Кіріспе
Француз драматургі (1638–1701)
Эдме Бурсо (қазанның 16, 1638 – қыркүйектің 15, 1701) – француз драматургі және әртүрлі жанрда жазған жазушы, Мюсси-ль-Эвек ауылында, қазіргі Мюсси-сюр-Сенде (Об департаменті) дүниеге келген.
Өмірбаян
1651 жылы Парижге алғаш келген Борсоның тілі бургунд тілімен шектелген, бірақ бір жыл ішінде ол өзінің алғашқы комедиясын шығарды, Le Mort vivant (Жанды өлім). Бұл және басқа да шағын еңбектер оған Мольердің «Әйелдер мектебінде» келеке еткен қоғамдағы ерекше демеушілікті қамтамасыз етті. Борсо сол пьесаның Лизидасы өзінің карикатурасы екеніне сеніп, Мольерге «Суретшінің портреті немесе «Әйелдер мектебіне» қарсы сын» (1663) пьесасында шабуыл жасады. Мольер «Версаль импровизациясы» пьесасымен жауап берді, ал Бойло «Сатиралар 7 және 9» шығармаларында Борсоға шабуыл жасады. Борсо Бойлоға «Сатиралар сатирасы» (1669) еңбегінде жауап берді, бірақ кейіннен Бойло оның есімін сатираларынан өшіріп тастаған кезде онымен татуласты. «Суретшінің портреті немесе Сынға ұшыраған әйелдер мектебінің сын-пікірлері» (французша: Le Portrait du Peintre ou La Contre critique de L’École des femmes, 1663 жылдың қыркүйегі). Мольердің «Әйелдер мектебі» (1662) пьесасы төңірегіндегі әдеби даудың бір бөлігі. Бастапқы пьеса «ерлердің үстемдік ететін, пайдаланушылық некелік қарым-қатынастарды» карикатуралық бейнеледі және сынның нысанасына айналды. Сын-пикирлер драмтеатрлық арамдықта айыптаудан бастап, кейбір көріністердегі реализмнің жетіспеушілігіне дейін барды. Мольер өзінің сыншыларына «Сынға ұшыраған әйелдер мектебі» (французша: La Critique de L’École des femmes, 1663 жылдың маусымы) екінші пьесасымен жауап берді. Борсо өзінің пьесасын осы екінші пьесаға жауап ретінде жазды. Мольер үшінші пьесасы – «Версаль импровизациясы» (французша: L'Impromptu de Versailles, 1663 жылдың қазаны) –мен жауап берді. Ол «Портрет» қойылымынан кейін екі апта (немесе одан да аз) сахнаға шықты. Бұл пьеса театр әлемінде өтеді, сахнада актерлерді актерлер ойнайды. Әр түрлі мақсаттарға бағытталған әзіл-сықақтардың арасында Мольер Борсоның белгісіздігіне күліп отыр. Кейіпкерлер тіпті «Броссо» деген адамның атын есіне түсіруде қиындық көріп жатыр. Les Cadenats, ou le Jaloux Endormi (ағылшынша: Қалқалар немесе қызғаныш ұйқысы, 1663). Бір актілік комедия. Les Nicandres, ou Les Menteurs qui ne mentent point (ағылшынша: The Nicandres, or The Liars who do not lie, 1664). Комедия. Бұл – екі егіз ағайынды туралы пьеса, олардың есімдері де бірдей: «Никандр» (Никандер). Олардың жеке басын анықтау үшін үнемі шатасулар болады, ал «күлкілі қателіктер мен түсініспеушіліктер» олардың өздерінің қожайындары мен қызметшілері оларды ажырата алмайтындығынан туындайды. Сюжеті мен оның әзілі Плауттың «Менахми» пьесасына ұқсас, бірақ бірдей емес. Джон Колин Данлоп оны ежелгі пьесаның бірнеше француздық имитацияларының қатарына енгізді, олардың ішіндегі ең ертесі Жан Ротрудың 1630 жылдардағы нұсқасы екенін атап өтті. Кейбір көріністер Борсоның нұсқасында көбірек дамыған сияқты, мүмкін, оның итальяндық түпнұсқаға жақын болуға тырысуынан. Оның жеке қосқандары басқа да жолдармен көрінеді. Оның кейіпкерлері өлеңмен сөйлейді, ал диалог кейде француз драматургтарының шығармаларына сілтеме жасайды. Мысалы, Пьер Корнельдің «Полюкте» (1643) пьесасына, Франсуа Ле Метель де Бойробердің «Ла Белль плейдуза» (1655) пьесасына және Мольердің «Күлкілі қымбат қыздар» (1659) пьесасына. Екі бірдей атаулы пьесада да қалжың дәрігер бар, бірақ Борсо сонымен қатар нақты бір адамды объект немесе сатира және мазақ ретінде қосады. Борсо пьесаны үш актімен шектеуге шешім қабылдағанын, өйткені оның байқауы бойынша төрт актілік және бес актілік пьесалар көрермендерді шаршатады деп хабарлады. Бүкіл сюжет 24 сағаттан аз уақыт ішінде өтеді, бұл қосымша интригаға немесе кейіпкерлерді зерттеуге аз орын қалдырады. «Аяты өте жақсы, дұрыс, бірақ әдеттегідей біртекті». Кейбір көріністерде аспан ашылып, құдайлар өздерінің тілегін орындайтындай көрінеді, күн күркіреп, жер сілкініп тұрады. Кейбір көріністерде ән мен музыка ойналады. Борсо осы көріністерді шығармасының басты тұстары деп санаған. Николя Бойло Депреоның сын-пікірлеріне жауап ретінде жазылған бір актілік пьеса. Бойло өзінің сатираларында Борсоны қысқа уақытқа мақсат еткендіктен, Борсо оған жауап қайтарып, жауап қайтарып отырғаны анық. Бойло парламенттің актісі арқылы бұл пьесаның қойылуына жол бермеуге тырысты. Бірнеше жылдан кейін екі жазушы достық қарым-қатынас орнатты. Бұған жауап ретінде Бойло өзінің сатирасының мәтінін редакциялап, оның орнына Жак Прадонды нысанаға алды. Бұл өзгертілген нұсқа оның кейінгі басылымдарында сақталған. Бұл оқиға сол кездегі театр сатирасының заңды шектеулеріне жарық түсіреді. Парламенттің шешімі (1668 жылдың 22 қазаны) Бойлоның жеке атын пайдалануға қарсы болды, бұл практика «сүйінші етушінің абыройын» қорлайтындықтан және демек заңсыз екенін жариялады. Шығарылған кезде сәтті болғанымен, трагедия «жай ғана еңбек» репутациясын алды. Оның ең басты жетістігі екі басқа жазушы арасындағы дауды тікелей тудырғанында. Борсоның пьесасы үшін құттықтаған Пьер Корнель оған Жан Расиннің қолы қойылса ғана «ұлы туынды» деп есептелетінін айтты. Борсо мен Расин арасындағы бұл салыстыру біріншісіне ұнады, ал екіншісін ашуландырды. Нәтижесінде Корнель мен Расин арасында сөздермен ұрыс болды. Екі қарсыластың кейіннен сөйлесіп тұруы тоқтады. La Princesse de Clèves (ағылшынша: The Princess of Clèves, 1678 жылдың желтоқсаны). Гуэнегауд театры үшін жазылған, бірақ сәтсіз аяқталды. Тек екі қойылым өтті. Ол, әрине, сол аттас романға (1678) Мадам де Лафайеттің романына негізделген. Le Mercure galant or La Comédie sans titre («Атағы жоқ комедия») (1683). Театрлық комедия, мырза де Буаюисан танымал «Mercure galant» мерзімді басылымының жанкүйері. Басты кейіпкер Оронт мырзаның қызына үйленгісі келеді және редактордың досы болып табылады. Ол болашақ әкесінің ризашылығын алу үшін бір күнге редактор болып әрекет етуге рұқсат алады. Пьеса мерзімді басылым кеңсесінде өтеді және париждік қоғамның әдеттегі өкілдері Оронтке әртүрлі өтініштерін ұсынатын 13 виньетканы қамтиды. Бос байланысқан көріністер бұл туындыны әлеуметтік сатираға айналдырады. Бейнеленген типтерде түпнұсқалық аз болды, ол заманауи тұлғалар мен оқиғалардан шабыттанған рецензия сияқты болды. Редактордың қолдауын сұратын адамдардың арасында жоғарылауға ұмтылған буржуа бар. Ол өзінің жас маркуизаға үйленуіне мүмкіндік беретін дворян титулын алуға тырысады. Тағы бір өтініш беруші – салық жинаушы, ол салық ақшасын жымқырып алған және мерзімді басылымның өзінің атын ақтап беруіне үміттенеді. Ескі теңізші өзінің өмірбаянын мерзімді басылымға сатуды қалайды, ол бұрынғы ардагерлер арасында жақсы сатылатынына сенімді. Ол 1676 жылғы Аугуста шайқасының қатысушысы және жау адмиралы Михил де Руйтердің өліміне өзінің тікелей жауапты екенін мәлімдейді. Оның нақты даңқы – оның жасаған отынан жаудың туындысын жойған зеңбірек атқан кездегі оқиғасы. Marie Stuart (Мэри Стюарт, 1683). Трагедия. Шотландияның тағдырлы королевасы Мэридің өміріне негізделген. Сәтті болмаған туынды, бірақ жазушыға пайдалы болды. Борсо осы туындыны Франсуа де Бовилье, Сен-Аньянның 1-ші герцогіне арнады. Герцог оған 100 луилік соманы төлеуге жеткілікті түрде риза болды. Бұл пьеса Франция мен Испанияда көбінесе жасалған осы тақырыптағы эпикалық өлеңдер мен драмалардың ұзақ тізіміне енгізілді. Бұрын осы танымал тақырыпты қамтыған жазушылар: Антуан де Монкрестьен (оның нұсқасы 1596 жылы жазылған және 1601 жылы жарияланған), Томмазо Кампанелла (1598), Лопе де Вега (1627), Шарль Регно (1639), Хуан Баутиста Диаманте (1660) және Мануэль де Гальегос (1660). Кейінгілері Витторио Альфьери (1788), Фридрих Шиллер (1800) және Гаэтано Доницетти (1834) болды. Les Fables d'Ésope, comédie or Ésope à la Ville (ағылшынша: Эзоптың нақылдары немесе Эзоп қалада, 1690). Ахилақтық пьеса, онда Эзоп кез келген сұраққа және қиындыққа сәйкес келетін нақылды айту арқылы жауап береді. Кейінгі сыншылар кейіпкердің «күшті даналығы мен ізгілігін» сынады, олар оны ұнамайтын деп есептеді.
Романдар
Құрмет, міндет және махаббат хаттары (ағылшынша: Letters of Respect, Gratitude and Love, 1669). Ертедегі хаттар романы. Артемиза және Полианте (ағылшынша: Artemisia and Polyanthus, 1670). Маркиз де Шавиньи (ағылшынша: The marquis de Chavigny, 1670). "Испан сюжеттеріне" негізделген бірнеше замандас шығармалардың бірі, бұл жағдайда Педро Кальдерон де ла Барканың туындыларынан алынған. Конде принці (ағылшынша: The prince de Condé, 1675). "Жеті махаббат хаты" ("Sept Lettres amoureuses d'une dame à un cavalier") "Жаңа хаттар" (1697) жинағында жарияланған. Элиза Хейвудтың "Сапалы әйелден шаһар иесіне хаттар" (1720) деп аударған эпистолярлық роман. "Шаһар иесіне бір әйелдің он үш махаббат хаты" (1709).