Кеңес Одағындағы британ тышқысы: Олег Пеньковский тағдыры
Oleg Penkovsky
Олег Пеньковский: советский полковник, шпион Запада. Раскрыл секреты советских ракет, сыграл ключевую роль в кубинском кризисе и повлиял на ход Холодной войны.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
КСРО-дағы британдық тыңшы (1919–1963)
British spy in the USSR (1919–1963)
Олег Владимирович Пеньковский (Олег Владимирович Пеньковский; 23 сәуір 1919 – 16 мамыр 1963), кодовые аты Hero (ҚАБ) және Yoga (MI6) – 1950 жылдардың соңы мен 1960 жылдардың басында Кеңес әскери барлауы (ГРУ) полковнигі болған. Пеньковский АҚШ пен Ұлыбританияны кеңестік әскери құпиялар туралы хабардар етті, оның ішінде кеңестік орташа қашықтықтағы баллистикалық зымырандар орналасқан жерлері мен олардың іздері, сондай-ақ кеңестік континенттер аралық баллистикалық зымырандар бағдарламасының әлсіздігі туралы ақпарат берді. Бұл ақпарат АҚШ-қа Кубада кеңестіктер зымырандарды көпшілігі іске қосылмай тұрып орналастырып жатқанын анықтауға көмектесті. Сондай-ақ, Куба зымырандық дағдарысы кезінде АҚШ президенті Джон Кеннедиге кеңестіктердің әлсіздігі туралы құнды ақпарат ұсынып, оған кеңес басшысы Никита Хрущевпен бетпе-бет кездесуге және ядролық соғысқа жол бермей дағдарысты шешуге мүмкіндік берді. Пеньковский сол уақытқа дейін Батыс үшін барлау жұмысын жасаған ең жоғары дәрежелі кеңес шенеунігі болды және ол – "Қышқы соғыстың" бағытын өзгертуге септігін тигізген бірнеше адамның бірі. 1962 жылдың қазанында кеңестіктер оны тұтқындап, келесі жылы соттап, өлім жазасын орындады.
Oleg Vladimirovich Penkovsky (Олег Владимирович Пеньковский; 23 April 1919 – 16 May 1963), codenamed Hero (by the CIA) and Yoga (by MI6) was a Soviet military intelligence (GRU) colonel during the late 1950s and early 1960s. Penkovsky informed the United States and the United Kingdom about Soviet military secrets, including the appearance and footprint of Soviet intermediate range ballistic missile installations and the weakness of the Soviet intercontinental ballistic missile program. This information was decisive in allowing the US to recognize that the Soviets were placing missiles in Cuba before most of them were operational. It also gave US President John F. Kennedy, during the Cuban Missile Crisis that followed, valuable information about Soviet weakness that allowed him to face down Soviet leader Nikita Khrushchev and resolve the crisis without a nuclear war. Penkovsky was the highest ranking Soviet official to provide intelligence for the West up until that time, and is one of several individuals credited with altering the course of the Cold War. He was arrested by the Soviets in October 1962, and tried and executed the following year.
Ерте өмір және әскери мансап
Пенковский өзінің әкесімен ешқашан танысқан емес, ол Ресей азамат соғысында Ақ әскер офицері ретінде қаза тапты, ол кезде Пенковский шала бала болған. Солтүстік Кавказда өскен Пеньковский 1939 жылы Киев артиллерия академиясын лейтенант шенімен бітірді. Финляндияға қарсы Қысқы соғысқа және Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқаннан кейін ол подполковник шеніне жетті. 1944 жылы 1-ші Украина майданының артиллерия командирі генерал-полковник Сергей Варенцовтың штабына бекітілді, Варенцов оның қамқоршысына айналды. Пеньковский 1944 жылы жараланды, ол Варенцовтың да жараланған уақытына жақын болды, содан кейін Варенцов оны байланыс офицері етіп тағайындады. 1945 жылы Пеньковский генерал-лейтенант Дмитрий Гапановичтің кәмелетке толмаған қызына үйленді, осылайша тағы бір жоғары шенді қолдаушыға ие болды. Варенцовтың ұсынысымен 1945-1948 жылдары Фрунзе әскери академиясында оқыды, содан кейін штаб офицері болып жұмыс істеді. Пеньковский 1953 жылы ГРУ-ға офицер болып қабылданды. 1955 жылы Анкарадағы Түркияда әскери атташе болып тағайындалды, бірақ жоғары офицерінің және кейін ГРУ қызметкерлерінің регламентті бұзуы туралы хабарлағаннан кейін департаментте беделсіз болып қалды. Қайтадан Варенцовтың қолдауына сүйене отырып, ол Дзержинский әскери академиясында тоғыз ай бойы ракеталық артиллерияны оқыды. Ол Үндістандағы әскери атташе лауазымына іріктеліп алынды, бірақ КГБ оның әкесінің қазасына қатысты мәліметтерді анықтады, ол қызметтен шеттетіліп, тергелді және 1960 жылдың қараша айында Ғылым және технология жөніндегі мемлекеттік комитетке тағайындалды. Кейіннен ол Кеңес ғылыми зерттеу комитетінде жұмыс істеді.
Penkovsky never knew his father, who was killed fighting as an officer in the White Army in the Russian Civil War when he was a baby. Brought up in the North Caucasus, Penkovsky graduated from the Kiev Artillery Academy with the rank of lieutenant in 1939. After taking part in the Winter War against Finland and in World War II, he reached the rank of lieutenant colonel. In 1944, he was assigned to the headquarters of Colonel General Sergei Varentsov, commander of artillery on the 1st Ukrainian front, who became his patron. Penkovsky was wounded in action in 1944, at about the same time as Varentsov, who appointed him his Liaison Officer. In 1945, Penkovsky married the teenage daughter of Lieutenant General Dmitri Gapanovich, thus acquiring another high ranking patron. On Varentsov's recommendation, he studied at the Frunze Military Academy in 1945–1948, then worked as a staff officer. Penkovsky joined the GRU as an officer, in 1953. In 1955, he was appointed military attaché in Ankara, Turkey, but was recalled after he had reported his superior officer, and later other GRU personnel for a breach of regulations, which made him unpopular in the department. Relying once again on Varentsov's patronage, he spent nine months studying rocket artillery at Dzerzhinsky Military Academy. He was selected for the post of military attaché in India, but the KGB had uncovered the history of his father's death, and he was suspended, investigated, and assigned in November 1960 to the State Committee for Science and Technology. He later worked at the Soviet Committee for Scientific Research.
"Зепп" оқиғасы
Бұрынғы жоғары деңгейдегі ЦРУ қарсы барлау офицері Теннент Х. Багли өзінің 2007 жылғы Йель университеті баспасынан шыққан "Тыңшылар соғысы: тыңшылардың құпиялары мен қауіпті ойындар" атты кітабында Пенковскийдің сатқындығын КГБ оның 1961 жылғы сәуір айында ЦРУ және MI6-ға қабылдануынан кейін екі апта ішінде анықтағанын жазды. Баглидің сөзіне қарағанда, осы анықталғаннан кейін КГБ Пенковскийге АҚШ және Ұлыбритания үшін тағы он алты ай бойы тыңшылықты жалғастыруға рұқсат берді, сонымен қатар оны тұтқындау және айыптау үшін, Батыс барлау қызметінде кім оған сатқындық жасағанын көрсетпейтін жағдай жасалды. Багли бұл тұжырымын Ресейде тұтқындалған кезде Гревилл Уинн пен Пенковскийдің қамауға алынуынан кейін екі апта өткен соң Мәскеудегі бір мейрамханада Пенковскиймен болған әңгімесінің таспаға жазылған нұсқасын тыңдағандығына негіздеді. Бұл жазбада Уинн Пенковскийден: "Зеф қалай?" деп сұрайды. Уинннен КГБ тергеушісі осы "Зепп" (sic) кім екенін сұрағанда, ол "Зеф" - Лондондық Стефани есімді қыздың лақап аты екенін еске түсірді, оны Пенковский мен Уинн Пенковскийді жұмысқа алу кезінде кездестірген. Багли кітабында, ол және Джордж Кисевальтер 1962 жылғы маусымда КГБ-дан дезертир болған Юрий Носенкомен сұхбаттасқанда, Носенко КГБ-ның құпия жазба құрылғыларымен мақтанып, "Зепп" (sic) кім екенін сұрады, бұл КГБ-ға белгісіз Индонезияның әскери атташесінің есімі екенін айтты, оның АҚШ-тың әскери атташесі Лео Дулацкимен Мәскеудегі бір мейрамханада жасырын жазылған әңгімесі болған. Носенконың Багли мен Кисевальтерден осы сұрақты сұрауы Баглидің Носенко жалған дезертир деген қорытындыға келуіне себеп болды, сонымен қатар ол ЦРУ немесе британдық барлау қызметіндегі "тыңшының" Пенковскийді жұмысқа алынғаннан кейін дереу сатқанын түсінуге көмектесті.
Former high level CIA counterintelligence officer Tennent H. Bagley wrote in his 2007 Yale University Press book, "Spy Wars: Moles Mysteries and Deadly Games," that Penkovsky's treason was detected by the KGB within two weeks of his April 1961 recruitment by the CIA and MI6. Bagley says that after this detection, Penkovsky was allowed by the KGB to continue spying for the U. S. and Britain for sixteen more months while a scenario was created in which he could be arrested and charged in such a way that would not reveal who, in Western Intelligence, had betrayed him. Bagley based his conclusion on the fact that, while imprisoned in Russia after his and Penkovsky's arrest, Greville Wynne was confronted with a tape recording of a conversation he had had with Penkovsky in a Moscow restaurant two weeks after his recruitment. In this recording, Wynne asked Penkovsky, "How's Zeph?" When Wynne was asked by his KGB interrogator who this "Zepp" (sic) was, he recalled that "Zeph" was the nickname of a London bargirl by the name of Stephanie, whom Penkovsky and Wynne had met while Penkovsky was being recruited. Bagley points out in his book that while he and George Kisevalter were interviewing KGB defector Yuri Nosenko in June 1962, Nosenko, while bragging about the KGB's secret recording devices, asked them who "Zepp" (sic) was, volunteering that it was the name of an Indonesian military attaché unknown to the KGB, whose conversation with U. S. military attaché Leo Dulacki was allegedly secretly recorded in a Moscow restaurant. The fact that Nosenko asked Bagley and Kisevalter this question was one of the reasons Bagley came to conclude that Nosenko was a false defector, and also made him realize that a "mole" in the CIA or British intelligence had betrayed Penkovsky immediately after his recruitment.
Кубалық зымыран дағдарысы
Кеңес басшылығы ядролық зымырандарды орналастыруды бастады, Вашингтон Кубадағы зымырандар орналасқан жерді байқамай, олар туралы шара қолдануға келмейтіндей кешігіп қалады деп сенді. Пенковский батысқа Кубадағы ядролық зымырандарды ұшыру алаңдарының жоспарлары мен сипаттамаларын берді. Бұл ақпарат батысқа АҚШ-тың U-2 ұшақтарынан алынған төмен сапалы суреттер арқылы зымырандар орналасқан жерді анықтауға мүмкіндік берді. Пенковский ұсынған құжаттар Кеңес Одағының аймақта соғысқа дайын еместігін көрсетті, бұл Кеннедиді Кубадағы операцияға баруға батылдық берді. 1978 жылы Ұлыбританияға қашқан ГРУ-дың бұрынғы капитаны Виктор Суворов кейіннен кеңес барлауы туралы кітабында: «Тарихшылар ГРУ полковнигі Олег Пенковскийдің есімін алғыспен еске алады. Оның құнды ақпаратының арқасында Куба дағдарысы үшінші дүниежүзілік соғысқа айналмады» деп жазды. Пеньковскийтің MI6-пен байланысы туралы КГБ-ға АҚШ Ұлттық қауіпсіздік агенттігінің (NSA) қызметкері және КГБ үшін жұмыс істеген кеңестік тыңшы Джек Данлап та хабарлады. КГБ-ның жоғары лауазымды шенеуніктері Пенковскийдің британдық агент екенін бір жылдан астам уақыттан бері білген, бірақ олар өздерінің көздерін – MI6-дағы жоғары орналасқан тыңшыны қорғады. Данлап та олар қорғауы тиіс тағы бір көз болды. Олар британдық дипломаттарды қадағалап, Пенковскийге қарсы «дәлелдік базаны» құру үшін көп жұмыс істеді, осылайша өз тыңшыларына күдік тудырмай оны тұтқындауға мүмкіндік алды. Олардың бұл мәселедегі сақтығы зымырандардың кеңестік тарап қалағаннан ертерек анықталуына себеп болуы мүмкін. Батыс Германияның тыңшысы Штази штаб-пәтерінде естіген «Кубада не болып жатыр екен?» деген сөзді ЦРУ-ға жеткізді. Пенковский 1962 жылдың 22 қазанында тұтқындалды. Бұл президент Кеннедидің АҚШ-қа арналған сөзінен бұрын болды, онда U-2 ұшағының суреттері кеңестіктердің Кубада орта қашықтықтағы ядролық зымырандарды орнататынын растады, бұл операция «Анадырь» деп аталды. Кеннеди потенциалды маңызды тыңшыдан алынған ақпараттан айырылды, мысалы, Хрущев жағдайды басудың жолдарын іздеп жүргенін хабарлау, бұл 13 күндік тұйыққа түсу кезінде шиеленісті азайтуға көмектесер еді. Бұл ақпарат Кеннедиге аралға шабуыл жасау қажеттілігін азайтуға көмектесер еді, бұл АҚШ әскерлеріне қарсы 9K52 Luna M класты тактикалық ядролық қару қолдану қаупін тудыруы мүмкін еді.
The Soviet leadership began the deployment of nuclear missiles, in the belief that Washington would not detect the Cuban missile sites until it was too late to do anything about them. Penkovsky provided plans and descriptions of the nuclear rocket launch sites in Cuba to the West. This information allowed the West to identify the missile sites from the low resolution pictures provided by US U 2 spy planes. The documents provided by Penkovsky showed that the Soviet Union was not prepared for war in the area, which emboldened Kennedy to risk the operation in Cuba. Former GRU captain Viktor Suvorov, who defected to the UK in 1978, later wrote in his book on Soviet intelligence, "historians will remember with gratitude the name of the GRU Colonel Oleg Penkovsky. Thanks to his priceless information the Cuban crisis was not transformed into a last World War". Penkovsky's communications with MI6 were also revealed to the KGB by Jack Dunlap, a National Security Agency (NSA) employee and Soviet spy working for the KGB. Top KGB officers had known for more than a year that Penkovsky was a British agent, but they protected their source, a highly placed mole in MI6. Dunlap was just another source they had to protect. They worked hard, shadowing British diplomats, to build up a "discovery case" against Penkovsky so that they could arrest him without throwing suspicion on their own moles. Their caution in this matter may have led to the missiles being discovered earlier than the Soviets would have preferred. After a West German agent overheard a remark at Stasi headquarters, paraphrased as "I wonder how things are going in Cuba", he passed it on to the CIA. Penkovsky was arrested on 22 October 1962. This was prior to President Kennedy's address to the US revealing that U 2 spy plane photographs had confirmed intelligence reports that the Soviets were installing medium range nuclear missiles in Cuba, in what was known as Operation Anadyr. Kennedy was consequently deprived of information from a potentially important intelligence agent, such as reporting that Khrushchev was already looking for ways to defuse the situation, which might have lessened the tension during the ensuing 13 day stand off. That information might have reduced the pressure on Kennedy to launch an invasion of the island, which could have risked Soviet use of 9K52 Luna M class tactical nuclear weapons against U. S. troops.
Тұтқындалу және өлім
1962 жылы 2 қарашада Пенковскийдің Мәскеудегі батыс байланыс жетекшілері екі дауыссыз телефон қоңырауы және көрнекі сигнал (телефон немесе көше шамдарының тірегіне салынған белгі) алды, бұл сигналдар оның өлі жәшігіне жүк салынып біткенін хабарлады. Сол күні ол жәшікті тексерген кезде (ішінде оның хаты бар еді), АҚШ елшілігінде дипломатиялық мәртебемен жұмыс істеген Ричард Джейкоб есімді ЦРУ офицері тұтқындалды. (Кейіннен совет билігі Пенковскийдің 22 қазан күні он күн бұрын тұтқындалғанын мәлімдеді.) Пенковский сотталып, өлім жазасына кесілді, бірақ оның қалай қаза тапқаны туралы әртүрлі мәліметтер бар. Тергеуді басқарған КГБ-ның бас тергеушісі Александр Загвоздин Пенковскийдің "шамамен жүз рет сұраққа тартылғанын" және оның атылып, кремацияланғанын айтты. Совет суретшісі Эрнст Нейзвестный Донское зиратының крематорий директорының "Пенковскийді 'өртпен' өлімге жібергенін", яғни өртеп жібергенін естігенін мәлімдеді. Осындай сипаттама кейіннен Эрнест Волкманның тыңшылар туралы танымал тарихи кітабына, Том Клэнсидің "Қызыл қоян" романына және Виктор Суворовтың "Аквариум" кітабына енгізілді. 2010 жылы берген сұхбатында Суворов өзіне Пенковский деп айтылған адамды сыммен металл тақтаға байлап, тірі күйінде крематорийге итерген видео көрсетілгенін айтты. Суворов видеодағы адамның Пенковский емес екенін жоққа шығарып, оның атылғанын мәлімдеді. Гревилл Уинн өзінің "Одессалық адам" кітабында Пенковский өз-өзіне қол жұмсағанын жазды. Уинн Пенковскийтің байланысшысы және курьері болған; екеуі де 1962 жылдың қазан айында советтік билік тарапынан тұтқындалды.
On 2 November, 1962, Penkovsky's Western handlers in Moscow received two voiceless telephone calls and a visual signal (a chalk mark on a telephone pole or street light pole), ostensibly from him, notifying them that his dead drop had been loaded. Upon servicing the dead drop (which had a letter ostensibly from him inside it) that same day, a CIA officer by the name of Richard Jacob, who was stationed at the U. S. Embassy under diplomatic cover, was arrested. (Soviet authorities later claimed that Penkovsky had been apprehended ten days earlier, on the 22nd of October.) Penkovsky was tried and executed, but there are conflicting reports about the manner of his death. Alexander Zagvozdin, chief KGB interrogator for the investigation, stated that Penkovsky had been "questioned perhaps a hundred times" and that he had been shot and cremated. Soviet sculptor Ernst Neizvestny said that he had been told by the director of the Donskoye Cemetery crematorium "how Penkovsky [had been] executed by 'fire'", i. e., by being burnt. A similar description was later included in Ernest Volkman's popular history book about spies, Tom Clancy's novel Red Rabbit, and in Viktor Suvorov's book Aquarium. In a 2010 interview, Suvorov said that he had been shown a film in which a man said to be Penkovsky was bound to a metal stretcher with wire and pushed live into a crematorium. Suvorov denied that the man in the film was Penkovsky and said that he had been shot. Greville Wynne, in his book The Man from Odessa, claimed that Penkovsky killed himself. Wynne had worked as both Penkovsky's contact and courier; both men were arrested by the Soviets in October 1962.
Салдары
Кеңес жұртшылығына Пеньковскийдің тұтқындалуы туралы алғаш рет жеті аптадан астам соң, "Правда" газеті Уине мен (американдық дипломат Ричард) Джейкобты оның байланыстары ретінде атады, бірақ басқа есімдерді жариялаған жоқ. 1963 жылдың мамырында, соттан кейін, "Известия" газеті В. Варенцовтың, кейіннен артиллерияның Бас маршалы және Ракеталық күштердің Бас қолбасшысы, сондай-ақ Орталық комитет мүшесі болған, майор-генерал шеніне төмендетілгенін хабарлады. Маусым айында ол "саяси сақтығын жоғалтқаны үшін" Орталық комитеттен шығарылды. Тағы үш офицер де жазаланды. ГРУ басшысы Иван Серов осы кезеңде қызметтен босатылды. Ол Пеньковскиймен жақын қарым-қатынаста болған, бұл оның құлауына себеп болған болуы мүмкін.
The Soviet public was first told of Penkovsky's arrest more than seven weeks later, when Pravda named Wynne and (the American diplomat Richard) Jacob as his contacts, without naming anyone else. In May 1963, after his trial, Izvestya reported that Varentsov, who had since achieved the rank of Chief Marshal of Artillery and Commander in Chief of Rocket Forces and candidate member of the Central Committee had been demoted to the rank of Major General. In June he was expelled from the Central Committee for 'having relaxed his political vigilance.' Three other officers were also disciplined. The head of the GRU, Ivan Serov, was sacked during the same period. He was reputedly on friendly terms with Penkovsky, which is very likely to have been a cause of his fall.
Портрет халықтық мәдениетте
Пенковскийді 1985 жылы BBC телеарнасының "Уинн және Пенковский" сериалында Кристофер Розицки сомдады. Оның тыңшылық қызметі 2007 жылы BBC теледидарының "Ядролық құпиялар" деректі драмасының "Мәскеуден келген тыңшы" деген бірінші бөлімінде талданды. Бағдарламада Пеньковскийдің құпия ақпаратты суретке түсіріп, Мәскеудегі британдық MI6 агенті Джанет Чишолммен кездескенін көрсететін КГБ-ның түпнұсқа жасырын кадрлары көрсетілді. Бұл бағдарлама 2007 жылдың 15 қаңтарында көрсетілді. Пенковский Том Клэнсидің Джек Райан туралы төрт тыңшылық романында есімдері аталады: "Қызыл қазанды іздеу" (1984), "Кремль кардиналы" (1988), "Аю және аждаһа" (2000) және "Қызыл қоян" (2002). Джек Райан әлемінде ол полковник Михаил Филитовті ЦРУ агенті (кодтық аты CARDINAL) ретінде тартқан және Филитовті батыстың кеңестік иерархиясындағы басты тыңшысы ретінде бекіну үшін оны сатқындыққа итермелеген агент ретінде сипатталады. "Тірідей өртелу" гипотезасы Клэнсидің бірнеше романында кездеседі, бірақ Клэнси ешқашан Пенковскийді атқыланған тыңшы деп атаған жоқ. Пенковскийдің тағдыры Нельсон ДеМиллдің "Сарм мектебі" (1988) шпиондық романында да айтылады. Пенковскийді Эдуард Безродний 2014 жылғы польшалық триллер "Джек Стронг" фильмінде ойнады, бұл фильм Рyszard Kukliński туралы. Оның кейіпкерінің өлімі фильмнің басындағы сахна болды. Пенковскийді 2020 жылғы британдық "Курьер" фильмінде Мераб Нинидзе сомдады, онда Бенедикт Камбербэтч Гревилл Уинн рөлін ойнады.
Penkovsky was portrayed by Christopher Rozycki in the 1985 BBC Television serial Wynne and Penkovsky. His spying career was the subject of episode 1 of the 2007 BBC Television docudrama Nuclear Secrets, titled "The Spy from Moscow" in which he was portrayed by Mark Bonnar. The programme featured original covert KGB footage showing Penkovsky photographing classified information and meeting up with Janet Chisholm, a British MI6 agent stationed in Moscow. It was broadcast on 15 January 2007. Penkovsky was referred to in four of Tom Clancy's Jack Ryan espionage novels: The Hunt for Red October (1984), The Cardinal of the Kremlin (1988), The Bear and the Dragon (2000) and Red Rabbit (2002). In the Jack Ryan universe, he is described as the agent who recruited Colonel Mikhail Filitov as a CIA agent (code name CARDINAL) and had urged Filitov to betray him to solidify his position as the West's top spy in the Soviet hierarchy. The "cremated alive" hypothesis appears in several Clancy novels, though Clancy never identified Penkovsky as the executed spy. Penkovsky's fate is also mentioned in the Nelson DeMille spy novel The Charm School (1988). Penkovsky was portrayed by Eduard Bezrodniy in the 2014 Polish thriller Jack Strong, about Ryszard Kukliński, another Cold War spy. His character's execution was the opening scene for the movie. Penkovsky was portrayed by Merab Ninidze in the 2020 British film The Courier, in which Benedict Cumberbatch played Greville Wynne.