Үй және кеңсе өсімдіктерінің тарихы мен түрлері

Кіріспе

Үйге немесе кеңсеге арналған сәндік өсімдік

Тұрғын үй өсімдігі, кейде құмырадағы өсімдік, немесе үй ішіндегі өсімдік деп те аталады, бұл үй ішінде өсірілетін сәндік өсімдік. Олар негізінен тұрғын үйлер мен кеңселер сияқты жерлерде сәндік мақсатта қолданылады. Көбінесе таралған тұрғын үй өсімдіктері тропикалық немесе жартылай тропикалық болып келеді, және олар көбінесе эпифиттер, суккуленттер немесе кактустар болады.

Ерте тарих

Үй өсімдіктерінің тарихы жалпы контейнерлік бағбандық тарихымен тығыз байланысты. Ежелгі египеттіктер мен шумерлер әсемдік және жеміс ағаштарын сәндік ыдыстарда өсірген. Ежелгі гректер мен римдіктер лавр ағаштарын (Laurus nobilis) қыштан жасалған ыдыстарда өсірген. Ежелгі Қытайда 2500 жылдан астам бұрын құмырадағы өсімдіктер бақ көрмелерінде көрсетілген. Орта ғасырларда гвоздика гүлдері ыдыстарда қойылған.

Ерте заманауи дәуір

Қайта өрлеу дәуірінде Италия, Нидерланды және Бельгиядан өсімдіктер жинаушылар мен бай саудагерлер Кіші Азия мен Шығыс Үндістаннан өсімдіктер әкелді. Мальтада және Еуропаның қалған бөлігінде 15 ғасырда сәндік өсімдік ретінде қырыққабат (creeping groundsel) енгізілді. 17 ғасырда Франция және Англия ақсүйектері арасында экзотикалық өсімдіктерге қызығушылық артты. 1660 жылы өнертапқыш және жазушы сэр Хью Плат "Едем бақшасы" атты кітап жариялады, ол үй ішінде өсімдік өсіру әдістерін сипаттады. Бай британдық үй шаруашылықтары импортталған жеміс ағаштарын, әсіресе цитрус ағаштарын, арнайы апельсинханаларда өсіру үшін сатып алды. Кем бай адамдар да үй ішінде өсімдіктер, әсіресе гүлдер өсірді. Портокал ағаштары халықаралық сауда кеңейген сайын сәннен шықты. Алоэ сияқты суккуленттер де өсірілді.

18 ғасыр

XVIII ғасырдың басында Лондонның терезелері кеңірек және жарықтырақ болды, бұл төменгі топтар үшін үй ішінде өсімдіктер өсіру мүмкіндіктерін арттырды. Еуропалық отаршылдықтың кеңеюі еуропалықтарды көптеген жаңа өсімдіктермен, әсіресе үй өсімдіктері ретінде өсіруге ыңғайлы тропикалық өсімдіктермен таныстырды. Зерттеушілер мен ботаниктер Оңтүстік Америкадан, Африкадан, Азиядан және Австралиядан 5000-нан астам түрді Еуропаға әкелді. Дәл осы кезеңде керамика өндірісі дамыған кезде, үй өсімдіктерін өсіруге арналған әсем горшок немесе кашпо (қарапайым терракота горшоктан немесе декоративтік вазадан өзгеше) жасала бастады. Виктория дәуірінде үйдің әдеттегі қараңғы және жылы ортасына төзімді кейбір жапырақты өсімдіктер танымал болды. Виктория дәуіріндегі ең көп таралған өсімдіктер – пальмалар (мысалы, кентия пальмасы және қонақ бөлмесі пальмасы), «темір қаңқа» өсімдігі және папоротниктер еді. Папоротниктер Вардиан шкафтарында өсірілді, бұл ерте түрдегі террариум болатын. Герань терезе алдында және қонақ бөлмелерінде орналастырылып, орташа британдық үшін ең қолжетімді үй өсімдігі саналды. 1818 жылы орхидеялар Еуропаға басқа сирек өсімдіктерді тасымалдау үшін қаптама материалдары ретінде әкелінді. Виктория дәуіріндегі тағы бір кең таралған үй өсімдіктері – «моп-бас» хризантема және юкка еді. 1960 жылы Флорида АҚШ-тағы үй өсімдіктерінің 55% -тен астамын өндірді және содан бері американдық нарықтағы үй өсімдіктерінің негізгі өндірушісі болып табылады. Көптеген өсімдіктер скандинавиялық дизайнның ықпалы арқылы АҚШ пен Ұлыбританияға енді, онда өсімдіктер маңызды элемент болды. 1970-ші жылдардағы экологиялық және хиппи қозғалыстары үй өсімдіктерінің гүлденуіне жағдай жасады; үлкен жабық бақ 1970-ші жылдардағы дизайнның ерекшелігі болды. Жапырақты өсімдіктер, әсіресе папоротниктер мен «өрікшенің» жапырақтары (хлорофитум), көбінесе макраме ілгіш плантаторларда танымал болды. Террариумдар мен шыны бөтелкелердегі бақтар да пайда бола бастады. 1980-ші жылдары үй өсімдіктері көбінесе ванна бөлмелеріндегідей, үлкен және әсерлі өсімдіктермен шектелді. Үлкен люминаторлары бар сауда орталықтарының пайда болуы өсімдіктерді өсіру үшін жаңа кеңістіктерді ашты. 1990-шы жылдар жасанды өсімдіктерге деген қызығушылықтың жаңа толқынын әкелді.

In the early 18th century, windows in London became wider and brighter, expanding the opportunities for the lower classes to grow plants indoors. The expansion of European colonialism brought Europeans into contact with a wide variety of new plants, especially tropical plants more suited to growing as houseplants. Explorers and botanists brought over 5,000 species to Europe from South America, Africa, Asia and Australia. The decorative pot or cachepot specifically for growing houseplants (as opposed to a simple terracotta pot, or a decorative vase) was developed in this era as ceramic manufacturing took off. Some foliage plants which tolerated the typical gloomy and snug environment inside a Victorian house became popular. The quintessential Victorian plants were palms (such as kentia palms and parlour palms), the cast iron plant, and ferns. Ferns were grown in Wardian cases, an early type of terrarium. Geraniums were often placed on window ledges and in drawing rooms and were the most affordable houseplant for the average Briton. In 1818, orchids were introduced to Europe when they were used as packing material for the shipment of other rare plants. Other typical Victorian houseplants included mop head chrysanthemums and yuccas. By 1960, Florida produced more than 55% of American houseplants, and has since remained the main producer of houseplants for the American market. Many plants entered the United States and the United Kingdom through the influence of Scandinavian design, which featured plants. A lush display of houseplants fit into the environmentalist and hippie movements in the 1970s; a large indoor garden is characteristic of 1970s design. Leafy plants were popular, particularly ferns and spider plants, often in macramé hanging planters. Terrariums and bottle gardens began to appear as well. In the 1980s, houseplants were often limited to large, lush statement pieces, particularly in bathrooms. The rise of shopping malls with large skylights created a new place for plants to be grown. The 1990s also brought a wave of interest in artificial plants.

21 ғасыр

2010 жылдардың ортасынан соңына қарай, бұрынғы онжылдықтардағы сәнді өсімдіктер әлеуметтік желілер, әсіресе Instagram арқылы қайта жанданып, танымал болды, ал "plantstagram" трендтік өсімдіктердің басты драйверіне айналды. 2015 жылы 5 миллион америкалық өсімдіктерге қатысты хоббилермен айналысты. 2017 жылы американдық үй шаруашылықтарының 30% кем дегенде бір үй өсімдігін сатып алды. 2020 жылдың басында басталған COVID-19 пандемиясы кезінде үй өсімдіктеріне деген қызығушылық күрт өсті. Адамдар үйде көбірек уақыт өткізуге мәжбүр болғандықтан, көптегендер үйлерін үй өсімдіктерімен толтыруға тырысты. 2021 жылдың шілде айында Instagram-да өсімдіктер туралы күн сайын орташа есеппен 3000-нан астам жазба пайда болды, ал "#plantmom" хэштегі 2,6 миллионнан астам рет қолданылды. 2020 жылдары ең танымал өсімдіктердің бірі – Монстера делициоса және басқа ароидтар, сондай-ақ скрипка жапырақты инжір болды. Осы кезеңде гүлдерге ғана назар аудармай, қызықты немесе тартымды пішіні мен жапырақтары бар өсімдіктерге қызығушылық артты. Бұл шектеуде тропикалық жаңбырлы ормандардан бастап, шөлдерге тән суккуленттер мен кактустарға дейін әртүрлі өсімдіктер кездеседі. Көптеген үй өсімдіктері эпифиттер немесе маусымдық құрғақ экожүйелерде өседі, бұл оларға құрғақ үй ішіндегі ауаға және үй өсімдіктері жиі ұшырайтын тұрақсыз суаруға бейімделуге көмектеседі. Тропикалық аймақтарда өсетін үй өсімдіктері көбінесе көлеңкелі жерлерде өседі, сондықтан олар төмен жарық жағдайында да жақсы өсе алады. Таңдалған үй өсімдіктері әдетте сау, таза жапырақтары мен тік сабақтарымен ерекшеленеді. Үй иесінің тұрғын үйіне ұқсас жағдайларда өсетін үй өсімдіктерінің тіршілік ету ықтималдығы жоғары. Мысалы, жоғары температурада өсетін тропикалық үй өсімдіктері күн жапырақтарын өсіреді, оларда хлоропласттар аз болады. Көлеңкеде өсетін өсімдіктерде көбірек хлоропласттары бар көлеңкелі жапырақтар пайда болады. Техас A&M университетінің бағбандары акклиматизацияны ұсынады – бұл өсімдіктердің жарық немесе жылуға тым көп немесе тым аз ұшырауын теңестіретін біртіндеп жүзеге асырылатын процесс, артық әсер етудің алдын қалуға көмектеседі. Өсімдіктің тіршілік етуі үшін жарық көзіне қанша уақытқа толуы, сондай-ақ оның жарық көзіне қаншалықты жақын және оның күші маңызды. Өсімдіктің нашарлауы мен ауруларға бейімделуін болдырмау үшін ылғалдылық пен желдету сияқты басқа факторларды да тұрақты деңгейде ұстау қажет. Үй өсімдіктері әдетте арнайы топырақсыз қоспаларда өсіріледі, олар құмыра компосты (Ұлыбританияда), құмыра қоспасы немесе құмыра топырағы деп аталады. Көптеген құмыра қоспаларында торф немесе кокос талшығы және вермикулит немесе перлит қоспасы бар. Өсімдіктерді үнемі тым ылғалды ұстау ("ашықтан суару") тамырлардың суда тұрып қалуына және көбінесе тамыр шіруіне әкеледі. Тамыр шіруі үй өсімдіктерінің өлімінің ең көп таралған себебі, бірақ үй өсімдіктерін тым құрғақ ұстау ("суару астында") да зиянды болуы мүмкін. Өсімдіктердің тіршілік етуі үшін нитрат, фосфат және калий, сондай-ақ бор, мырыш, марганец, темір, мыс, молибден және хлор сияқты микроэлементтер қажет. Үй өсімдіктері осы қоректік заттарды үнемі тыңайтпайынша ала алмайды. Үй өсімдіктерін әдетте дренаждық тесіктері бар құмыраларға отырғызады, бұл суару және тұрақтанған судың ықтималдығын азайтуға көмектеседі. Құмыралар әдетте екі топқа бөлінеді: кеуекті және кеуекті емес. Кеуекті құмыралар (әдетте терракотадан жасалған) ауаның құмыра қабырғалары арқылы өтуіне мүмкіндік береді, сондықтан жақсы ауамен қамтамасыз етеді. Шыны немесе пластикалық құмыралар сияқты кеуекті емес құмыралар ылғалды ұзақ сақтайды және ауа ағынын шектейді. Үй өсімдіктері түрлі зиянкестерге ұшырайды. Саңырауқұлақтар, жәндіктер, қаптамалар, трипстер және қызыл қоңыздар – кең таралған зиянкестер. Дұрыс күтіммен суккуленттер зиянкестер мен аурулардан аулақ болып, оңтайлы өсуге жетеді. Жақсы сорталды суккулентті таңдап, оның топырағы мен суару қажеттіліктерін қамтамасыз ету арқылы үй өсімдігі ұзақ өмір сүріп, өзінің мақсатына қызмет етеді.

Beginning in the mid to late 2010s, fashionable plants from earlier decades were revitalized and popularized by social media, especially Instagram, with "plantstagram" becoming a major driver of trendy plants. In 2015, 5 million Americans took up plant related hobbies. In 2017, 30% of American households purchased at least one houseplant. Interest in houseplants exploded during the COVID 19 pandemic that began in early 2020. With people forced to spend more time indoors, many sought to fill their homes with houseplants. Plants were mentioned on Instagram an average of more than 3,000 times a day in July 2021 and the hashtag "#plantmom" has been used more than 2.6 million times. Some of the most popular plants in the 2020s are the Monstera deliciosa and other aroids, as well as the fiddle leaf fig. This era saw a larger interest in growing plants with interesting or attractive forms or foliage, rather than focusing solely on flowers. Within that limitation, there are houseplants which are native to many different types of habitats, from tropical rainforests to succulents and cacti native to deserts. Many houseplants are either epiphytes or live in seasonally dry ecosystems that help them adapt to the dry indoor air and inconsistent watering many houseplants are subject to. Often, houseplants from tropical areas are understory plants, and because they grown in shady conditions naturally, they are often able to thrive in lower light conditions. Selected houseplants are typically of healthy origin, with tidy leaves and upright stems. Houseplants which survive in conditions similar to a homeowner's living space will have a higher probability of survival. Tropical houseplants which grow under high thresholds of heat, for instance, will grow sun leaves which contain fewer chloroplasts. Plants which grow in the shade will grow shade leaves, containing more chloroplasts. Horticulturists at Texas A&M University recommend acclimatization, a gradual process in which plants with too much or too little light or heat exposure are balanced accordingly to prevent overexposure. The brightness and strength of the light source under which a plant lives, including how long it spends under that light source, is vital to its survival. Other factors, like humidity and ventilation, must be kept under regular levels to prevent plant failure and susceptibility to disease. Houseplants are typically grown in specialized soilless mixtures called potting compost (in the UK), potting mix, or potting soil. Most potting mixes contain a combination of peat or coir and vermiculite or perlite. Keeping plants consistently too wet ("overwatering") leads to the roots sitting in water, which often leads to root rot. Root rot is the most common cause of death for houseplants but keeping houseplants too dry ("under watering") can also be detrimental. Plants require nitrate, phosphate, and potassium to survive, as well as micronutrients including boron, zinc, manganese, iron, copper, molybdenum, and chlorine. Houseplants do not have access to these nutrients unless they are fertilized regularly. House plants are generally planted in pots that have drainage holes, to reduce the likelihood of over watering and standing water. Pots are typically broken down into two groups: porous and non porous. Porous pots (usually terracotta) provide better aeration as air passes laterally through the sides of the pot. Non porous pots such as glazed or plastic pots tend to hold moisture longer and restrict airflow. Houseplants experience a range of pests. Fungus gnats, spider mites, mealybugs, thrips and scale are common pests. With the right care, succulents avoid pests and diseases and achieve optimal growth. By picking the right succulent and taking care of its soil and watering needs, the houseplant lives long to serve its purpose.

Өсудің баламалы әдістері

Үй өсімдіктері құмыра топырағынан басқа, әртүрлі орталарда өсіріледі, көбінесе гидропоникалық немесе жартылай гидропоникалық жүйеде. Бұл акваскейпингпен байланысты болуы мүмкін. Құм, қиыршық тас, кірпіш, кеңейтілген саз және пенопласт сияқты материалдар қолданылуы мүмкін. Кейбір эпифиттік өсімдіктер тірекке бекітілген тамырларымен немесе тамырлары сфагнум мүсігіне оралған және сыммен тік бетке бекітілген күйінде өсірілуі мүмкін. Бұл сондай-ақ кокедама тәжірибесімен де үйлесуі мүмкін.

Өндіріс

Үй өсімдіктері табиғатта өсетін өсімдіктердің үлгілерін жинау арқылы немесе жылыжайларда немесе коммерциялық питомниктерде өсіру арқылы қолға келтіріледі. Үй өсімдіктері саудасы үшін өсімдіктерді жабайы табиғаттан жинау көптеген түрлер үшін, әсіресе табиғи ареалы шектеулі өсімдіктер үшін үлкен қауіпті құрайды. Бұл тәсілмен ерекше қорғауға мұқтаж өсімдіктер – кактустар, суккуленттер және етжегіш өсімдіктер, әсіресе Венера тұзбағы. Коммерциялық өндіріс үшін өсірілген өсімдіктер тұқымнан, дәстүрлі көбейту әдістері арқылы немесе тіндік мәдениетте өсірілуі мүмкін. 2002 жылы АҚШ-та өсірілген жапырақты өсімдіктердің оптомдық құны шамамен 700 миллион долларға бағаланды, олардың көп бөлігі Флорида штатында өсірілді. 2018 жылы Нидерландыдағы үй өсімдіктерін өсірушілер еуропалық нарық үшін бір миллиард үй өсімдігін өндірді.

Ауа сапасы

Үй өсімдіктері ішкі ауа сапасына белсенді, жағымды әсер етеді деп жиі айтылса да, осы мәселе бойынша академиялық емес жариялымдардың көп бөлігі ауадан ұшқыш органикалық қосылыстарды (ҰОҚ) жоюға қатысты эксперименттерге негізделген, алайда оның нақты дәлелдері күмәнді. Бірақ, бұл зерттеуде өсімдіктер жабық кеңістіктегі жағдайды көрсетпейтін, герметикалық жабық камераларда және бензол, трихлорэтилен және формальдегидтің аса жоғары концентрацияларымен сынақтан өткізілді. Олардың жоғары ҰОҚ концентрациясында тазалауда тиімді екені көрсетілді, бірақ бұл процесс жоғары деңгейдегі әсерден кейін "қозғалысқа келгеннен" соң ғана төмен концентрацияларда байқалды. Үй өсімдіктері қалыпты жабық ортада көмірқышқыл газы мен көміртек моноксидінің концентрациясына статистикалық маңызды әсер етеді, көмірқышқыл газының деңгейін 10-25%-ға және көміртек моноксидінің деңгейін 90%-ға дейін төмендетеді. Бұл эффектті ғарыш кемелерінде қолдану мақсатында НАСА да зерттеген.

Ішкі орта

Өсімдіктер үй ішіндегі микробиомаға да әсер ететін сияқты, үйлердегі бактериялардың санын және түрлілігін арттырып, ал саңырауқұлақтардың түрлілігін азайтады. Олар ылғалдылықты көбейтіп, температураның күрт өзгеруін және шуды төмендетеді.