Фридрих (қазіргі король) алғаш рет Клевес маңындағы Мойланд сарайында кездесті, ал қарашада Вольтер Фридриктің Берлиндегі қонағы болды. 1743 жылы француз үкіметі Вольтерді Австрия мұрагерлік соғысында Фридриктің әскери ниеттерін анықтау үшін елші және тыңшы ретінде Фридриктің сарайына жіберді. Маркизаға берік болса да, 1744 жылы Вольтер оның сарайында өмір сүруді шектеулі деп тапты. Сол жылы Парижге сапармен келген ол өзінің жаңа махаббатын – немере қызымен танысты. Бастапқыда оның Мари Луиза Миньотқа деген қызығушылығы жыныстық болған, бұл туралы оның оған жазған хаттарынан (тек 1957 жылы ашылған) көрінеді. Кейіннен олар бірге өмір сүрді, мүмкін платондық түрде, және Вольтердің өліміне дейін бірге болды. Осы уақытта Маркиза да Сент-Ламбер графына ғашық болды.

In 1733, Voltaire met Émilie du Châtelet (Marquise du Châtelet), a mathematician and married mother of three, who was 12 years his junior and with whom he was to have an affair for 16 years. To avoid arrest after the publication of Lettres, Voltaire took refuge at her husband's château at Cirey on the borders of Champagne and Lorraine. Voltaire paid for the building's renovation, and Émilie's husband sometimes stayed at the château with his wife and her lover. The intellectual paramours collected around 21,000 books, an enormous number for the time. Together, they studied these books and performed scientific experiments at Cirey, including an attempt to determine the nature of fire. Having learned from his previous brushes with the authorities, Voltaire began his habit of avoiding open confrontation with the authorities and denying any awkward responsibility. He continued to write plays, such as Mérope (or La Mérope française) and began his long researches into science and history. Again, a main source of inspiration for Voltaire were the years of his British exile, during which he had been strongly influenced by Newton's works. Voltaire strongly believed in Newton's theories; he performed experiments in optics at Cirey, and was one of the promulgators of the famous story of Newton's inspiration from the falling apple, which he had learned from Newton's niece in London and first mentioned in his Letters. In the fall of 1735, Voltaire was visited by Francesco Algarotti, who was preparing a book about Newton in Italian. Partly inspired by the visit, the Marquise translated Newton's Latin Principia into French, which remained the definitive French version into the 21st century. Voltaire and the Marquise also studied history, particularly the great contributors to civilization. Voltaire's second essay in English had been "Essay upon the Civil Wars in France". It was followed by La Henriade, an epic poem on the French King Henri IV, glorifying his attempt to end the Catholic Protestant massacres with the Edict of Nantes, which established religious toleration. There followed a historical novel on King Charles XII of Sweden. These, along with his Letters on the English, mark the beginning of Voltaire's open criticism of intolerance and established religions. Voltaire and the Marquise also explored philosophy, particularly metaphysical questions concerning the existence of God and the soul. Voltaire and the Marquise analyzed the Bible and concluded that much of its content was dubious. Voltaire's critical views on religion led to his belief in separation of church and state and religious freedom, ideas that he had formed after his stay in England. In August 1736, Frederick the Great, then Crown Prince of Prussia and a great admirer of Voltaire, initiated a correspondence with him. That December, Voltaire moved to Holland for two months and became acquainted with the scientists Herman Boerhaave and Willem 's Gravesande. From mid 1739 to mid 1740 Voltaire lived largely in Brussels, at first with the Marquise, who was unsuccessfully attempting to pursue a 60 year old family legal case regarding the ownership of two estates in Limburg. In July 1740, he traveled to the Hague on behalf of Frederick in an attempt to dissuade a dubious publisher, van Duren, from printing without permission Frederick's Anti Machiavel. In September Voltaire and Frederick (now King) met for the first time in Moyland Castle near Cleves and in November Voltaire was Frederick's guest in Berlin for two weeks, followed by a meeting in September 1742 at Aix la Chapelle. Voltaire was sent to Frederick's court in 1743 by the French government as an envoy and spy to gauge Frederick's military intentions in the War of the Austrian Succession. Though deeply committed to the Marquise, Voltaire by 1744 found life at her château confining. On a visit to Paris that year, he found a new love—his niece. At first, his attraction to Marie Louise Mignot was clearly sexual, as evidenced by his letters to her (only discovered in 1957). Much later, they lived together, perhaps platonically, and remained together until Voltaire's death. Meanwhile, the Marquise also took a lover, the Marquis de Saint Lambert.

Пруссия

1749 жылы қыркүйекте маркизаның босану кезінде қайтыс болғаннан кейін Вольтер қысқа уақытқа Парижге оралды және 1750 жылдың ортасында Ұлы Фридрихтің шақыруымен Пруссияға көшті. Пруссия патшасы (Луи XV рұқсатымен) оны өз үйінде палата қызметкері етіп тағайындады, оны "Еңбек ордені" орденімен марапаттады және оған жылына 20 000 француз ливрасы жалақысын берді. Оның Сансучиде және Шарлоттенбург сарайында бөлмелері болды. Бастапқыда Вольтер үшін өмір жақсы болды, ал 1751 жылы ол «Микромегас» атты ғылыми фантастикалық туындысын аяқтады, онда басқа планетадан келген елшілер адамзаттың кемшіліктерін көрді. Алайда, Фридрих Саксониямен дипломатиялық келіссөздер жүргізіп жатқан кезде, Вольтер атынан саксондық мемлекеттік облигацияларға инвестиция салған еврей қаржыгері Абрахам Хиршельдің ұрлық және жалған жасауда айыптауынан кейін оның Фридрихпен қарым-қатынасы нашарлай бастады. Ол басқа да қиындықтарға тап болды: Берлин ғылым академиясының президенті және Эмилидің махаббаты үшін бұрынғы бәсекелесі Мопертуиспен болған дау Вольтердің «Доктор Акакияның сыны» атты туындысын тудырды, ол Мопертуистің кейбір теорияларын және оның өзара танысы Иоганн Кенигті қудалауын сатиралады. Бұл Фридрикті қатты ашуландырды, ол құжаттың барлық даналарын өртеуге бұйрық берді. 1752 жылдың 1 қаңтарында Вольтер палата қызметкері лауазымынан бас тартып, «Еңбек ордені» белгісін қайтаруды ұсынды; Фридрих бастапқыда бас тартты, бірақ ақыры Вольтердің наурыз айында кетіп қалуына рұқсат берді. Францияға баяу сапармен оралған Вольтер Лейпциг пен Готада бір айдан, Кассельде екі аптадан тұрып, 31 мамырда Франкфуртқа келді. Келесі күні таңертең Фридриктің агенттері оны қонақүйден ұстап алып, үш аптадан астам уақыт қалада ұстады. Осы уақытта Вольтер мен Фридрих Фридриктің Вольтерге берген сатирикалық өлеңдер жинағын қайтару туралы хаттар арқылы дауласты. Мари Луиза 9 маусымда оған қосылды. Олар шілде айында ғана Франкфуртты қалдырды, себебі ол Фридриктің агенттерінің бірінен келген мақтансыз ұсыныстан қорғалды, ал Вольтердің багажы қаралып, құнды заттары ұрланды. Вольтердің Франкфурттағы агенттерінің әрекеттері үшін Фридрикті жамандауға жасаған тырысыстары көбінесе сәтсіз аяқталды, соның ішінде оның өлімінен кейін жарық көрген «М. де Вольтердің өміріне қызмет ету үшін жазылған естеліктер» кітабында ол Фридриктің гомосексуализмі туралы ашық айтты, патшаның үнемі жас паждарды, кадеттерді немесе лейтенанттарды өз полкінен кофеге шақырып, содан кейін сүйіктісімен жеделдеу кездесуге шығып кететінін сипаттады. Алайда, олардың арасындағы хат алмасу жалғасты, және олар ешқашан жеке кездеспесе де, Жеті жылдық соғыстан кейін олар көбінесе татуласты.

After the death of the Marquise in childbirth in September 1749, Voltaire briefly returned to Paris and in mid 1750 moved to Prussia at the invitation of Frederick the Great. The Prussian king (with the permission of Louis XV) made him a chamberlain in his household, appointed him to the Order of Merit, and gave him a salary of 20,000 French livres a year. He had rooms at Sanssouci and Charlottenburg Palace. Life went well for Voltaire at first, and in 1751 he completed Micromégas, a piece of science fiction involving ambassadors from another planet witnessing the follies of humankind. However, his relationship with Frederick began to deteriorate after he was accused of theft and forgery by a Jewish financier, Abraham Hirschel, who had invested in Saxon government bonds on behalf of Voltaire at a time when Frederick was involved in sensitive diplomatic negotiations with Saxony. He encountered other difficulties: an argument with Maupertuis, the president of the Berlin Academy of Science and a former rival for Émilie's affections, provoked Voltaire's Diatribe du docteur Akakia ("Diatribe of Doctor Akakia"), which satirized some of Maupertuis's theories and his persecutions of a mutual acquaintance, Johann Samuel König. This greatly angered Frederick, who ordered all copies of the document burned. On 1 January 1752, Voltaire offered to resign as chamberlain and return his insignia of the Order of Merit; at first, Frederick refused until eventually permitting Voltaire to leave in March. On a slow journey back to France, Voltaire stayed at Leipzig and Gotha for a month each, and Kassel for two weeks, arriving at Frankfurt on 31 May. The following morning, he was detained at an inn by Frederick's agents, who held him in the city for over three weeks while Voltaire and Frederick argued by letter over the return of a satirical book of poetry Frederick had lent to Voltaire. Marie Louise joined him on 9 June. She and her uncle only left Frankfurt in July after she had defended herself from the unwanted advances of one of Frederick's agents, and Voltaire's luggage had been ransacked and valuable items taken. Voltaire's attempts to vilify Frederick for his agents' actions at Frankfurt were largely unsuccessful, including his Mémoires pour Servir à la Vie de M. de Voltaire, published posthumously, in which he also explicitly made mention of Frederick's homosexuality, when he described how the king regularly invited pages, young cadets or lieutenants from his regiment to have coffee with him and then withdrew with the favourite for a quickie. However, the correspondence between them continued, and though they never met in person again, after the Seven Years' War they largely reconciled.

Женева мен Ферни

Вольтердің Парижге баяу жолы Майнц, Мангейм, Страсбург және Кольмар арқылы жалғасты, бірақ 1754 жылдың қаңтарында Людовик XV оны Парижге кіргізбеді, ол Женеваға бет бұрды, онда 1755 жылдың басында үлкен мүлік (Les Délices) сатып алды. Басында оны құшақтап қабылдағанмен, Женева заңдары театрлық қойылымдарға тыйым салып, оның еркіне қарсы "Орлеан қызы" басылып шығуы оның кальвинист Женевалықтармен қарым-қатынасын уландырды. 1758 жылдың соңында ол француз-швейцария шекарасының француз жағында, Ферниде одан да үлкен мүлік сатып алды. Қала оның атын қабылдап, Ферни-Вольтер деп атала бастады, ал 1878 жылы бұл атау ресми мәртебе алды. 1759 жылдың басында Вольтер "Кандид, немесе Оптимизм" атты туындысын аяқтап, жариялады. Лейбництің оптимистік детерминизм философиясын сынаған бұл сатира Вольтердің ең белгілі туындысы болып қала береді. Ол өмірінің қалған 20 жылын Ферниде өткізіп, Джеймс Босуэлл, Адам Смит, Джакомо Казанова және Эдвард Гиббон сияқты көрнекті қонақтарды жиі қабылдады. 1764 жылы ол өзінің ең танымал философиялық еңбектерінің бірі – "Философиялық сөздік" атты мақалалар жинағын жариялады, онда негізінен христиан тарихы мен догмаларына қатысты мәселелер қамтылған, олардың кейбіреуі Берлинде жазылған. Алайда, Франклин Вольтердің қатысуына куә болған кезде тек қонақ ретінде болды, екеуі Вольтердің өлімінен бір ай бұрын ғана кездесіп, олардың араласуы қысқа ғана болды.

Өлім және жерлеу

1778 жылдың ақпан айында Вольтер 25 жылдан кейін алғаш рет Парижге оралды, себебінің бірі – өзінің соңғы трагедиясы «Иренаның» тұсаукесерін көру еді. Бес күндік сапар 83 жастағы адам үшін тым ауыр болды, ол 28 ақпанда өлімін сезінді, «Мен Құдайды құрметтеп, достарымды сүйіп, жауларымды жек көрмей, шарлатандықты жек көріп кетемін» деп жазды. Бірақ ол жазылып, наурыз айында «Ирена» спектаклін тамашалады, онда көрермендер оны қайта оралған батыр ретінде құрметтеді. Бір әңгіме бойынша, соңғы сәттерінде дін қызметкері одан Шайтанды мойсырауды талап еткенде, ол: «Жаңа жау іздеуге қазір емес» деп жауап берген. Өмірінің соңына дейін Шіркеуді сынағандықтан, Вольтерге Парижде христиандық жерлеу рұхсат етілмеді, бірақ достары мен туыстары оның денесін Шампаньдегі Сельер аббаттығында жасырын жерледі, онда Мари Луизаның ағасы аббат болып қызмет еткен. Оның жүрегі мен миы жеке бальзамдалды. 1791 жылдың 11 шілдесінде Франция Ұлттық Ассамблеясы Вольтерді Француз революциясының алға басушысы деп есептегендіктен, оның қалдықтарын Парижге әкеліп, Пантеонға орналастырды. Шеруге шамамен миллион адам қатысты, ол Париждің барлық аймағын қамтыды. Салтанатты шараға Андре Гретри жазған музыка да кірді.

Тарих

Вольтер өткенге жаңаша көзқараспен қарау арқылы тарихнаманың дамуына зор ықпал етті. Гийом де Сион былай дейді: Вольтер тарихнаманы фактілік және талдамалық тұрғыдан қайта құрды. Ол тек қана табиғаттан тыс күштердің рөлін жоққа шығаратын дәстүрлі өмірбаяндықтар мен есептерді қабылдамады ғана емес, сонымен қатар бұрынғы тарихнаманың жалған дәлелдерге толы екенін және бастапқы көздерде жаңа зерттеулер қажет екенін айтты. Мұндай көзқарас 18 ғасырдың зиялылары өздерін ғылыми рухтаң иесі деп санауынан туындаған ерекшелік емес еді. Рационалистік тәсіл тарихты қайта жазудың кілті болды. Вольтердің ең белгілі тарихтары – «XII Карл тарихы» (1731), «XIV Людовик дәуірі» (1751) және «Халықтардың әдет-ғұрыптары мен рухы туралы сырғанау» (1756). Ол дипломатиялық және әскери оқиғаларды баяндау дәстүрінен бас тартып, әдет-ғұрыптарға, әлеуметтік тарихқа және өнер мен ғылымдағы жетістіктерге баса назар аударды. «Әдет-ғұрыптар туралы сырғанау» дүниежүзілік өркениеттің дамуын әмбебап контексте сипаттай отырып, ұлтшылдықтан және дәстүрлі христиандық көзқарастан бас тартты. Босуэдің «Жалпы тарих туралы пайымдаулары» (1682) әсерімен, ол теологиялық негіздерді жойып, экономика, мәдениет және саяси тарихқа баса назар аударған әлем тарихын зерттеуге тырысқан алғашқы ғалым болды. Ол Еуропаны жекелеген елдер жиынтығы ретінде емес, тұтас бір құлық ретінде қарастырды. Ортағасырлық мәдениеттің Таяу Шығыс өркениетіне қарызы екенін алғаш рет атап көрсеткенімен, орта ғасырлар туралы білімі шектеулі болды. Ол тарихшыларды саяси көзқарастың ықпалынан сақтандыруға үнемі ескерткенімен, шіркеудің ғасырлар бойындағы төзімсіздігі мен алдамшылығын әшкерелеуге көптеген мүмкіндіктерді пайдаланды. Вольтер ғалымдарға табиғат заңдылықтарына қайшы келетін нәрсеге сенбеу керектігін кеңес берді. Ол тарихи жазбаларда жамандыққа тап болғанымен, ақыл-ой мен сауаттылықтың кеңеюі прогреске әкелетініне сенді. Вольтер тарихнамаға қатысты көзқарасын Дидроның «Энциклопедиясындағы» «Тарих» деген мақаласында былай түсіндіреді: «Қазіргі тарихшылардан көбірек егжей-тегжейлі мәліметтер, жақсы расталған фактілер, нақты даталар, әдет-ғұрыптарға, заңдарға, мінез-құлыққа, саудаға, қаржыға, ауыл шаруашылығына және халыққа көбірек назар аударуды талап етеміз». Вольтердің тарихтары өткенге ағартушылық құндылықтарды жүктеді, бірақ сонымен бірге тарихнаманы антикваризмнен, еуроцентризмнен, діни төзімсіздіктен және ұлы тұлғаларға, дипломатияға және соғысқа баса назар аударудан босатуға көмектесті. Йель университетінің профессоры Питер Гей Вольтердің «өте жақсы тарих» жазғанын айтады, оның «ақиқатқа деген ұқыпты қамқорлығы», «дәлелдерді мұқият саралауы», «қажеттіні ақылмен таңдауы», «драмалық сезімі» және «бір құлықтың зерттеу бірлігі екенін түсінуі» осыған дәлел.

Voltaire had an enormous influence on the development of historiography through his demonstration of fresh new ways to look at the past. Guillaume de Syon argues:
Voltaire recast historiography in both factual and analytical terms. Not only did he reject traditional biographies and accounts that claim the work of supernatural forces, but he went so far as to suggest that earlier historiography was rife with falsified evidence and required new investigations at the source. Such an outlook was not unique in that the scientific spirit that 18th century intellectuals perceived themselves as invested with. A rationalistic approach was key to rewriting history. Voltaire's best known histories are History of Charles XII (1731), The Age of Louis XIV (1751), and his Essay on the Customs and the Spirit of the Nations (1756). He broke from the tradition of narrating diplomatic and military events, and emphasized customs, social history and achievements in the arts and sciences. The Essay on Customs traced the progress of world civilization in a universal context, rejecting both nationalism and the traditional Christian frame of reference. Influenced by Bossuet's Discourse on Universal History (1682), he was the first scholar to attempt seriously a history of the world, eliminating theological frameworks, and emphasizing economics, culture and political history. He treated Europe as a whole rather than a collection of nations. He was the first to emphasize the debt of medieval culture to Middle Eastern civilization, but otherwise was weak on the Middle Ages. Although he repeatedly warned against political bias on the part of the historian, he did not miss many opportunities to expose the intolerance and frauds of the church over the ages. Voltaire advised scholars that anything contradicting the normal course of nature was not to be believed. Although he found evil in the historical record, he fervently believed reason and expanding literacy would lead to progress. Voltaire explains his view of historiography in his article on "History" in Diderot's Encyclopédie: "One demands of modern historians more details, better ascertained facts, precise dates, more attention to customs, laws, mores, commerce, finance, agriculture, population." Voltaire's histories imposed the values of the Enlightenment on the past, but at the same time he helped free historiography from antiquarianism, Eurocentrism, religious intolerance and a concentration on great men, diplomacy, and warfare. Yale professor Peter Gay says Voltaire wrote "very good history", citing his "scrupulous concern for truths", "careful sifting of evidence", "intelligent selection of what is important", "keen sense of drama", and "grasp of the fact that a whole civilization is a unit of study".

Поэзия

Кішкентай кезінен-ақ Вольтер өлең жазуға қабілетті екенін көрсетті, ал оның алғашқы жарияланған туындысы – поэзия болды. Ол екі томдық эпикалық өлеңдер жазды, оның ішінде француз тілінде жазылған тұңғыш өлең – "Генриада", содан кейін "Орлеандық қыз", сонымен қатар көптеген кішкентай туындылар жазды. "Генриада" Вергилий үлгісімен жазылған, александриялық тақпақтарды пайдаланып, қазіргі оқырмандар үшін қайта жаңартылып, біртекті болған, бірақ ол 18-шы және 19-шы ғасырдың басында алпыс бес басылыммен және бірнеше тілге аударылып, үлкен жетістікке жетті. Бұл эпикалық өлең француз королі Генрих IV-ті Нант эдикты арқылы төзімділік орнатуға жасаған әрекеттері үшін ұлттық батырға айналдырды. Ал "Ла Пуселл" болса, Жанна д'Арк туралы аңызға негізделген пародия.

Прозалық шығарма

Вольтердің көптеген прозалық шығармалары мен романдары, көбінесе памфлеттер түрінде жазылған, poleмикалық сипатта болды. «Кандид» Лейбництің оптимизм философиясынан туған бейтараптыққа қарсы, Панглосс кейіпкерінің «барлық мүмкін әлемдердің ең жақсысы» деген жиі қайталап тұратын сөзі арқылы шабуыл жасайды. «Қырқ күміс теңгелік адам» (L'Homme aux quarante ecus) сол кездегі әлеуметтік және саяси жағдайларды қарастырады; «Задиг» және басқалары, қалыптасқан моральдық және метафизикалық догмаларды сынап, ал кейбіреулері Киелі кітапты мазақ ету мақсатымен жазылған. Бұл шығармаларда Вольтердің ирониялық стилі, шектен тыс айқындығы жоқ, айқын көрінеді, әсіресе сөздік өңдеудің қарапайымдылығы мен сырлылығы. «Кандид» оның стилінің ең көрнекті мысалы болып табылады. Вольтердің Джонатан Свифтпен ортақ ерекшелігі – ғылыми фантастиканың философиялық ирониясына жол ашу, әсіресе «Микромегас» және «Платонның арманы» (1756) сияқты туындыларында. Жалпы, оның сындық және әртүрлі жазбалары Вольтердің басқа шығармаларымен үндес стильді көрсетеді. Оның мазмұнды туындыларының көпшілігі, өлең немесе проза болсын, оның өткір, бірақ әңгімелесу үлгісіндегі әртүрлі алғы сөздермен басталды. Ол журналистикадағы шеберлігін түрлі-түрлі памфлеттер мен жазбаларында көрсетті. Таза әдеби сын саласындағы басты еңбегі – «Корнель туралы пікірлер», бірақ ол одан да көп ұқсас туындылар жазды – кейде («Мольердің өмірі мен хабарларында») жеке, кейде «Ғасырлар» жинағының бөлігі ретінде. Вольтердің еңбектерінде, әсіресе жеке хаттарында, оқырманға жиі: «écrasez l'infâme», яки «намыссыздықты талқандаңыз» деген шақыру айтылады. Бұл тіркес сол кездегі патша және діни билік иелерінің билікті теріс пайдалануына, сондай-ақ дін қызметкерлері тарапынан таратылған нанымсыздық пен төзімсіздікке қатысты. Ол мұның қандай әсер екенін өзінің және басқалардың кітаптарын өртеу кезінде, Жан Калас пен Франсуа Жан де ла Баррға жасалған қатыгез қудалауда сезінді. Ол өзінің ең танымал цитаталарының бірінде: «Нанымсыздық бүкіл әлемді өртке жетелейді, философия оны сөндіреді» (La superstition met le monde entier en flammes; la philosophie les éteint) деді. Вольтерге қате атрибуцияланған ең көп цитаталанған сөз бар. Ол бұрыс айтылған: «Мен сенің айтқаныңмен келіспеймін, бірақ сенің оны айту құқыңды өлімге дейін қорғаймын». Бұл оның сөзі емес, Эвелин Беатрис Холлдың 1906 жылғы «Вольтердің достары» атты өмірбаяндық кітабында С. Г. Таллентайр псевдонимімен жазған сөзі. Холл оның сөздерімен Вольтердің Клод Адриен Хельветиусқа және оның «De l'esprit» деген даулы кітабына деген көзқарасын қорытындылауды көздеді, бірақ оның бірінші тұлғадағы сөзі Вольтерден шыққан нақты цитата ретінде қате түсіндірілді. Оның түсіндірмесі Вольтердің Хельветиусқа деген көзқарасының мәнін жеткізеді; Холлдың қорытындысы 1770 жылы Вольтердің ле Рише абатқа жазған хатындағы цитатадан шабыттанды деген болжам бар, онда ол: «Мен сіз жазғанды жек көремін, бірақ сіз жазуды жалғастыруыңызға мүмкіндік беру үшін өмірімді беруге дайынмын» деді. Дегенмен, ғалымдар хатта мұндай цитата жоқ сияқты, қайтадан қате түсінік болуы мүмкін деп санайды. Вольтердің «l'infâme» қарсы күрестегі алғашқы маңызды философиялық еңбегі – «Төзімділік туралы трактат» (Traité sur la tolérance) болды, ол Калас ісін ашады, сонымен қатар басқа діндер мен дәуірлерде (мысалы, яһудилер, римдіктер, гректер және қытайлықтар) көрсетілген төзімділікті де қарастырады. Содан кейін ол «Философиялық сөздікте» «Авраам», «Тұңғыш кітап», «Шіркеу кеңесі» сияқты мақалалар жазды, онда ол догмалар мен сенімдердің адам тарапынан туындағандығын, сондай-ақ діни және саяси институттардың қарсыласатын секталардың талаптары үшін қан төгілуіне қатысқан адами емес мінез-құлқын сипаттады. Басқа да мақсаттармен қатар, Вольтер Францияның Солтүстік Америкадағы колониялық саясатын сынға алып, Жаңа Францияның кең аумағын «бірнеше акр қар» («quelques arpents de neige») деп атады.

Many of Voltaire's prose works and romances, usually composed as pamphlets, were written as polemics. Candide attacks the passivity inspired by Leibniz's philosophy of optimism through the character Pangloss's frequent refrain that circumstances are the "best of all possible worlds". L'Homme aux quarante ecus (The Man of Forty Pieces of Silver) addresses social and political ways of the time; Zadig and others, the received forms of moral and metaphysical orthodoxy; and some were written to deride the Bible. In these works, Voltaire's ironic style, free of exaggeration, is apparent, particularly the restraint and simplicity of the verbal treatment. Candide in particular is the best example of his style. Voltaire also has—in common with Jonathan Swift—the distinction of paving the way for science fiction's philosophical irony, particularly in his Micromégas and the vignette "Plato's Dream" (1756). In general, his criticism and miscellaneous writing show a similar style to Voltaire's other works. Almost all of his more substantive works, whether in verse or prose, are preceded by prefaces of one sort or another, which are models of his caustic yet conversational tone. In a vast variety of nondescript pamphlets and writings, he displays his skills at journalism. In pure literary criticism his principal work is the Commentaire sur Corneille, although he wrote many more similar works—sometimes (as in his Life and Notices of Molière) independently and sometimes as part of his Siècles. Voltaire's works, especially his private letters, frequently urge the reader: "écrasez l'infâme", or "crush the infamous". The phrase refers to contemporaneous abuses of power by royal and religious authorities, and the superstition and intolerance fomented by the clergy. He had seen and felt these effects in his own exiles, the burnings of his books and those of many others, and in the atrocious persecution of Jean Calas and François Jean de la Barre. He stated in one of his most famous quotes that "Superstition sets the whole world in flames; philosophy quenches them" (La superstition met le monde entier en flammes; la philosophie les éteint). The most oft cited Voltaire quotation is apocryphal. He is incorrectly credited with writing, "I disapprove of what you say, but I will defend to the death your right to say it." These were not his words, but rather those of Evelyn Beatrice Hall, written under the pseudonym S. G. Tallentyre in her 1906 biographical book The Friends of Voltaire. Hall intended to summarize in her own words Voltaire's attitude towards Claude Adrien Helvétius and his controversial book De l'esprit, but her first person expression was mistaken for an actual quotation from Voltaire. Her interpretation does capture the spirit of Voltaire's attitude towards Helvétius; it had been said Hall's summary was inspired by a quotation found in a 1770 Voltaire letter to an Abbot le Riche, in which he was reported to have said, "I detest what you write, but I would give my life to make it possible for you to continue to write." Nevertheless, scholars believe there must have again been misinterpretation, as the letter does not seem to contain any such quote. Voltaire's first major philosophical work in his battle against "l'infâme" was the Traité sur la tolérance (Treatise on Tolerance), exposing the Calas affair, along with the tolerance exercised by other faiths and in other eras (for example, by the Jews, the Romans, the Greeks and the Chinese). Then, in his Dictionnaire philosophique, containing such articles as "Abraham", "Genesis", "Church Council", he wrote about what he perceived as the human origins of dogmas and beliefs, as well as inhuman behavior of religious and political institutions in shedding blood over the quarrels of competing sects. Amongst other targets, Voltaire criticized France's colonial policy in North America, dismissing the vast territory of New France as "a few acres of snow" ("quelques arpents de neige").

Хаттар

Вольтер өмірі бойында 20 000-нан астам хатқа жазысқан. Теодор Бестерманның осы хаттардың толық жинағы 1964 жылы ғана аяқталды және 102 томнан тұрады. Бір тарихшы осы хаттарды "әжуан ақыл, шешендік қана емес, сонымен қатар жылы достық, адамдық сезім және өткір ой-пікірлердің тойы" деп атады. Вольтер Ұлы Екатеринамен хат алмасуда демократияны сынға алған. Ол: "Көпшіліктің ықпалына қарсы күрескен бір ғана адамның дарыны мен нықтылығы арқасында ғана әлемде үлкен істер жасалды" деп жазды.

Діни және философиялық көзқарастар

Басқа да маңызды ағартушылық ойшылдар сияқты Вольтер деист болды. Ол: «Сенім деген не? Оны анық деп санау керек пе? Жоқ. Менің ойымша, қажет, мәңгілік, ең жоғары және ақылды нәрсе бар екені анық. Бұл сенім емес, ақыл мәселесі». 1763 жылы жазған эссесінде Вольтер басқа діндер мен ұлттардың бір-біріне төзімділік танытуын қолдады: «Христиандардың бір-біріне төзімділік танытуы үшін үлкен өнер немесе шеберлікпен сөйлеу қажет емес. Мен одан да әрі барамын: барлық адамдарды бауырларымыз деп қарауымыз керек. Не? Түрік менің бауырым ба? Қытайлық менің бауырым ба? Яһуди? Сиамдық? Иә, шүбәсіз; бәріміз де бір әкенің балаларымыз және бір Құдайдың жаратылысы емеспіз бе?» Ол әр діни сектаның дін қызметкерлерін «адамдық қатынастан туып, жүздеген Құдай түсініктерін ойлап табады, содан кейін Құдайды жеп-ішіп, одан кейін оған зәр тастап, нәжіс шығарады» деп сипаттады. Гипатияның өлімі 4-ші ғасырдағы Александриядағы саяси даудың (мүмкін христиан) барысында бұқаралық топтың шабуылынан туған болса да, Вольтер оның жалаңаяқ қалдырылып, Александрия епископы Кириллдің қол астындағылары өлтірген деген теорияны алға тартты, соңында «ешкім әдемі әйелді толығымен жалаңаяқ көргенде, оны өлтіру үшін емес» деді. Вольтер бұл аргументті католиктерге қарсы трактаттарының бірін нығайту үшін жасады. 1767 жылғы 5 қаңтарда Ұлы Фридрихке жазған хатында ол христиан діні туралы былай деп жазды:

«La bible enfin expliquée» кітабында ол Киелі кітапты қарапайым адамдардың оқуына қатысты мынадай көзқарасты білдірді: «Киелі кітапты оқыған фанатиктер өздеріне: Құдай өлтірді, сондықтан мен де өлтіруім керек; Ыбырайым өтірік айтты, Жақып алдады, Рахила ұрлады: сондықтан мен де ұрлауым керек, алдауым керек, өтірік айтуым керек дейді. Бірақ, бақытсыз, сен Рахила да, Жақып та, Ыбырайым да, Құдай да емессің; сен тек ақымақсың, ал Киелі кітапты оқуға тыйым салған папалар өте дана болды». Вольтердің Киелі кітапқа деген пікірі әртүрлі болды. Социниандық еңбектерге, мысалы, «Bibliotheca Fratrum Polonorum» кітабына ықпал еткенімен, Вольтердің Киелі кітапқа деген күмәнді көзқарасы оны Фаусто Соццини сияқты унитариандық теологтардан немесе тіпті Джон Локк сияқты Киелі кітапқа негізделген саяси жазушылардан бөліп тұрды. Оның дін туралы мәлімдемелері иезуиттердің, әсіресе Клод Адриен Нонноттың ашуын тудырды. Бұл оның діни тәжірибесіне кедергі келтірмеді, бірақ оған кейбір діни орталарда жаман бедел әкелді. Терең христиан Вольфганг Амадей Моцарт Вольтердің қайтыс болған жылы әкесіне былай деп жазды: «Архи-шайтан Вольтер, соңғы демі тынды». Кейін Вольтер Эдвард Гиббонға ықпал етіп, христиан дінінің «Рим империясының құлдырауы мен зымырауы тарихы» кітабында Рим империясының құлдырауына себепкер болғанын айтты: «Христиандық алға жылдамдаған сайын, [Рим] империясына апаттар төніп тұрады – өнер, ғылым, әдебиет құлдырайды – варварлық және оның барлық жирендіретін салдары оның шешуші жеңісінің салдары болып көрінеді – және салмақты ойлауға қабілетсіз оқырман, теңдесіз шеберлікпен, қажетті қорытындыға жеткізіледі – Кандидтің және, шындығында, Вольтердің тарихи мектебінің барлық туындыларындағы жирендіретін Манихейлік – яғни, «иеміздің мейірімді, жақсартушы және игі ниетті құдай емес, барлық жамандықтардың авторы тарапынан адамзатқа жіберілген жаза» екендігі». Алайда Вольтер христиандардың өзіне-өзі құрбандық ететінін де мойындады. Ол былай деп жазды: «Жер бетінде жастық пен сұлулықты, көбінесе жоғары текті әйелдерді, адамзаттың қайғы-қасіретін жеңілдету үшін ауруханаларда жұмыс істеу үшін құрбан етуден артық нәрсе болуы мүмкін емес, оның көрінісі біздің нәзіктігімізге қорқынышты». Рим дінінен бөлінген халықтар осы жомарт қайырымдылықты, бірақ толық емес түрде еліктеді». Дегенмен, Дэниел Ропс айтқандай, Вольтердің «дінге деген жеккөрушілігі жылдар өткен сайын күшейді. Алғашында дінбасылық пен теократияға қарсы басталған шабуыл Киелі кітаптарға, шіркеудің догмаларына және тіпті Иса Мәсіхтің өзіне, оны енді бұзылған адам ретінде бейнеледі». Вольтердің ойынша, «сені ақымақтыққа сендіретіндер сені зұлымдыққа итермелейді».

In La bible enfin expliquée, he expressed the following attitude to lay reading of the Bible: It is characteristic of fanatics who read the holy scriptures to tell themselves: God killed, so I must kill; Abraham lied, Jacob deceived, Rachel stole: so I must steal, deceive, lie. But, wretch, you are neither Rachel, nor Jacob, nor Abraham, nor God; you are just a mad fool, and the popes who forbade the reading of the Bible were extremely wise. Voltaire's opinion of the Bible was mixed. Although influenced by Socinian works such as the Bibliotheca Fratrum Polonorum, Voltaire's skeptical attitude to the Bible separated him from Unitarian theologians like Fausto Sozzini or even Biblical political writers like John Locke. His statements on religion also brought down on him the fury of the Jesuits and in particular Claude Adrien Nonnotte. This did not hinder his religious practice, though it did win for him a bad reputation in certain religious circles. The deeply Christian Wolfgang Amadeus Mozart wrote to his father the year of Voltaire's death, saying, "The arch scoundrel Voltaire has finally kicked the bucket " Voltaire was later deemed to influence Edward Gibbon in claiming that Christianity was a contributor to the fall of the Roman Empire in his book The History of the Decline and Fall of the Roman Empire:As Christianity advances, disasters befall the [Roman] empire—arts, science, literature, decay—barbarism and all its revolting concomitants are made to seem the consequences of its decisive triumph—and the unwary reader is conducted, with matchless dexterity, to the desired conclusion—the abominable Manicheism of Candide, and, in fact, of all the productions of Voltaire's historic school—viz., "that instead of being a merciful, ameliorating, and benignant visitation, the religion of Christians would rather seem to be a scourge sent on man by the author of all evil." However, Voltaire also acknowledged the self sacrifice of Christians. He wrote: "Perhaps there is nothing greater on earth than the sacrifice of youth and beauty, often of high birth, made by the gentle sex in order to work in hospitals for the relief of human misery, the sight of which is so revolting to our delicacy. Peoples separated from the Roman religion have imitated but imperfectly so generous a charity." Yet, according to Daniel Rops, Voltaire's "hatred of religion increased with the passage of years. The attack, launched at first against clericalism and theocracy, ended in a furious assault upon Holy Scripture, the dogmas of the Church, and even upon the person of Jesus Christ Himself, who [he] depicted now as a degenerate." Voltaire's reasoning may be summed up in his well known saying, "Those who can make you believe absurdities can make you commit atrocities."

Иудаизм

Православ раввині Джозеф Телушкиннің айтуынша, ағартушылықтың яһуди дініне қарсы ең маңызды қарсылығы Вольтерде кездеседі; оның «Философиялық сөздігіндегі» 118 мақаланың 30-ы яһудилер немесе яһуди діні туралы, оларды тұрақты түрде жағымсыз сипаттайды. Мысалы, Вольтер «Философиялық сөздігінде» яһудилер туралы былай деп жазды: «Олардың арасында біз ұзақ уақыт бойы ең арам ашкөздікті ең жек көрінішті ырым-жырыммен және оларды көтеретін және байытатын әрбір халыққа деген жек көрумен біріктірген білімсіз және варвар халықты ғана табамыз». Телушкиннің сөзіне қарағанда, Вольтер өзінің шабуылын христиандық негіз ретінде пайдаланған иудаизмнің ерекшеліктерімен шектемей, еврейлерді жек көретінін бірнеше рет нақтылады. Консервативті раввин Артур Герцберг Гайдың екінші ұсынысы да негізсіз деп мәлімдейді, себебі Вольтер өзі оның дұрыстығын жоққа шығарды, «христиандар арқылы одан да ірі банкроттықтарды ұмытып қалдым» деп атап өтті. Алайда, Бертрам Шварцбахтың еврей халқымен өмірі бойындағы қарым-қатынасын егжей-тегжейлі зерттеуінен кейін, ол Вольтердің антибиблиялық, антисемит емес екенін анықтады. Оның яһудилер мен олардың «ырым-жырымдары» туралы айтқандары, мәсіхшілер туралы айтқандарынан ешқандай айырмашылығы жоқ. Вольтер яһудилер туралы былай деді: «Олар барлық халықтардан артық, ақылға сыймайтын аңыздар, жаман мінез-құлық және қасқырлықпен ерекшеленеді. Олар жазаға лайық, себебі осы олардың тағдыры». Ол былай деді: «Олардың барлығы да жүректерінде күшті фанатизммен туылған, дәл сол сияқты бритондықтар мен немістер сары шашпен туады. Егер осы халықтар бір күні адамзатқа қауіпті болып кетпесе, мен таң қалмас едім». Кейбір авторлар Вольтердің антииудаизмін оның полигенізмімен байланыстырады. Жоксе Азурмендидің пікірінше, бұл антииудаизм Вольтердің тарих философиясында салыстырмалы маңызға ие. Алайда, Вольтердің антииудаизмі Эрнест Ренан сияқты кейінгі авторларға әсер етті. Вольтер Даниэль де Фонсеканы «өз заманындағы яһудилердің арасындағы жалғыз философ» деп атады. Вольтер еврейлерді қудалауды бірнеше рет айыптады, оның ішінде «Генриада» еңбегінде, және оларға қарсы зорлық-зомбылықты немесе шабуылды ешқашан қолдаған емес. 1740 жылы Ұлы Фредерикке жазған хатында Вольтер Мұхаммедке «ешбір адамның кешіре алмайтын қатыгездік жасағанын» айтады және оның ізбасарлары ырым-жырымнан туындағанын мәлімдейді; Вольтер жалғастырды: «Бірақ түйе саудагерінің өз ауылында көтеріліс ұйымдастыруы; бірнеше бақытсыз ізбасарлармен бірлесіп, оларды Жәбірейіл періштемен сөйлесетіндігіне сендіруі; ол көкке көтерілгенін мақтан етуі, онда ол осы түсініксіз кітапты алған, оның әрбір беті ақылды адамды қорқытады; осы кітапқа құрмет көрсету үшін ол өз елін темір мен отқа тапсырады; ол әкелердің мойнын кесіп, қыздарын ұрлайды; ол жеңілгендерге өз дінін немесе өлімін таңдауды ұсынады: мұндай нәрсені ешкім кешіре алмайды, кем дегенде, егер ол түрік болып тумаса немесе ырым-жырымдар оның табиғи санасын жоймаса». 1748 жылы Анри де Буленвильер мен Джордж Сале оқығаннан кейін, ол «De l'Alcoran et de Mahomet» («Құран мен Мұхаммед туралы») еңбегінде Мұхаммед пен ислам туралы қайтадан жазды. Бұл очеркте Вольтер Мұхаммедті «өте шебер шарлатан» деп атады. Рене Помеоның сөзіне сәйкес, Вольтер Гербелоның «Шығыс кітапханасынан» алған қосымша мәліметтерге сүйене отырып, Құранды «қарама-қайшылықтары, ақымақтықтары, анахронизмдері» бар «рапсодия, байланыссыз, тәртіпсіз және көркемдіксіз» деп бағалады. Осылайша ол «әрі қарай мойындады». Ұлттардың мінез-құлқы мен рухы туралы эссесінде (1756 жылы жарық көрген) Вольтер Еуропаның Карл Ұлына дейінгі тарихымен, Людовик XIV дәуірінің таңына дейінгі және отарлар мен Шығыс тарихымен айналысты. Тарихшы ретінде ол исламға бірнеше тарау арнады, Вольтер араб және түрік сарайларын және мінез-құлқын атап өтті. Мұнда ол Мұхаммедті «ақын» деп атады және оның сауатсыз емес екенін айтты. «Заң шығарушы» ретінде ол «Еуропаның бір бөлігінің және Азияның жартысының бетін өзгертті». VI тарауда Вольтер ежелгі еврейлер мен арабтардың ұқсастығын байқады, олардың екеуі де Құдай атынан соғысқа аттанып, соғыстан түскен олжаға құмарлық танытты. Вольтер былай деп жалғастырды: «Мұхаммедтің, барлық ынталы адамдар сияқты, өз идеяларына қатты әсер еткеніне сенуге болады, алдымен оларды адалдықпен ұсынды, оларды қиялмен нығайтты, басқаларды алдау арқылы өзін алдады және қажетті алдау арқылы жақсы деп санаған доктринаны қолдады». Осылайша ол «араб халқының генийін» «ежелгі римдіктердің генийімен» салыстырады. Мализе Ротвеннің сөзіне сәйкес, Вольтер ислам туралы көбірек білген сайын, оның сеніміне деген пікірі жақсарды. Нәтижесінде, оның «Магомет» пьесасы Гётені исламға қызығуға шабыттандырды, ол осы тақырыпта драма жазуға тырысты, бірақ «Магомет әні» поэмасын ғана аяқтады.

According to Orthodox rabbi Joseph Telushkin, the most significant Enlightenment hostility against Judaism was found in Voltaire; 30 of the 118 articles in his Dictionnaire philosophique dealt with Jews or Judaism, describing them in consistently negative ways. For example, in Voltaire's A Philosophical Dictionary, he wrote of Jews: "In short, we find in them only an ignorant and barbarous people, who have long united the most sordid avarice with the most detestable superstition and the most invincible hatred for every people by whom they are tolerated and enriched." Telushkin states that Voltaire did not limit his attack to aspects of Judaism that Christianity used as a foundation, repeatedly making it clear that he despised Jews. Arthur Hertzberg, a Conservative Rabbi, claims that Gay's second suggestion is also untenable, as Voltaire himself denied its validity when he remarked that he had "forgotten about much larger bankruptcies through Christians". However, Bertram Schwarzbach's far more detailed studies of Voltaire's dealings with Jewish people throughout his life concluded that he was anti biblical, not anti semitic. His remarks on the Jews and their "superstitions" were essentially no different from his remarks on Christians. Voltaire said of the Jews that they "have surpassed all nations in impertinent fables, in bad conduct and in barbarism. You deserve to be punished, for this is your destiny." He further said, "They are, all of them, born with raging fanaticism in their hearts, just as the Bretons and the Germans are born with blond hair. I would not be in the least bit surprised if these people would not some day become deadly to the human race." Some authors link Voltaire's anti Judaism to his polygenism. According to Joxe Azurmendi this anti Judaism has a relative importance in Voltaire's philosophy of history. However, Voltaire's anti Judaism influenced later authors like Ernest Renan. Voltaire did have a Jewish friend, Daniel de Fonseca, whom he esteemed highly, and proclaimed him as "the only philosopher, perhaps, among the Jews of his time". Voltaire had also condemned the persecution of Jews on several occasions including in his work Henriade, and never advocated violence or attacks against them. In a 1740 letter to Frederick the Great, Voltaire ascribes to Muhammad a brutality that "is assuredly nothing any man can excuse" and suggests that his following stemmed from superstition; Voltaire continued, "But that a camel merchant should stir up insurrection in his village; that in league with some miserable followers he persuades them that he talks with the angel Gabriel; that he boasts of having been carried to heaven, where he received in part this unintelligible book, each page of which makes common sense shudder; that, to pay homage to this book, he delivers his country to iron and flame; that he cuts the throats of fathers and kidnaps daughters; that he gives to the defeated the choice of his religion or death: this is assuredly nothing any man can excuse, at least if he was not born a Turk, or if superstition has not extinguished all natural light in him." In 1748, after having read Henri de Boulainvilliers and George Sale, he wrote again about Mohammed and Islam in "De l'Alcoran et de Mahomet" ("On the Quran and on Mohammed"). In this essay, Voltaire maintained that Mohammed was a "sublime charlatan". Drawing on complementary information in Herbelot's "Oriental Library", Voltaire, according to René Pomeau, adjudged the Quran, with its "contradictions, absurdities, anachronisms", to be "rhapsody, without connection, without order, and without art". Thus he "henceforward conceded"

In his Essay on the Manners and Spirit of Nations (published 1756), Voltaire deals with the history of Europe before Charlemagne to the dawn of the age of Louis XIV, and that of the colonies and the East. As a historian, he devoted several chapters to Islam, Voltaire highlighted the Arabian, Turkish courts, and conducts. Here he called Mohammed a "poet", and stated that he was not an illiterate. As a "legislator", he "changed the face of part of Europe [and] one half of Asia." In chapter VI, Voltaire finds similarities between Arabs and ancient Hebrews, that they both kept running to battle in the name of God, and sharing a passion for the spoils of war. Voltaire continues that, "It is to be believed that Mohammed, like all enthusiasts, violently struck by his ideas, first presented them in good faith, strengthened them with fantasy, fooled himself in fooling others, and supported through necessary deceptions a doctrine which he considered good." He thus compares "the genius of the Arab people" with "the genius of the ancient Romans". According to Malise Ruthven, as Voltaire learned more about Islam his opinion of the faith became more positive. As a result, his play Mahomet inspired Goethe, who was attracted to Islam, to write a drama on this theme, though he completed only the poem "Mahomets Gesang" ("Mahomet's Singing").

Драма Мохаммед

"Фанатизм немесе Мұхаммед пайғамбар" трагедиясын 1736 жылы Вольтер жазған. Бұл пьеса діни фанатизм мен өзімшілдік манипуляциясын зерттейді. Мұхаммед кейіпкері өзінің сыншыларын өлтіруге бұйрық береді. Вольтер бұл пьесаны "жалған және варварлық сектаның негізін қалаушыға қарсы жазылған" деп сипаттады. Вольтер Мұхаммедті "жалғаншы", "жалған пайғамбар", "фанатик" және "қосымшыл" деп сипаттады. Пьесаны қорғап, Вольтер "жалғанның жетелеуімен фанатизмнің әлсіз сананы қандай қорқынышты шектен шығаруға болатынын көрсетуге тырысқанын" айтты. 1742 жылы Вольтер Сезар де Миссиге жазған хатында Мұхаммедті алдамшы деп сипаттады. Оның пьесасында Мұхаммед "адамның ойлап шығара алатын ең қатыгез алдаулар мен фанатизмнің істей алатын ең қорқынышты істердің бәрін" бейнелейді. Мұндағы Мұхаммед – әскері бар Тартуфтан басқа ешкім емес. Кейін ол Мұхаммедті пьесасында "шын мәнінде болғаннан да нашар" көрсеткенін мойындағаннан кейін, Вольтер Мұхаммедтің ерлер мен әйелдерді тең салмақтаған періште идеясын зороастрийлерден, олар көбінесе "Маги" деп аталады, ұрлағанын айтады. Вольтер ислам туралы былай деді:
Жоғалтатын ештеңесі жоқ, тонау және дін рухында бірігіп соғысатын адамдардан қорқыныштырақ ештеңе жоқ. 1745 жылы Поп Бенедикт XIV-ке пьесаны ұсынған хатында Вольтер Мұхаммедті "жалған және варварлық сектаның негізін қалаушы" және "жалған пайғамбар" деп сипаттады. Вольтер былай деп жазды: "Сіздің қасиеттілігіңіз, адалдардың ең төменгісіне жататын, бірақ ізгілікке құштар адам ретінде, жалған және варварлық сектаның негізін қалаушыға қарсы жазылған осы туындыны шын діннің басшысына ұсынуымды кешіре гөрсін. Жалған пайғамбардың қатыгездігі мен қателіктерін сынауға сізден артық кімге құқық бар еді?" Оның көзқарасы Essai sur les Moeurs et l'Esprit des Nations үшін сәл өзгертілді, бірақ ол теріс күйде қалды. 1751 жылы Вольтер өзінің "Мохамед" пьесасын тағы да қойып, үлкен жетістікке қол жеткізді.

The tragedy Fanaticism, or Mahomet the Prophet was written in 1736 by Voltaire. The play is a study of religious fanaticism and self serving manipulation. The character Muhammad orders the murder of his critics. Voltaire described the play as "written in opposition to the founder of a false and barbarous sect." Voltaire described Muhammad as an "impostor", a "false prophet", a "fanatic" and a "hypocrite". Defending the play, Voltaire said that he "tried to show in it into what horrible excesses fanaticism, led by an impostor, can plunge weak minds". When Voltaire wrote in 1742 to César de Missy, he described Mohammed as deceitful. In his play, Mohammed was "whatever trickery can invent that is most atrocious and whatever fanaticism can accomplish that is most horrifying. Mahomet here is nothing other than Tartuffe with armies at his command." After later having judged that he had made Mohammed in his play "somewhat nastier than he really was", Voltaire claims that Muhammad stole the idea of an angel weighing both men and women from Zoroastrians, who are often referred to as "Magi". Voltaire continues about Islam, saying:
Nothing is more terrible than a people who, having nothing to lose, fight in the united spirit of rapine and of religion. In a 1745 letter recommending the play to Pope Benedict XIV, Voltaire described Muhammad as "the founder of a false and barbarous sect" and "a false prophet". Voltaire wrote: "Your holiness will pardon the liberty taken by one of the lowest of the faithful, though a zealous admirer of virtue, of submitting to the head of the true religion this performance, written in opposition to the founder of a false and barbarous sect. To whom could I with more propriety inscribe a satire on the cruelty and errors of a false prophet, than to the vicar and representative of a God of truth and mercy?" His view was modified slightly for Essai sur les Moeurs et l'Esprit des Nations, although it remained negative. In 1751, Voltaire performed his play Mohamet once again, with great success.

Индуизм

Индуистердің қасиетті мәтіндері – Ведалар туралы пікір білдірген Вольтер: «Веда – Батыс Шығысқа ең қарызды болған ең құнды сыйлық». Ол индустарды «басқаларға зиян келтіруге да, өздерін қорғауға да шамасы келмейтін бейбіт және күнәсіз халық» деп санады. Вольтер өзі жануарлар құқықтарын қолдаған және вегетариандық өмір салтын ұстанған. Ол индуизмнің ежелгілігін Киелі кітаптың талаптарына қарсы күшті соққы ретінде қарастырып, индуистердің жануарларға қатысты әрекеттері еуропалық империалистердің әдепсіздігіне қарағанда артық екенін мойындады.

Конфуцийшілдік

Конфуцийдің еңбектері Қытайдағы иезуит миссионерлері арқылы еуропа тілдеріне аударылды. Маттео Риччи Конфуцийдің ілімдері туралы алғашқылардың бірі болды, ал әке Просперо Инторчетта 1687 жылы Конфуцийдің өмірі мен шығармалары туралы латын тілінде жазды. Конфуций мәтіндерінің аудармалары сол кезеңнің еуропалық ойшылдарына, әсіресе деистерге және Ағартушылықтың басқа да философиялық топтарына, Шығыстың тыныш ілімдері арқылы еуропалық мораль мен институттарды жақсартуға үміттенгендерге әсер етті. Вольтер осы үміттерді бөлісіп, конфуцийлік рационализмді христиан догмасына балама ретінде қарастырды. Ол Конфуцийдің этикасы мен саясатын мақтап, Қытайдың әлеуметтік-саяси иерархиясын Еуропа үшін үлгі ретінде бейнеледі. Вольтер бұл идеяны жақсы қабылдап, қытайлардың «адамгершілік ғылымын жетілдіргенін» мәлімдеді және қытай үлгісіндегі экономикалық және саяси жүйені жақтады. Уильям Коэннің айтуынша, көптеген полигендер сияқты, Вольтер де қара африкалықтардың тегінің өзгешелігіне байланысты ақ еуропалықтардың табиғи адамгершілігін толық бөліспейтініне сенген. Дэвид Аллен Харвидің сөзіне қарағанда, Вольтер діни ортодоксалдылыққа және Киелі кітаптағы жаратылыс туралы айтылған оқиғаға қарсы шабуыл жасау үшін нәсілдік айырмашылықтарды жиі пайдаланған. Алайда, басқа тарихшылар Вольтердің полигенділікті қолдауына француздық Compagnie des Indes және құл саудасымен айналысқан басқа отарлық кәсіпорындарына салған инвестициялары себеп болғанын болжайды. Құлдыққа қатысты оның ең танымал пікірі «Кандид» романында кездеседі, онда кейіпкер француз Гвианасында құлдықтан қашып құтылу үшін мүгедегіне жеткізілген құлға кездескеннен кейін «Еуропада қантты қандай бағамен жейміз» деп қорқып, егер барлық адамдардың шығу тегі Бібліяда айтылғандай ортақ болса, олардың туыс екенін, ал туыстарға осылай қатынудың мүмкін емес екенін айтады. Басқа жазбаларында ол «ақтар мен христиандардың Америкада қымбатқа сату үшін қара нәсілділерді арзанға сатып алуы» туралы ашумен жазған. Вольтерге қатысты хатта құл саудасын қолдаған деген айыптау бар, бірақ бұл хаттың жалған екені айтылады, себебі оның бар екеніне сенімді дәлелдер жоқ. «Философиялық сөздігінде» Вольтер Монтескьедің құл саудасына қатысты сынаған пікірін қолдап: «Монтескье білімді адамдармен жиі қателескен, себебі ол білімді емес еді, бірақ фанатиктер мен құлдықты қолдағандарға қарсы көбінесе дұрыс айтқан». Зеев Стернхелл, кемшіліктеріне қарамастан, Вольтердің тарихқа және еуропалық емес мәдениеттерге деген көзқарасында либералды плюрализмнің алға басушысы болғанын айтады. Вольтер былай деп жазды: «Біз қытайларды жамандадық, өйткені олардың метафизикасы біздікінен өзгеше. Қытайлық рәсімдер туралы үлкен түсініспеушілік біз олардың әдет-ғұрыптарын өзіміздің әдет-ғұрыптарымызбен бағалағандықтан туды, өйткені біз даулы рухымыздың әсерін әлемнің шетіне дейін жеткіземіз».

Works attributed to Confucius were translated into European languages through the agency of Jesuit missionaries stationed in China. Matteo Ricci was among the earliest to report on the teachings of Confucius, and father Prospero Intorcetta wrote about the life and works of Confucius in Latin in 1687. Translations of Confucian texts influenced European thinkers of the period, particularly among the Deists and other philosophical groups of the Enlightenment who hoped to improve European morals and institutions by the serene doctrines of the East. Voltaire shared these hopes, seeing Confucian rationalism as an alternative to Christian dogma. He praised Confucian ethics and politics, portraying the sociopolitical hierarchy of China as a model for Europe. Voltaire wrote favourably of the idea, claiming that the Chinese had "perfected moral science" and advocating an economic and political system after the Chinese model. According to William Cohen, like most other polygenists, Voltaire believed that because of their different origins, Black Africans did not entirely share the natural humanity of white Europeans. According to David Allen Harvey, Voltaire often invoked racial differences as a means to attack religious orthodoxy, and the Biblical account of creation. Other historians, instead, have suggested that Voltaire's support for polygenism was more heavily encouraged by his investments in the French Compagnie des Indes and other colonial enterprises that engaged in the slave trade. His most famous remark on slavery is found in Candide, where the hero is horrified to learn "at what price we eat sugar in Europe" after coming across a slave in French Guiana who has been mutilated for escaping, who opines that, if all human beings have common origins as the Bible taught, it makes them cousins, concluding that "no one could treat their relatives more horribly". Elsewhere, he wrote caustically about "whites and Christians [who] proceed to purchase negroes cheaply, in order to sell them dear in America". Voltaire has been accused of supporting the slave trade as per a letter attributed to him, although it has been suggested that this letter is a forgery "since no satisfying source attests to the letter's existence." In his Philosophical Dictionary, Voltaire endorses Montesquieu's criticism of the slave trade: "Montesquieu was almost always in error with the learned, because he was not learned, but he was almost always right against the fanatics and the promoters of slavery." Zeev Sternhell argues that despite his shortcomings, Voltaire was a forerunner of liberal pluralism in his approach to history and non European cultures. Voltaire wrote, "We have slandered the Chinese because their metaphysics is not the same as ours This great misunderstanding about Chinese rituals has come about because we have judged their usages by ours, for we carry the prejudices of our contentious spirit to the end of the world."

Бағалау және ықпал ету

Виктор Гюгоның айтуынша: «Вольтердің атын атау – бүкіл он сегізінші ғасырды сипаттаумен тең». Гёте Вольтерді қазіргі заманның, мүмкін, барлық заманның ең ұлы әдеби тұлғасы деп есептейді. Дидроның пікірінше, Вольтердің ықпалы болашаққа қарай созылатын болады. Ресейде Ұлы Екатерина 1762 жылы императрица болғанға дейін он алты жыл бойы Вольтердің еңбектерін оқыған. 1763 жылдың қазан айында ол философпен хат алмасуды бастады, ол оның өмірінің соңына дейін жалғасты. Осы хаттардың мазмұны, шәкірттің ұстазына жазған хаттарына ұқсас. Вольтер қайтыс болғаннан кейін императрица оның кітапханасын сатып алды, ол кейін Эрмитажға тасымалданып қойылды. Александр Герцен: «Эгоист Вольтердің жазбалары, сүйкімді Руссоның бауырластық туралы жазғандарынан гөрі, азаттыққа көбірек үлес қосты» деп атап өтті. Виссарион Белинский Н.В. Гогольге жазған хатында Вольтердің «Еуропадағы фанатизм мен надандықтың отын әжуамен сөндіргенін» жазды. Туған Парижінде Вольтер Жан Калас пен Пьер Сирвеннің қорғаушысы ретінде есте қалды. Вольтердің күш-жігері христиан дініне қарсы жасалған құлық үшін ла Баррдың өлім жазасын жоюға жетпесе де, оның өмірінде осы жазаны санкциялаған қылмыстық кодекс қайта қарастырылды. 1764 жылы Вольтер протестанттық құлшылыққа қатысқандығы үшін тұтқындалған Клод Шамонды босатуға сәтті ықпал етті. 1766 жылы граф де Лаллидің сатқындық айыбымен жазаланған кезде Вольтер оны қорғап 300 беттік құжат жазды. Кейін, 1778 жылы, Вольтердің өмірінің соңында де Лаллиге қатысты үкім күшін жойды. Женевалық протестант пасторы Помаре бірде Вольтерге: «Сіз христиан дінін сынағандай көрінесіз, бірақ христиандық іске қызмет етесіз» деді. Ұлы Фридрих судьяларды әділетсіз шешімдерін өзгертуге ықпал ете алатын философтың маңыздылығын атап өтті, мұның өзі Вольтердің гуманист ретінде танылуы үшін жеткілікті дейді. Француздық Үшінші Республикасы кезінде анархистер мен социалистер милитаризмге, ұлтшылдыққа және католик шіркеуіне қарсы күресте Вольтердің жазбаларын жиі пайдаланды. «Философиялық сөздікте» соғыстың бекершілігі мен ақымақтығын айыптаған бөлім жиі сүйікті болды, сондай-ақ ұлттар тек басқаларының есебінен ғана өсе алады деген оның аргументтері де болды. 1944 жылы Франция Виши режимінен азат болғаннан кейін, Вольтердің 250 жылдық мерейтойы Франция мен Кеңес Одағында тойланды, оны «наци жақтастарының ең қорқатыны» және «ой еркіндігін, әділетсіздікке, надандыққа және ырымға деген жек көрушілікті білдіретін есім» ретінде құрметтеді. Хорхе Луис Борхес «Вольтерді бағаламау – ақымақтықтың көптеген түрлерінің бірі» деді және оның «Бабел кітапханасы» мен «Жеке кітапхана» кітабында «Микромегас» сияқты қысқа әңгімелерін қосты. Густав Флаубер Францияның Руссоның орнына Вольтердің жолын ұстанбағаны үшін ауыр қателік жасағанына сенді. Қазіргі Американың көптеген сәулетшілері Вольтердің көзқарастарын ұстанды. Уилл Дюранттың айтуынша:

According to Victor Hugo: "To name Voltaire is to characterize the entire eighteenth century." Goethe regarded Voltaire as the greatest literary figure of modern times, and possibly of all time. According to Diderot, Voltaire's influence would extend far into the future. In Russia, Catherine the Great had been reading Voltaire for sixteen years prior to becoming Empress in 1762. In October 1763, she began a correspondence with the philosopher that continued till his death. The content of these letters has been described as being akin to a student writing to a teacher. Upon Voltaire's death, the Empress purchased his library, which was then transported and placed in The Hermitage. Alexander Herzen remarked that "The writings of the egoist Voltaire did more for liberation than those of the loving Rousseau did for brotherhood." In his famous letter to N. V. Gogol, Vissarion Belinsky wrote that Voltaire "stamped out the fires of fanaticism and ignorance in Europe by ridicule." In his native Paris, Voltaire was remembered as the defender of Jean Calas and Pierre Sirven. Although Voltaire's campaign had failed to secure the annulment of la Barre's execution for blasphemy against Christianity, the criminal code that sanctioned the execution was revised during Voltaire's lifetime. In 1764, Voltaire successfully intervened and secured the release of Claude Chamont, arrested for attending Protestant services. When Comte de Lally was executed for treason in 1766, Voltaire wrote a 300 page document in his defense. Subsequently, in 1778, the judgment against de Lally was expunged just before Voltaire's death. The Genevan Protestant minister Pomaret once said to Voltaire, "You seem to attack Christianity, and yet you do the work of a Christian." Frederick the Great noted the significance of a philosopher capable of influencing judges to change their unjust decisions, commenting that this alone is sufficient to ensure the prominence of Voltaire as a humanitarian. Under the French Third Republic, anarchists and socialists often invoked Voltaire's writings in their struggles against militarism, nationalism, and the Catholic Church. The section condemning the futility and imbecility of war in the Dictionnaire philosophique was a frequent favorite, as were his arguments that nations can only grow at the expense of others. Following the liberation of France from the Vichy regime in 1944, Voltaire's 250th birthday was celebrated in both France and the Soviet Union, honoring him as "one of the most feared opponents" of the Nazi collaborators and someone "whose name symbolizes freedom of thought, and hatred of prejudice, superstition, and injustice." Jorge Luis Borges stated that "not to admire Voltaire is one of the many forms of stupidity" and included his short fiction such as Micromégas in "The Library of Babel" and "A Personal Library." Gustave Flaubert believed that France had erred gravely by not following the path forged by Voltaire instead of Rousseau. Most architects of modern America were adherents of Voltaire's views. According to Will Durant:

Жинақталған шығармалары

Вольтердің толық шығармалары, А. Беухот (ред.). 72 томдық. (1829–1840)
Вольтердің толық шығармалары, Луи Э. Д. Моланд және Г. Бенгеско (ред.). 52 томдық. (1877–1885)
Вольтердің толық шығармалары, Теодор Бестерман және т.б. (ред.). 144 томдық. (1968–2018)