Кіріспе
Футбол қауымдастығын анықтауға көмектесетін кодификацияланған ережелер
Ойын Ережелері – футбол қауымдастығының кодификацияланған ережелері. Ережелерде командадағы ойыншылардың саны, ойын ұзақтығы, алаң мен доптың өлшемдері, төрешілер жазалайтын бұзушылықтардың түрлері мен сипаты, офсайд ережесі және осы спорт түрін анықтайтын көптеген басқа ережелер қарастырылады. Ойын барысында төрешінің міндеті – Ойын Ережелерін түсіндіру және орындау. 19-ғасырдың ортасында футболдың түрлі нұсқалары арасында ережелерді кодификациялауға әртүрлі талпыныстар жасалды. Қазіргі қолданыстағы Ережелер 1863 жылға дейін жетеді, сол жылы жаңадан құрылған Футбол қауымдастығы (FA) бір ережелер жиынтығын ресми түрде қабылдады, ал оны FA-ның бірінші хатшысы Эбенезер Кобб Морли жазды. Уақыт өте келе Ережелерге өзгерістер енгізілді, ал 1886 жылдан бері оларды Халықаралық Футбол Ассоциациясы Кеңесі (IFAB) күзеп келеді. Бұл – ФИФА өз мүшелеріне қолдануға рұқсат ететін жалғыз футбол ережесі. Қазіргі Ережелер ұлттық футбол федерациялары жүзеге асыратын кейбір шағын ерікті өзгерістерге мүмкіндік береді, соның ішінде төменгі деңгейдегі ойындар үшін, бірақ басқа жағдайларда әлемдегі барлық ұйымдастырылған футбол дерлік бір ереже бойынша өтеді. АҚШ-та 1990-шы жылдары Жоғары Лига Футбол (MLS) ерекше ережелер жиынтығын қолданды, ал Мемлекеттік мектептер қауымдастығының ұлттық федерациясы және Ұлттық университеттік спорт қауымдастығы әлі де IFAB Ережелеріне ұқсас, бірақ олардан өзгеше ережелерді қолданады.
Рұқсат етілген өзгерістер
Барлық жоғары деңгейдегі футбол бірдей ережелер бойынша ойналады. Ережелер жастар, ветерандар, мүмкіндігі шектеулі адамдар және халық футболы үшін кейбір өзгерістерге рұқсат береді, мысалы, ойын уақытын қысқарту және уақытша алаңнан қууды қолдану.
Құқық және өзгерістерді басқару
Заңдарды Халықаралық футбол қауымдастығы (IFAB) басқарады. Олар кем дегенде жылына бір рет жиналып, сол уақытта қолданыстағы мәтінге өзгерістер енгізуді талқылайды және шешеді. Әдетте қысқы жиналыстан кейін жыл сайын 1 шілдеде заңдар жаңартылады және дереу күшіне енеді. Бұл заңдар барлық халықаралық және мүше ұйымдардың ұлттық матчтарын басқарады.
1863 жылға дейінгі
Тоғызыншы ғасырда "футбол" сөзі ойыншылардың қарсыластың қақпасына допты жеткізуге тырысатын әртүрлі ойын түрлерін білдіретін. "Футболдың" алғаш рет жарияланған ережелері Регби мектебіне (1845) тән болды, ол допты кеңінен ұстауға рұқсат берді, одан кейін Итон далалық ойыны (1847) допты ұстауға қатысты әлдеқайда шектеулі болды. 1830-1850 жылдар аралығында Кембридж университетінде қолдану үшін бірнеше ережелер жинағы жасалды, бірақ олар көбінесе сол кезде жарияланбады, ал кейінірек көптегені жоғалып кетті. Футбол клубтары (мектеп немесе университет емес) жариялаған ережелердің ең толық жиынтығы – Шеффилд ФК-ның (1858 жылы жазылған, 1859 жылы жарияланған) ережелері. Бұл ережелер 20 жыл бойы қолданылып, Футбол қауымдастығының кодексіне ауысқанға дейін ойналған ойынды қалыптастырды, ал 1859 жылғы Мельбурн ФК ережелері – австралиялық футболдың бастауы болды. 1863 жылдың соңында Футбол қауымдастығы жиналған кезде, көптеген ережелер жинақтары жарияланды, олар допты ұстау дәрежесі, офсайд ережесі, қарсыластармен физикалық қарым-қатынасқа рұқсат ету және гол соғуға болатын биіктік сияқты мәселелерде кеңінен өзгешеліктерді қамтыды.
1863 жылғы ереже
1863 жылы кейбір футбол клубтары Регби мектебінің үлгісін қабылдап, допты қолмен ұстауға рұқсат берді, сондай-ақ допты ұстаған қарсыласын "тебуге" (сиырылуға) мүмкіндік берді. Басқа клубтар мұндай екі амалдың екеуін де тыйым салды. Бірінші заңдар нұсқасын жасау үшін өткен ФА отырысында "тебушілер" мен "тебуші емес" клубтар арасында қақтығыс туды. 1863 жылдың 17 қарашасындағы ФА отырысында бұл мәселе талқыланды, онда "тебушілер" клубтары басымдық танытты. Заңдарды бекіту үшін тағы бір отырыс жоспарланды. 24 қарашадағы шешуші отырыста "тебушілер" тағы да аз ғана басымдыққа ие болды. Алайда, отырыс барысында ФА хатшысы Эбенезер Кобб Морли делегаттардың назарын Кембридж университетінің жақында жарияланған футбол заңдарына аударды, онда допты ұстау мен тебуге тыйым салынған. Осының нәтижесінде тебу мен допты ұстау амалдарына тыйым салынды. "Тебушілердің" ең белгілі клубы – Блэкхит Ф.К. өкілі Фрэнсис Кэмпбелл, ФА президенті Артур Пембер, Морли және олардың жақтастары 24 қарашадағы отырысты дұрыс өткізбегенін, "тебуді қолдайтын" заңдардың қабылдануына кедергі келтіргенін айыптады. Пембер мұндай "адамгершілік емес мінез-құлыққа" қатысты айыптауды күшімен жоққа шығарды. Кейінгі тарихшылардың пікірлері әртүрлі болды: Янг Кэмпбеллді "мақтандығы үшін" сынға алды, ал Харви Кэмпбеллдің айыптауларын қолдады, "тебуші емес" клубтарды "тебушілер" клубтарына қарсы "төңкеріс" жасады деп айыптады. Блэкхит және басқа "тебуші" клубтар осы даудың нәтижесінде ФА-дан шығып кетті. ФА заңдарының соңғы нұсқасы 1863 жылдың желтоқсанында ресми түрде қабылданды және жарияланды. Қазіргі ойыннан кейбір ерекшеліктер төменде келтірілген:
Қабықша болған жоқ. Голдар кез келген биіктікте соғылуы мүмкін (қазіргі австралиялық футболдағыдай). Допты ұстаудың көптеген түрлеріне тыйым салынған, бірақ ойыншылар допты ұстауға рұқсат етілді (егер олар онымен жүгірмесе немесе лақтырмаса). Әділ ұстау тегін соққымен сыйлықталды (бұл ерекшелік бүгінде австралиялық футбол, регби және американдық футболда әртүрлі нысандарда сақталған). Офсайд ережесі қатаң болды, онда соққы соққан ойыншыдан алдағы кез келген ойыншы офсайдта болып саналды (қазіргі регбидегі офсайд ережесіне ұқсас). Бір ғана ерекшелік – доп қақпа сызығының артынан соқылған жағдайда. Доп алаңнан шығып кеткен жағдайда, допқа бірінші тиген ойыншыға (екі команданың бірінен) инш берілді. Допты алаң сызығына перпендикулярлап лақтыру керек болды (қазіргі регбидегідей). Бұрыштан соққы берілген жоқ. Доп қақпа сызығының артына кеткенде, регбиге ұқсас жағдай туды: егер шабуылдаушы ойыншы доп алаңнан шыққаннан кейін бірінші болып допқа тисе, онда шабуылдаушы командаға допқа тиген жерден он бес метр артта тұрған жерден қақпаға тегін соққы беруге мүмкіндік болды (регбидегі конверсияға ұқсас). Егер қорғаушы бірінші болып допқа тисе, онда қорғаушы команда допты қақпа сызығынан немесе оның артынан (қақпа соққысына тең) соққымен ұрып жіберді. Командалар гол соғылған сайын жақтарын ауыстырды. Ережеде қақпашы, матч төрешілері, ережелерді бұзу үшін жазалар, матчтың ұзақтығы, терең уақыт, ойыншылар саны немесе алаң белгілері (ойын алаңының шекарасын белгілеу үшін тулардан басқа) туралы ережелер болған жоқ. 1863 жылдың 8 желтоқсанындағы отырысында ФА, Беллдің Лондондағы өмірінде жарияланғандай, Джон Лиллиуайт Заңдарды жариялауға келісті. Жаңа ереже бойынша алғашқы ойын он бір күннен кейін Барнс пен Ричмонд командалары арасында өтті. Бұрын, әртүрлі елдердің командалары ойынды бастамас бұрын қай елдің ережелерін қолданатыны туралы келісуі керек болды.
There was no crossbar. Goals could be scored at any height (as today in Australian rules football). While most forms of handling were forbidden, players were allowed to catch the ball (provided they did not run with it or throw it). A fair catch was rewarded with a free kick (a feature that today survives in various forms in Australian rules football, rugby union and American football). There was a strict offside rule, under which any player ahead of the kicker was in an offside position (similar to today's offside rule in rugby union). The only exception was when the ball was kicked from behind the goal line. The throw in was awarded to the first player (on either team) to touch the ball after it went out of play. The ball had to be thrown in at right angles to the touchline (as today in rugby union). There was no corner kick. When the ball went behind the goal line, there was a situation somewhat similar to rugby: if an attacking player first touched the ball after it went out of play, then the attacking team had an opportunity to take a free kick at goal from a point fifteen yards behind the point where the ball was touched (somewhat similar to a conversion in rugby). If a defender first touched the ball, then the defending team kicked the ball out from on or behind the goal line (equivalent to the goal kick). Teams changed ends every time a goal was scored. The rules made no provision for a goal keeper, match officials, punishments for infringements of the rules, duration of the match, half time, number of players, or pitch markings (other than flags to mark the boundary of the playing area). At its meeting on 8 December 1863, the FA agreed that, as reported in Bell's Life in London, John Lillywhite would publish the Laws. The first game to be played under the new rules occurred eleven days later between Barnes and Richmond. Before this, teams from different countries had to agree to which country's rules were used before playing.
ФИФА-ның қабылдауы
1904 жылы Парижде құрылған континенттегі халықаралық футбол федерациясы ФИФА бірден IFAB ережелерін сақтайтынын мәлімдеді. Халықаралық ойынның өсуіне байланысты 1913 жылы ФИФА өкілдері IFAB құрамына қабылданды. 1958 жылға дейін британдық федерациялар ФИФА-ның қарсылығына қарамастан өзгерістерді қабылдау үшін бірігіп дауыс бере алатын. Бұл қазіргі дауыс беру жүйесі қабылданғаннан кейін өзгерді, онда кез келген түзетуді қабылдау үшін ФИФА-ның қолдауы қажет, бірақ ол жеткілікті емес. 1866 – Қатаң регби стиліндегі офсайд ережесі жеңілдетілді: ойыншы, егер доп пен қарсыластың қақпасы арасында үш ойыншы болса, ойында болады. Әділ ұстау үшін берілетін бос соққы (басқа футбол түрлерінде де кездеседі) жойылды. Қазіргі арқанға ұқсас лента голға қосылды; бұрын голдар кез келген биіктіктен соғылуы мүмкін еді (қазіргі австралиялық футболдағыдай). 1867 – Доп қақпа сызығының артына кеткен жағдай қарапайымдастырылды: регбиге ұқсас барлық элементтер алынып тасталды, қорғаныстағы командаға допты қай команда тигізгеніне қарамастан, қақпа соққысы берілді. 1870 – Допты ұстауға тыйым салынды (бұрын ойыншыларға допты ұстауға рұқсат етілген). Командалар тайм соңында жақтарын ауыстырады, бірақ егер бірінші таймда гол соғылмаса ғана. 1871 – Қақпашының позициясы енгізілді, ол «қақпасын қорғау үшін» допты ұстауға рұқсат етілді. 1872 – Қолмен ойнағаны үшін жаза ретінде бос соққы енгізілді, бұл ережелерді бұзғаны үшін алғашқы жазалау шарасы. Бұрыш соққысы енгізілді. Командалар екінші таймда гол соққаннан кейін жақтарын ауыстырмайды. 1873 – Допты шекарадан шығарған командаға инш соққысы беріледі (бұрын ол допты ойыннан шығарғаннан кейін допқа тиген екі команданың бірінші ойыншысына берілетін). Қақпашы допты «тасымалдамайды». 1874 – Бұрын тек қолмен ойнағаны үшін ғана қолданылатын бос соққы, бұрыс ойын мен офсайдты да қамтиды. Ойын төрешісіне алғашқы сілтеме жасалды («төрешіге»). Бұрын команда капитандарынан заңдарды орындау күтілген. 1875 – Голды тікелей бұрыш соққысынан немесе бастау соққысынан соғуға болмайды. Командалар тек тайм соңында жақтарын ауыстырады. Гол арқанынан немесе лентадан тұруы мүмкін. 1877 – Инш соққысын кез келген бағытта орындауға болады (бұрын регбидегідей, ұшақтың бойымен тік бұрышта орындау керек еді). Осы өзгерістен кейін Шеффилд футбол қауымдастығының клубтары өздерінің ерекше «Шеффилд ережелерін» тастап, ФА заңдарын қабылдауға келісті. 1878 – Ойыншы инш соққысынан офсайдқа түсуі мүмкін. 1881 – Төреші енгізілді, ол төрешілер арасындағы дауларды шешеді. «Жаман мінез-құлқы» үшін ескерту және «зорлық-зомбылық» үшін алаңнан қуу заңда алғаш рет пайда болды. 1883 – Англия, Шотландия, Ирландия және Уэльс футбол қауымдастықтары арасында желтоқсан айында өткен Халықаралық футбол конференциясы, үй елдеріндегі ережелерді біріктірді, бұл келесі жылы ФА заңдарына бірнеше өзгерістер енгізді. Инш соққысы ақыры қазіргі түріне жетті, ойыншылар екі қолмен басынан жоғары лақтыруға міндетті. Ойыншы бұрыш соққысынан офсайдқа түсе алмайды. Қақпашы допты ұстап тұрып екі қадамға дейін жүре алады. Голда арқан болуы керек (лента қолдану мүмкіндігі алынып тасталды). Бастау соққысы алға қарай орындалуы керек. Шекара енгізілді (бұрын ойын алаңының шекарасы жалаулармен белгіленетін). 1887 – Қақпашы қарсыластың жартысында допты ұстай алмайды. 1888 – Төреші тоқтатқаннан кейін ойынды қайта бастау үшін доп төменнен беріледі. 1889 – Ойыншы қайталап ескерту алғандықтан алаңнан қууға болады. 1890 – Голды тікелей қақпа соққысынан соғуға болмайды. 1891 – Қолмен ойнағаны немесе гол сызығынан 12 метр қашықтықтағы бұрыс ойын үшін пенальти соққысы енгізілді. Төрешілердің орнына желішілер қойылды. Гол алаңы, пенальти алаңы, орталық нүкте және орталық шеңбер үшін алаң белгілері енгізілді. 1897 – Заңда алғаш рет әр командадағы ойыншылардың саны (11) және әр ойынның ұзақтығы (90 минут, егер басқаша келісілмеген болса) көрсетілді. Орта сызық енгізілді. Жердің ең үлкен ұзындығы 200 метрден 130 метрге дейін қысқартылды. 1901 – Қақпашылар допты кез келген мақсатта ұстай алады (бұрын қақпашыға допты тек «өз қақпасын қорғауда» ғана ұстауға рұқсат етілетін). 1902 – Гол алаңдары мен пенальти алаңдары қазіргі өлшемдерін алды, олар гол бағаналарынан тиісінше алты және он сегіз метрге созылды. Пенальти нүктесі енгізілді. 1903 – Голды қолмен ойнағаны немесе бұрыс ойын үшін берілген бос соққыдан тікелей соғуға болады (бұрын заңдарды бұзғаны үшін берілген барлық бос соққылар, пенальти соққыларынан басқа, жанама болып табылды). Төреші шабуылдаушы командаға артықшылық беру үшін бос соққыны немесе пенальтиді бермеуге құқылы. Төрешіге «жаман немесе зорлық-зомбылық тіл қолданғаны үшін» алаңнан қууға болады. 1907 – Ойыншылар өз жартысында офсайдқа түсе алмайды. 1912 – Қақпашы тек пенальти алаңында допты ұстай алады. 1920 – Ойыншы инш соққысынан офсайдқа түсе алмайды. 1924 – Голды тікелей бұрыш соққысынан соғуға болады. 1925 – Офсайд ережесі тағы жеңілдетілді: ойыншы, егер доп пен қарсыластың қақпасы арасында екі қарсылас болса, ойында болады (бұрын үш қарсылас қажет болды). 1931 – Қақпашы допты ұстап тұрып төрт қадам жасауы мүмкін (екі қадам емес). 1937 – «D» алаң белгілеріне қосылды, бұл ойыншылар пенальти соққысын орындап жатқан ойыншыдан 10 метрлік шеңберге енбеуін қамтамасыз етеді. 1938 – Заңдар Стэнли Раус басшылығымен комитет тарапынан толығымен қайта жазылды және қайта ұйымдастырылды. Қайта жазу қазіргі кезде де қолданылып келе жатқан он жеті заңның схемасын енгізді. Ойыншы «өте қатыгез ойын» үшін алаңнан қууға болады. 1958 – Жарыстанушы ойыншылардың жарақат алған жағдайында алғаш рет ұлттық федерацияның келісімімен ауыстыруға рұқсат берілді. 1970 – Қызыл және сары карточкалар енгізілді. 1990 – Офсайд ережесі тағы жеңілдетілді: қарсыластың соңғы екінші ойыншысымен деңгейдегі ойыншы ойында болып есептеледі (бұрын мұндай ойыншы офсайдқа түсетін). Ойыншы қарсыластардың «голды соғу мүмкіндігін» жоққа шығаратын құқық бұзу үшін алаңнан қууға болады. 1992 – Арқаға пас ережесі енгізілді: қақпашы допты әріптесінен қасақана лақтырылғаннан кейін ұстай алмайды. 1993 – «Алтын гол» енгізілді: егер жарыстанушы ойында екі команданың бірі қосымша уақытта гол соқса, ойын дереу аяқталады және гол соққан команда жеңіске ие болады. Бұл ереже 2004 жылға дейін көптеген жарыстардан алынып тасталғанша қолданылып келді. 1997 – Заңдар 1938 жылдан бері алғаш рет толығымен қайта жазылды. Голды бастау соққысынан немесе қақпа соққысынан тікелей соғуға болады. Қақпашы әріптесінің инш соққысынан тікелей алған допты ұстай алмайды. 2000 – Қақпашы допты ұстауға қатысты төрт қадамдық шектеу алынып тасталды және «алты секундтық ережемен» ауыстырылды: қақпашы допты алты секундтан артық ұстай алмайды. Қақпашы допты ұстап тұрғанда оған шабуыл жасауға болмайды. 2004 – «Алтын гол» ережесі жойылды. 2012 – Гол сызығы технологиясына рұқсат берілді (бірақ міндетті емес). 2016 – Бастау соққысы кез келген бағытта орындалуы мүмкін. Пенальти алаңындағы «заңды футболдық күресте» жасалған және «голды соғу мүмкіндігін жоққа шығаратын» құқық бұзулар үшін жаза қызыл карточкадан сары карточкаға және пенальти соққысына дейін азайтылды. Пенальти алаңындағы «үміткер шабуылды тоқтату» үшін жасалған құқық бұзулар енді сары карточкаға ие болмайды, тек пенальти соққысы ғана беріледі. Бұл құқық бұзулар егер...