Кіріспе

Неміс жазушысы және актері Франц Ксавер Кретц (; 1946 жылдың 25 ақпанында туған) – неміс жазушысы, драматург, актер және кинорежиссер. Ол 1970 жылдардың басында үлкен жетістіктерге қол жеткізді. 1971 жылы жазылған «Persistent», «Farmyard» және «Request Concert» шығармалары Кретц есімімен байланысты. Кретц – 1970 жылдардың басындағы шығармаларында Батыс Германияның өркендеуінің ар жағын, кедейлердің өмірін реалистік бейнелеу арқылы көрсеткен, халықтық пьесаны өзгертуге ұмтылған драматургтер буынының өкілі. Кейін ол теледидар үшін жазуды бастады, бұл оған кең аудитория әкелді. Оның талдауға көбірек бейім, Брехт әсерімен жазылған пьесалары көбінесе жақсы қабылдамады, алайда «Жоғарғы Австрия» (1972) және «Ұя» (1974) сыншылардың және коммерциялық табысқа қол жеткізді. «Жапырақтар арқылы» (1976) және «Том-ақмақ» (1978) сияқты кейінгі әлеуметтік реализм туындылары да жоғары бағаланады. Кретцтің пьесалары халықаралық деңгейде аударылып, қойылды. Саймон Стивенс 2016 жылы: «Кретц кедейліктің қатыгездікке, цинизмге, үмітсіздікке және қорқынышқа қалай әкелуі мүмкін екенін анықтады. Оның пьесалары бұрынғыдан да әсерлі» деді. Ол 1972 жылы Батыс Германияда саяси ықпалы шамалы болған Германия Коммунистік партиясының (ДКП) мүшесі болды. Ол 1974 жылға дейін Suhrkamp Verlag баспасымен байланыста болды, оның радикалды саясаты баспа үшін қиындық тудырды. Кретц 1978 жылы берген сұхбатында өзін біршама ұрысқақ адам деп мойындады. 1970 жылдардағы пьесаларында әлеуметтік қайғысынан тілінен айырылған адамдарды бейнеледі. Ол Мариэлуиза Флейцтерді өзінің ерте жазуына үлкен әсер еткен тұлға деп атады, ал «Үй шаруасындағы әйел» пьесасы ашық көріністері үшін дау тудырды. Оның кейінгі пьесаларында зорлық-зомбылық пен сексуалдық мазмұн азайды, ал Бертольд Брехттің ықпалы күштірек болды. «Das Nest» тұңғыш рет 1976 жылы теледидарда көрсетілді, ал 1979 жылы Батыс Германияда көрсетілді. «Жоғарғы Австрия» алғаш рет 1973 жылы көрсетілді. Ол 1987/88 жылдары Герд Кюр музыкасын қосып, өзінің «Stallerhof» (1971) пьесасы негізінде либретто жазды. Бұл операның тұңғыш көрсетілімі 1988 жылы Мюнхен биенналесінде өтті. Бұл пьеса 2010 жылы Бургтеатрда Дэвид Бош қойды. Колумбия университетінің профессоры Мишель Матсон «Франц Ксавер Кротц: Саяси эстетиканың құрылысы» кітабында: «Франц Ксавер Кротц – банан кесуші, аурухана қызметкері, жас актер және, ең бастысы, жетпісінші және сексенінші жылдардың басында Германияның ең танымал қазіргі драматургы. Кротцтің эстетикасын саяси контекстке жатқызған бұл зерттеуде оның саяси эстетикасын дамытудағы дағдарыс нүктелерін белгілейтін төрт пьесаға назар аударылады» деді. Кретц 1980 жылы «Tatort», «Spiel mit Karten» және 2002 жылы «Wolf im Schafspelz» телесериалдарына материал жазды. Ол сондай-ақ «Кир Рояль» телехикаясындағы «Бейби» Шиммерлос (шамамен «Бейби Клюес») рөлімен де танымал. Актерлік қызметтен түскен табысы қаржылық қиындықсыз жазуға мүмкіндік берді. 1992 жылдан 2005 жылға дейін Кретц актриса Мари Тереза Релинге үйленді. Олардың үш баласы бар. 2011 жылы Кротц Чиемгау және Тенерифеде тұрды. Кретц сондай-ақ: «Драматург кейіпкерлеріне қатал болуы керек. Сезімталдық – тұзақ, ол азғырушы, өйткені көрермендер сезімтал пьесаларды жақсы көреді» деді, сондай-ақ Марша Норманның «Түн, ана» (1983) романымен танысты. Гаутам Дасгупта оны Дэвид Стори және Райнер В. Фассбиндрмен салыстырып, оның пьесалары «Ионеско стилінде клишелер бойынша құрылған» деді. «Том-ақмақ» пьесасы «Үйге оралу» пьесасымен салыстырылды, өйткені ол ыдырап бара жатқан отбасын бейнелейді. Ролф Петер Карл «Франц Ксавер Кротц» (1978) еңбегінде оның туындыларын 1972 жылға дейінгі, «эксперименталды» кезеңге (1972–73) және 1974 жылдан кейінгі туындыларға бөлді. «Фармьярд және төрт пьеса» (Фармьярд, Концерт сұрауы, Мичидің қаны, Ерлер ісі және ерлер ісі туралы «Ер адам, сөздік») шолуында Дасгупта драматургтің шығармаларын «лирикалық, қатал, адамгершілік драма» деп сипаттады. Фрэнк Рич «Мичидің қаны» туралы шолуда бұл Кротцтің ең жақсы туындыларының бірі емес екенін жазды және драматург «бейнелі емес нүктелерді жасауға, өзінің қаһарманына күшпен тамақтандыруға» тырысатынын айтты [ ] Бекеттизмдер». «Вашингтон Пост» газетінің журналисі Дэвид Ричардс: «Бұл қаншалықты жағымсыз болса да, «Мичидің қаны» тілден, мақсаттан және өз сезімдерін сезінуден айырылған адамдар туралы бір нәрсеге қол жеткізді» деді.

Концерт сұрауы (1971)

Мел Гассоу 1981 жылы «Request Concert» туралы жағымды пікір білдірді, Кротц мырзаның «көзқарасының арқасында күнделікті жағдайлар гипнозға ұқсас бір нәрсеге айналады. Бұл туралы ол былай деді. Детальдар мен заттардың жиналуы нәтижесінде біз әйелге толыққанды түсініктікпен қараймыз». Кейти Митчелл оны «қиын, әдемі пьеса» деп сипаттады. «The Herald» газетіндегі бір автор 2011 жылы осы пьесаға Кротц буынының неміс жазушыларының туындыларына қарағанда көбірек назар аударылып отырғанын атап өтті. 2016 жылы BAM Fisher сахнасындағы қойылымды қарап, «The New York Times» газетінен Элизабет Винсентелли «Request Concert» (ішінара Данута Стенканың шеберлігінің арқасында) әлі де «жүректі ауыртып, күшті» туынды болып табылады деді. Бұл біздің өміріміздегі жалғыздық пен көңілсіздіктің беріктігімен байланысты, біз әлеуметтік желілерге қол жеткізгенімізге қарамастан.

Брехт әсері бар шығармалар

Кокалис 1972 жылы Кроецтің тым қайталанатын немесе тым саяси емес деп сынға ұшырағанын айтты. «Лиенц – Доломиттерге қақпа» (1972), «Мария Магдалена» (1972), «Стернталер» (1974), «Хаймат» (1975) және «Агнес Бернауэр» (1976) сияқты туындылары сыншылардың да, коммерциялық тұрғыдан да сәтті болмады. «Мария Магдалена» шығармасында Кроетц, оның пікірінше, өзінің формальдық тілімен күреседі, ал «Стернталер» мен «Хаймат» туындыларындағы Брехт элементтері оларды бұрынғы туындыларына қарағанда әлсіз етеді, олар мелодрамаға немесе телесериалға ұқсайды. «Агнес Бернауэр» туындысының сыншылары кейіпкерін сенімсіз деп тапты және әлеуметтік-экономикалық мәселелерді тым қарапайым етіп көрсеткен. 2001 жылы Александр Гелманның «Жақын байланысы бар адам» атты пьесасы туралы жазған рецензиясында, әйелі ұлына зиян келтірген өндірістік апатқа кінәлі деп есептейтін ер адам туралы Лин Гарднер Кроетцтің «Ұя» пьесасында осыған ұқсас жағдайды жақсы шешкенін айтты. Алайда, 2016 жылы ол «Ұя» пьесасының дидактикалық ұмтылыстары бар екенін және экологиялық мәселеге қарамастан «қазіргі уақытта сәл қарапайым және ескіргендей көрінеді» деді.

Жапырақтар арқылы (1976)

Барри В. Дэниелс «Жабайы жапырақтар арқылы» пьесасын «Антуанның табиғи реализмінен әлдеқайда асып түсетін» туынды деп бағалады. Орта тапқа жататын, білімді көрермендер пьесаның маңызды мәселесі – оның терең адамгершілігімен бетпе-бет келгенде, олар мен пьесадағы төменгі топтан шыққан кейіпкерлер арасындағы кедергілер жойылады. 1987 жылы Даллас театр орталығында «Жабайы жапырақтар арқылы» қойылымын қарап, Джинни М. Вудс пьесаның психологиялық тереңдігін жоғары бағалап, оны «керемет алаңдататын пьеса» деп атады. Оның Поллианналық көзқарасы Оттоның зорлық-зомбылығында және оның сезімдерін білдіре алмауында гүлденгендей көрінеді. [ ] Қатал шындық Мартаның жылылығымен де, гротескті комедиямен де жұмсатылады. The New York Times газетінің журналисі Фрэнк Рич 1984 жылы пьеса «жағымды емес, бірақ ол санада тікендей қалғысынан кетеді» деп жазды. Ол тіпті өзі қатысқан қойылымның кейбір кемшіліктері (мысалы, Даунидің ағылшын тіліндегі аудармасы Куинске көшірілгені) «Кроецтің шынымен алаңдататын театрлық дауысының күшті әсерін әлсіздетпеді» деді. 2003 жылы The Guardian газетінен Майкл Биллингтон Саутварк Playhouse қойылымына бес жұлдыздың төртеуін берді және «Кроецті ерекше драматург ететін нәрсе – ол мінез-құлықты экономикамен байланыстыра біледі» деп жазды. Ол сондай-ақ, «Кез келген қамқорлықсыз немесе кемсітусіз, Кроец екі кейіпкердің де жағдайдың құрбаны екенін көрсетеді» деді. Гарднер оны «ұстап тұратын, бірақ шаршататын, үйлеспейтін құштарлықтарға, шартты рефлекстерге және тілдің толық сәтсіздігіне байланысты қарым-қатынастың терең талдауы [ ] оның ең жақсы пьесаларының бірі» деп сипаттады.

Том Фул (1978)

Марк Браун драматургті жұмысшы әйелдердің сынып және гендерлік "екі есе ауыр жүгін" түсінгендігі үшін мақтады және "оның ең жақсы жазуы, әлдебір, Оттоның өзінің орны туралы жеке ойларына арналған" деп қосты. "Том Фулдың" ең керемет жағы – ол капитализм саясатын ешқандай идеологиялық бағытсыз қарастырады. Кретц үлкен театрдың айрықша белгісі болып табылатын эмоционалдық динамика мен күшті поэзияға сүйенеді. Гарднер 2007 жылғы қойылымға жағымды баға берді, Кроецтің күнделікті оқиғаларды "гипноздық" етуге қабілетті екенін айтты; ол пьесаның көп бөлігі "ауырлықпен қиналған, тұрақсыз ғимараттың баяу құлауын бақылау сияқты" екенін мәлімдеді. "Том Фул" "Геральд" газетінде "тамаша" деп сипатталды.

Аудармалар

1976 жылы Майкл Ролофф Кроецтің бірнеше пьесасын ағылшын тіліне аударды, атап айтқанда, «Сталлерхоф» (Ферма), «Мичи Блут» (Мичидің қаны), «Мэннерсахе» (Ерлер ісі) және «Эйн Манн эйн Вёртербух» (Ер адам сөздігі). Роджер Дауни «Вуншконцерт» (Request Concert), «Дюрх ди Блаттер» (Through the Leaves, «Ерлер ісінің» соңғы нұсқасы) және «Дас Нест» (Ұя) пьесаларын аударды. Кроецтің пьесалары Ұлыбританияда, мысалы, 2002 жылы Саутварк Playhouse-де «Through the Leaves», АҚШ-та, мысалы, 1982 жылы Нью-Йоркте «Мичидің қаны», сондай-ақ Австралияда қойылды.