Жан Анри Фокас: Грек-француз астрономының өмірі мен еңбектері

Кіріспе

Грек-француз астрономы (1909–1969)

Жан Анри Фокас (Ιωάννης Ε. Φωκάς; 20 шілде 1909 – 3 қаңтар 1969) – грек-француз астрономы, суретші, дизайнер, иллюстратор, астрофизик, фотограф және аспан картасын жасайтын маман, бес тілде сөйлеген. Ол Афинаның Ұлттық обсерваториясынан, Пик-дю-Мидиден және Меудонның Үлкен рефракторынан планета беттерін визуалды зерттеулер жүргізді. Жан планетаны визуалды бақылағандар жасаған ең толыққанды Марс картасын жасауға жауапты. Ол аспан құбылыстарын суретке түсіру үшін арнайы фотосурет жабдықтарын өңдеп шығарды. 1961 жылы «Étude Photométrique et Polarimétrique des Phénomènes Saisonniers de la Planéte Mar» (Марс планетасының маусымдық құбылыстарын фотометриялық және поляриметриялық зерттеу) атты еңбегін жариялады, ол Марсты поляриметриялық тұрғыдан зерттеу саласындағы классикалық туындыға айналды. Оның ғылыми еңбектеріне байланысты Ай мен Марстағы кратерлер оның есімімен аталады. Жан Грекияның Корфу аралында дүниеге келген. Оқушы кезінде ол Корфудағы Когевина төбесіндегі шағын астрономиялық стансасына жиі баратын, оны Айды суретке түсіруші Феликс Шемла Ламех салған. Феликс Жанның сурет салу қабілетіне тәнті болды, Жан оның шәкірті болып, астрономияны өз тәжірибесімен үйрене бастады. Феликс оған күрделі астрономиялық бақылаулар жасауды үйретті. Жанның көрнекті қабілеттері грек астрономы Ставрос Плакидис назарына ілікті, ол жас астрономды Афинаның Ұлттық обсерваториясының басшысы Деметриос Эгинитке ұсынды. Фокас 1931 жыл шамасында обсерваторияда көмекші болып жұмыс істеді. Ол халықаралық деңгейде жарияланатын мақалалар жаза бастады. Екінші дүниежүзілік соғыс 1940 жылдардың басында грек астрономиялық зерттеулеріне ауыр соққы берді. 1950 жылдары Жан Францияға барып-келіп жүрді. 45 жасқа келгенде ол халықаралық астрономиялық қауымдастықта танымал болды. Пик-дю-Мидиде болған кезде ол өзі жинаған 663 негативтің негізінде фотометриялық зерттеу жүргізді, оның нәтижесінде планеталар мен айлардың 7200 түрлі аймақтарын анықтады. Ол Société astronomique de France, French Academy of Sciences және Халықаралық астрономиялық одақтың мүшесі болды және астрономияның халықаралық ынтымақтастығын қолдады. Ол 59 жасында Афинаға (Грекия) сапар барысында жүрек талмасынан қайтыс болды.

Jean Henri Focas (Ιωάννης Ε. Φωκάς; 20 July 1909 – 3 January 1969) was a Greek French astronomer, painter, designer, illustrator, astrophysicists, photographer, and celestial cartographer who spoke five languages. He performed visual studies of planetary surfaces from the National Observatory of Athens, Pic du Midi, and Meudon Great Refractor. Jean is responsible for creating the most highly visual map of Mars ever created by a visual observer of the planet. He developed special photographic equipment to photograph celestial phenomena. In 1961, he published Étude Photométrique et Polarimétrique des Phénomènes Saisonniers de la Planéte Mar (Photometric and Polarimetric Study of the Seasonal Phenomena of the Planet Mars) which became a classic on the subject of polarimetric investigation of Mars. A crater on the Moon and a crater on Mars were named after him because of his contribution to the field. Jean was born on the Greek island of Corfu. When he was in high school he would frequently visit a small astronomical station on Kogevina hill in Corfu built by lunar photographer Félix Chemla Lamèch. Félix was impressed by Jean's artistic abilities and Jean became his apprentice and began to learn about the field of astronomy firsthand. Félix taught him how to make complex astronomical observations. Jean's impressive abilities garnered the attention of Greek astronomer Stavros Plakidis who recommended the young astronomer to the head of the National Observatory of Athens Demetrios Eginitis. Fokas became an assistant at the observatory around 1931. He began writing papers that were published internationally. World War II took a harsh toll on Greek astronomical research during the early 1940s. By the 1950s, Jean traveled back and forth to France. By the age of 45, he had become known within the international astronomical community. While he was at the Pic du Midi he performed a photometric study from 663 negatives that he contributed to collecting himself which he used to determine 7200 different regions of the surfaces of different astronomical phenomena namely planets and moons. He was a member of the Société astronomique de France, French Academy of Sciences, and the International Astronomical Union and an advocate of the international collaboration of astronomy. He died prematurely of a heart attack while he was visiting Athens, Greece at 59 years old.

Тарих

Фокас Корфуда дүниеге келген. Әкесінің аты – Эррикос. Жанның ұлы да сол есімді. Кішкентай кезінен Жан астрономияға қызығушылық танытқан. Сәтіне орай, Ай фотографы Феликс Хемла Ламех Корфудағы Когевина төбесінде шағын астрономиялық станция салған. Жан Феликспен оқу бітіру алдында танысып, астрономға өзінің керемет сурет салу қабілетін көрсеткен. Ол ірі планеталардың егжей-тегжейлі суреттерін салған және сызған. Жан күрделі астрономиялық бақылаулар жасауды бастады. Ол Феликстің шәкірті болып, астрономияны тәжірибелі түрде үйренді. Жан Фокас 18 жасында Грекия Астрономиялық қоғамының бас хатшысы болды. Қоғамды Феликс құрды және ол Корфуда орналасқан. Соңында жас астрономды 1931 жылы Ставрос Плакидис таныстырды. Плакидис Фокасты сол кездегі Афина Ұлттық обсерваториясының басшысы Деметриос Эгинитиске ұсынды. Фокас екі астрономды да таң қалдырды және обсерваторияда көмекші болып жұмысқа қабылданды. Астроном өмірінің көп бөлігін Плакидис, Эгинитис және обсерваториямен байланысты басқа астрономдардан білім алып өткізді. Ол мақалалар жазып, Күн жүйесіндегі әртүрлі элементтерді, мысалы, күн дақтарын, өзгермелі жұлдыздарды, кометаларды және, ең бастысы, әртүрлі планеталардың жер бедерін көркемдікпен бейнелеуді жалғастырды. Ол 1937 жылы «Сатурн сақиналарын бақылау» деген мақала жазды. Афина обсерваториясында жұмыс істеген кезде ол күрделі құралдар жасады. Мұндай құралдардың бірі – телескоп арқылы көрінетін суреттерді түсіруге арналған фанера мен қара барқыттан жасалған камера болды. 1930 жылдардың соңында Плакидис астрономиялық станцияны Пентлелиге көшіруге ұсыныс жасады, ол 1937 жылы жұмыс істей бастады. Өкінішке орай, нацистер Грекияға басып кірген кезде обсерваториялардың көптеген құралдары бұзылып, үшінші рейхтен жасырылды. Соғыстан кейін Фокас 1948 жылы «Сатурн планетасы» (La Planète Saturne) атты кітап жазды. Елуінші жылдардың басында ол астрофизика саласындағы зерттеулерін жалғастырды және Афинада 1953 жылдың 29-30 қаңтарында болған толық Ай тұтылуы кезінде Айдың поляризацияланған жарығы туралы мақала жазды. Оны Андре Дэнжон Француз ғылым академиясына ұсынды. Бір жылдан кейін, 1954 жылы ол Пиреней тауларындағы Пік-дю-Миди обсерваториясының жаңадан салынған 60 см телескобында астрономиялық нысандарды көру үшін Оңтүстік Францияға сапарлады. Он жылдай өткен соң, сол ғимаратты NASA Аполлонның Айға қонуына дайындалу үшін пайдаланды. Афинаға оралғаннан кейін ол француз обсерваторияларында жасалған жаңа фотографиялық, поляриметриялық және микрометриялық бақылау әдістерін енгізді. Осы кезде Фокас жылына бір рет Францияға, Афина Ұлттық обсерваториясымен бірлесіп жұмыс істейтін Меудон обсерваториясына саяхаттайтын. Сондай-ақ, ол Францияның әртүрлі обсерваторияларын аралауын жалғастырды. 1961 жылы ол Париж университетінен «Марс планетасының маусымдық құбылыстарын фотометрикалық және поляриметрикалық зерттеу» (Étude Photométrique et Polarimétrique des Phénomènes Saisonniers de la Planéte Mars) атты диссертациясы үшін Ph.D. дәрежесін алды. 1964 жылдың басында ол Аризонаға Лоуэлл обсерваториясына барды. Ол американдық астроном Эрл С. Слайфердің жинаған барлық пластиналарын бағалады және Лоуэлл мен Мюдон обсерваторияларында екі планеталық фотографиялық орталық құру үшін американдық және француз обсерваторияларымен бірлесіп, Халықаралық астрономиялық одақ жүргізген үйлестірілген операцияларға қатысты. Сол жылы Ставрос Плакидис зейнеткерлікке шықты және Фокастың ұлы Эрикостың айтуынша, оның әкесі Афина Ұлттық обсерваториясының басшылығымен келіспей қалды және Фокас Францияға көшіп кетті. Осы кезеңде Фокас Юпитерде мыңнан астам фотометриялық өлшеулер жасады, бұл планетаның жоғарғы атмосферасындағы бұлттардың ұзақ мерзімді эволюциясы туралы жұмысының негізін құрады. Өмірі бойы Фокас экваторлық және меридиандық телескоптарды, микрометрді, аспан фотометриясын және астрофотографиялық жабдықтарды игеруге назар аударды. Ол өзінің алдыңғылары Евгений Антониадис пен Бернард Льоттың еңбектерін дамытты. Оған әлемнің көптеген мекемелері құрмет көрсетті. Өкінішке орай, ол 1969 жылдың 3 қаңтарында Грекияда демалыс кезінде жүрек ауруынан 59 жасында қайтыс болды. Оның өмірбаянын оның ұстаздарының бірі, француз астрономы Адуэн Доллфус жазды. Ай мен Марстағы кратерлер Жанның есімімен аталады, атап айтқанда Айдың оңтүстік жарты шарындағы Фокас ай кратері, диаметрі 22 км, сондай-ақ Марстың солтүстік жарты шарындағы Фокас кратері, диаметрі 76,5 км.

Fokas was born in Corfu. His father's name was Errikos. Jean's son also bears the same name. From a young age, Jean showed a fascination for astronomy. Luckily
lunar photographer Félix Chemla Lamèch built a small astronomical station on Kogevina Hill in Corfu. Jean met Felix while he was still in high school and
showed the astronomer his amazing artistic skills. He painted and drew incredibly detailed depictions of the major planets. Jean also began to make complex astronomical observations. He became Felix's apprentice and learned about astronomy hands on. Jean Focas became the general secretary of the Astronomical Society of Greece at 18 years of age. The society was started by Felix and based in Corfu. Eventually, the young astronomer was introduced to Stavros Plakidis around 1931. Plakidis recommended Fokas to Demetrios Eginitis the then head of the National Observatory of Athens. Fokas impressed both astronomers and was hired as an assistant at the observatory. The astronomer spent a large portion of his life at the observatory learning from Plakidis, Eginitis, and the other astronomers associated with the observatory. He wrote papers and continued his complex artistic rendering of different elements in the solar system such as sunspots, variable stars, comets, and mainly the terrain of various planets. He wrote an article in 1937 entitled Observations of Saturn's Rings. While he was at the Athens observatory he designed complex instrumentation. One such instrument was a camera made of plywood and black velvet used to photograph images seen through the telescope. During the late 1930s, Plakidis lobbied to move the astronomical station to Penteli which began functioning in 1937. Regrettably, when the Nazis invaded Greece most of the instrumentation of the observatories were dismantled and hidden from the Third Reich. After the war Focas wrote La Planète Saturne (The Planet Saturn) in 1948. By the early fifties, he continued his research in astrophysics and wrote a paper on the polarized light of the Moon during the total lunar eclipse of January 29–30, 1953, in Athens which was presented by André Danjon to the French Academy of Sciences. One year later in 1954, he traveled to South France at the Pyrenees Mountains to view astronomical subject matter at the newly built 60 cm telescope of the Pic du Midi Observatory. About ten years later, the same facility was used by NASA to prep for the Apollo Moon landing. When he returned to Athens he introduced new photographic, polarimetric, and micrometric observation methods developed in the French observatories. By this point, Focas traveled to France once a year using the Observatory of Meudon working in collaboration with the National Observatory of Athens. He also continued visiting various observatories all over France. By 1961,
he was awarded a Ph. D. from the University of Paris for his thesis entitled Étude Photométrique et Polarimétrique des Phénomènes Saisonniers de la Planéte Mars (Photometric and Polarimetric Study of the Seasonal Phenomena of the Planet Mars). In early 1964, he traveled to Arizona to visit the Lowell Observatory. He assessed all the plates collected by American astronomer Earl C. Slipher and closely participated in the coordinated operations carried out by the International Astronomical Union collaborating with both the American and French observatories to build two planetary photographic centers at the Lowell and Meudon observatories. That same year Stavros Plakidis retired and according to Fokas' son Errikos his father had a disagreement with the leadership at the National Observatory of Athens and Fokas permanently moved to France. By this period Fokas carried out more than a thousand photometric measurements on Jupiter, which formed the basis of his work on the long term evolution of cloud formations in the upper atmosphere of the planet. Throughout his life, Focas focused on mastering the use of the equatorial and the meridian telescopes, micrometer, celestial photometry and astro photographic equipment. He built on the work of his predecessors Evgenios Antoniadis and Bernard Lyot. He has been honored by countless institutions around the world. Regrettably, he died prematurely at age 59 on 3 January 1969 from a heart attack while in Greece, where he was visiting for the holidays. His biography was written by one of his mentors' French astronomer Audouin Dollfus. Craters on the Moon and Mars were named after Jean, namely the Focas lunar crater in the southern hemisphere of the Moon, with a diameter of 22 km, as well as the Focas Martian crater in the northern hemisphere of Mars with a diameter of 76.5 km.