Кіріспе
Франциядағы жол
Францияда, Chemin des Dames (ше́м де дам; сөзбе-сөз "ханымдар жолы") – департаменттік (жергілікті жол) D18 бағытының бір бөлігі болып табылады және Эна департаментінде батыстан шығысқа және кері бағытта созылады. Батысында Route Nationale 2 (Ланнан Суассонға дейін) және шығысында Корбенидегі D1044 жолымен шектеседі. Оның ұзындығы шамамен және Эна және Эйлет өзендері арасындағы қырат бойымен өтеді. Бұл жол 18 ғасырда аталды, себебі ол Луи XV-тің екі қызы, Аделаида мен Викторияның жолы болды, олар Франция ханымдары деп белгілі болған. Сол кезде бұл жол көлікке қолайлы болмаған, бірақ Париж мен Воклер маңындағы, Эйлет өзенінің арғы жағында орналасқан WD=https://www.wikidata.org/wiki/Q2968647 арасындағы ең тікелей бағыт болды. Шато Франсуаза де Шалюсқа тиесілі болды, ол Луи XV-тің бұрынғы сүйіктісі, Нарбонна графинясы Лара және Аделаиданың бұрынғы құрметті әйелдерінің бірі еді, оны екі ханым жиі барып тұратын. Жолды жеңілдету үшін граф бұл жолды жақсартты, содан кейін ол жаңа атау алды. Бұл қыраттың стратегиялық маңызы 1814 жылы Наполеонның жас сарбаздары Кранн шайқасында пруссиялықтар мен орыс әскерін жеңген кезде бірінші рет анықталды.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Париждің солтүстігінде орналасқан, шығыстан батысқа қарай созылған Шемен-де-Дам жотасында үш шайқас болды. Олардың барлығы жотаның оңтүстік жағынан ағатын өзеннің атымен аталады. Олардың атаулары:
Эйннің бірінші шайқасы (1914) – Марнаның бірінші шайқасынан кейін ағылшын-француз қарсы шабуылы. Эйннің екінші шайқасы (1917) – Нивель шабуылының негізгі бөлігі. Эйннің үшінші шайқасы (1918) – неміс көктемгі шабуылының үшінші кезеңі (Блюхер операциясы). Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Шемен-де-Дам француз армиясы бақылаған Батыс майданының бір бөлігінде орналасқан. Оның стратегиялық маңызы 1914 жылдан 1918 жылға дейінгі кезеңде бірнеше ірі шайқастардың орын алуына себеп болды. 1914 жылдың қыркүйегінде неміс әскері жотада қорғанысқа бекініп, Марна шайқасынан кейін одақтас әскерлерінің ілгерілеуін тоқтатты. Қызу шайқастардан кейін, немістер 1914 жылдың қарашасында платоны басып алды. Майдан 1917 жылдың наурызына дейін өзгеріссіз қалды, осы уақыт ішінде жергілікті шабуылдар мен шағын операцияларда мыңдаған сарбаздар қаза тапты. 1915 жылдың 25 қаңтарында неміс күштері Креют шаруашылығын (қазіргі Ла Каверн дю Драгон, яғни Аждаһаның үңкірі), платодағы соңғы француз бекінісін басып алды. Ең танымал шайқас – Эйннің екінші шайқасы, ол 1917 жылдың 16 сәуірінен 25 сәуіріне дейін болды. Неміс қорғанысын әлсірету үшін генерал Роберт Нивель, артиллерия саласындағы тәжірибелі маман, 5300 қарудан тұратын алты күндік артиллериялық дайындық жүргізді. Бұл, әрине, француздардың ірі шабуылға дайындалып жатқандығын көрсетті. 16 сәуірде француз армиясының жеті корпусы Шемен-де-Дам жотасы бойындағы неміс шебіне шабуыл жасады. Бірақ Нивель жаудың қорғаныс дайындықтарын дұрыс бағаламады: немістер жотаның астындағы ескі тас карьерлерінде терең бекіністер желісін құрды, онда олар француз артиллериясынан қорғалды. Неміс бекіністері француз шабуылшыларының алға жылжуын бақылайтын оңтүстік беткейге де басымдық жасады. Бірінші күні француз жаяу әскері мен Сенегалдық отаршыл әскерлер неміс артиллериясының қарсы атысына және нашар ауа-райына қарамастан жотаның басына жетті. Алайда, француз жаяу әскері платоға жеткенде, алға жылжу баяулады, содан кейін немістердің MG08/15 пулеметтерінің қарқынды атысымен тоқтатылды. Нәтижесінде, француздар бірінші күні ғана 40 000 адамнан зардап шекті. Келесі 12 күндегі шайқаста француз әскерінің жоғалғандары 120 000-ға жетті (өлгендер, жараланғандар және хабарсыз жоғалғандар). Шабуыл аяқталғандағы жалпы есеп бойынша, француз әскері 187 000, ал неміс әскері 163 000 адамнан зардап шекті. Неміс әскері аз шығынға ұшырады, бірақ 20 000 тұтқын, 40 зеңбірек және 200 пулеметті жоғалтты. Француздардың аз күндер ішінде және аз табыстармен көп шығынға ұшырауы штабта және француз халқы арасында апат ретінде қабылдалды. Француз жаралыларын эвакуациялаудың өте баяудығы да логистикалық дайындықтардың жетіспеушілігін көрсетті. Нивель отставкаға кетті, ал француз армиясында бірнеше жаяу әскер дивизияларында көтеріліске дейін жеткен наразылықтар болды. Бұл жағдай толық ыдырау қаупіне айналды. Бұл шабуылға қарсы болған генерал Филипп Петан Нивельдің орнын басып, тәртіпті қалпына келтіру үшін шақырылды. Ол бұл жұмысты қатаң жазалау шараларын қолданбай орындады. Барлығы 629 адам өлім жазасына кесілді, бірақ тек 28 адам, жоғары лауазымды офицерлеріне қару қолданғандары атқыланды. Петан сонымен қатар, әскерлерге ұзақ уақытқа үйге қайтуға рұқсат беру және азық-түлік пен медициналық көмекті жақсарту сияқты жағымды өзгерістер енгізді. 1917 жылдың күзінде жағдай қалыпқа келді. Британ армиясы келесі он екі айда жотаның батыс жағындағы қорғанысты өз мойнына алды, осылайша одақтас әскерлеріне демалыс берді. 1917 жылдың жазында Обсерваториялар шайқасы Краонн мен Лафо арасындағы биік бекіністерді бақылау үшін жүргізілген жергілікті шабуылдар мен қарсы шабуылдар сериясы болды. Қазан айында Ла-Мальмезон шайқасында одақтастардың жеңісінен кейін неміс күштері Шемен-де-Дамды тастап, Айлет өзені аңғарының солтүстігіне көшті. Эйннің үшінші шайқасы одақтастарға, оның ішінде тыныш секторда демалуға жіберілген британдық әскерлерге толыққанды күтпеген оқиға болды. Неміс әскерлерінің сәтті шабуылына француз генералының әскерлерді майдан шебінде жинап қою туралы бұйрығы себеп болды – бұл тактика сол кезде өткен заманға жатқан деп есептелді. Шабуыл ашық жерге жетті және 1918 жылдың 27 мамырынан 6 маусымына дейін жалғасты, бірақ стратегиялық мақсаттың болмауы және жабдықтау желілерінің ұзаруы салдарынан күші таусылды. 1918 жылдың 2 тамызынан 10 қазанына дейін Шемен-де-Дамдағы соңғы шайқас – Марнаның екінші шайқасы болды.
First Battle of the Aisne (1914) – Anglo French counter offensive following the First Battle of the Marne. Second Battle of the Aisne (1917) – main component of the Nivelle Offensive. Third Battle of the Aisne (1918) – third phase (Operation Blücher) of the German spring offensive. During World War I, the Chemin Des Dames lay in that sector of the Western Front held by the French Army. Its strategic importance made it the staging ground of several major battles that took place between 1914 and 1918. The German army took a defensive stand on the ridge in September 1914, stopping the advancing Allied armies after the Battle of the Marne. After intensive combat, Germans took control of the plateau in November 1914. The front line then remained static until March 1917, during which time several thousand soldiers died in local attacks or coup de main operations. On 25 January 1915 German forces captured the Creute farm (today La Caverne du Dragon or the Dragon's Lair), the last remaining French position on the plateau. The best known battle, called the Second Battle of the Aisne, took place between 16 April and 25 April 1917. To soften up the German defences, General Robert Nivelle, an artilleryman by training and experience, inflicted a six day artillery preparation involving 5,300 guns. This, of course, provided ample warning that a major French attack was coming. Then, on 16 April, seven French army corps attacked the German line along the Chemin des Dames ridge. But, Nivelle had underestimated the enemy's defensive preparations: The Germans had created a network of deep shelters in old underground stone quarries below the ridge, where their troops took shelter from the French barrage. The German positions also dominated the southerly slope over which the French attackers were progressing. On the first day, French infantry and some colonial Senegalese troops progressed to the top of the ridge in spite of intense German artillery counterfire and poor weather conditions. However, as French infantry reached the plateau, the advance was slowed and then stopped by the intense fire of a very high number of the Germans' new MG08/15 machine guns. As a result, the French took 40,000 casualties on the first day alone. Furthermore, during the following 12 days of the battle, French losses continued to rise to 120,000 casualties (dead, wounded, and missing). The final count, when the offensive was over, was 187,000 French casualties and 163,000 Germans casualties. The German defenders suffered much less, but lost some 20,000 prisoners, 40 cannons, and 200 machine guns. The high French casualty count, in so few days and with such minimal gains, was perceived at headquarters and by the French public as a disaster. Furthermore, the agonizingly slow evacuation of the French wounded also demonstrated a lack of logistical preparations. Nivelle had to resign, and the French Army became plagued by many refusals to march amounting to mutinies in several infantry divisions. This situation developed into a threat of complete disintegration. General Philippe Pétain, who had opposed this offensive, was called in to take over from Nivelle and to re establish order. This he did without harsh collective punishments. A total of 629 men were sentenced to death, but only 28 men, who had fired weapons at their superiors, were executed. Conversely, Pétain instituted positive changes, such as longer home leaves and better food and medical/surgical assistance for the troops. Eventually normality came back in the fall of 1917. The British army took over the defences at the western end of the ridge during the following twelve months, thus bringing relief. During the summer of 1917, the Battle of the Observatories was a series of local attacks and counterattacks to gain control of high positions commanding the views between Craonne and Laffaux. In October, after the Allied victory at the Battle of La Malmaison, the German forces left the Chemin des Dames and moved to the north of the Ailette River valley. The Third Battle of the Aisne came as a complete surprise to the Allies, including British troops who had been sent there to rest in a quiet sector. A German breakthrough was aided by orders of a French general to mass troops in the front line – a tactic by this date discredited. The penetration broke into open country and fighting went on from 27 May to 6 June 1918, but ran out of energy owing to lack of a strategic objective and lengthening supply lines. During the Second Battle of the Marne, the last fight on the Chemin des Dames occurred between 2 August and 10 October 1918.
Бүгін
Соғыс ескерткіштері мен бейіттер, неміс, француз және британдық, жол бойында көптеп орналасқан. Қырдың астында шамамен бір шаршы километр (250 акр) аумақты алып жатқан "Аждаһаның Үңгірі" (La Caverne du Dragon) деп аталатын үңгірлер желісі жатыр. Бұл үңгірлер бастапқыда 17 ғасырда құрылыс үшін әк тас қазғанда пайда болған туннельдер жүйесі болған. Үңгірлер жер бетінен біршама төменде орналасқан. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде француз және неміс әскерлері бұл үңгірлерді далалық госпитальдар мен басқару пункттері ретінде пайдаланған, кейде бір уақытта. Аймаққа жасалған артиллериялық оқшаулар нәтижесінде үстіндегі жартастардың кейбіреуі жарылып, оларды бүгінге дейін көруге болады. Қазіргі таңда осы жерде экскурсиялық турлар ұйымдастыратын маңызды келушілер орталығы орналасқан. 2020 жылдың қаңтар айында Ален мен Пьер Малиновски әке-бала командасы ұзақ уақыт көмілген туннельдің кіреберісін тапты. Бүгінгі күнге дейін 270-тен астам неміс әскерінің қалдықтары табылды. Бұл маршрут 2014 жылғы Тур де Франстың 6-шы кезеңінде 1914-1918 жылдардағы соғыста қаза тапқан ерлерге арналған жарыс бөлігі ретінде қолданылды.
Зираттар
Chemin des Dames зираттарында жерленгендердің шамамен жартысы анықталмаған және сүйек сақтау орындарында немесе жаппай қабірлерге жерленген. Ескерту: Франциядағы шайқастарда қаза тапқан әскерлердің жерленген жерлері бар муниципалды зираттардың атаулары төмендегі ұлттық зираттар тізіміне кірмейді.