Кіріспе
Идеалдық тип (Idealtypus), сондай-ақ таза тип деп те аталады, – бұл типологиялық термин, ол ең тікелей әлеуметтік зерттеуші Макс Вебермен (1864–1920) байланысты. Вебер үшін әлеуметтік ғылымның жүргізілуі абстрактілі, гипотетикалық ұғымдарды құруға тәуелді. Сондықтан "идеалдық тип" – әлеуметтік теория мен зерттеудегі субъективті элемент, сондай-ақ социологияны табиғаттану ғылымдарынан ерекшелейтін субъективті элементтердің бірі.
Ideal type (Idealtypus), also known as pure type, is a typological term most closely associated with the sociologist Max Weber (1864–1920). For Weber, the conduct of social science depends upon the construction of abstract, hypothetical concepts. The "ideal type" is therefore a subjective element in social theory and research, and one of the subjective elements distinguishing sociology from natural science.
Мағынасы
Идеалдық тип берілген құбылыстың қасиеттері мен элементтерінен қалыптасады, бірақ ол нақты бір жағдайдың барлық қасиеттеріне сәйкес келуі міндетті емес. Ол кемелді нәрселерге, моральдық идеалдарға немесе статистикалық орташа көрсеткіштерге сілтеме жасау үшін емес, керісінше, берілген құбылыстың көптеген жағдайларына ортақ белгілі бір элементтерді көрсету үшін жасалған. «Идеал» сөзін қолданғанда Макс Вебер идеялар әлемін (Gedankenbilder, «ой-бейнелер») және кемелділікті емес; осы «идеалдық типтер» – әлеуметтік шындықтың көрінетін хаосын ретке келтіруге көмектесетін ой жасаулар. Вебер былай деп жазды: «Идеалдық тип бір немесе бірнеше көзқарастың бір жақты баса назар салуымен және көптеген тараған, бөлек, аз немесе көп кездесетін және кейде жоқ нақты жеке құбылыстардың синтезі арқылы қалыптасады, олар сол бір жақты баса назар аударған көзқарастарға сәйкес біріктірілген талдамалық құрылымға орналасады». Сондықтан идеалдық типтер – кемелді бейнелеудің бір түрі. Бұл салыстырмалы социологияда әлеуметтік немесе экономикалық құбылыстарды талдаудағы пайдалы құрал болып табылады, өте жалпы, абстрактілі идеямен және нақты тарихи мысалмен салыстырғанда артықшылықтары бар. Оны капитализм сияқты жалпы, тарихи емес құбылыстарды немесе Вебердің протестанттық этикасын талдауы сияқты тарихи ерекше оқиғаларды талдау үшін қолдануға болады. Нақты бір құбылысты түсінуге тырысу үшін оның қатысушыларының іс-әрекеттерін сипаттап қана қоймай, оларды «идеалдық типке» жататын мінез-құлықты жіктеу арқылы «түсіндіру» керек. Вебер мінез-құлықтың төрт «идеалдық типін» сипаттады: zweckrational (мақсатқа бағытталған рационалдылық), wertrational (құндылыққа бағытталған рационалдылық), affektual (эмоционалдық рационалдылық) және дәстүрлі (әдет, санасыз әдет). Вебер «идеалдық тип» әлеуметтік шындыққа сәйкестігі немесе оны қайта жаңғыртуы тұрғысынан өзінің жарамдылығын дәлелдеуге ешқашан тырыспайтынын айтады. Оның жарамдылығын тек қана адекваттылық тұрғысынан бағалауға болады, оны позитивизмнің жақтаушылары жиі елемейді. Алайда, бұл объективтілікті, қаншалықты шектеулі болса да, «әр түрлі бағалауларды салыстырып, олардың арасында «мемлекеттік саясаткер сияқты» келісімге келу арқылы» алуға болады дегенді білдірмейді, бұл әдістемелік перспективизмді ұсынатындар жиі ұсынатын шешім. Вебер «синкретизм» деп атаған мұндай практика ғана емес, сонымен қатар этикалық емес, өйткені ол «өз идеалдарымызды қорғаудың практикалық міндетінен» қашады [Вебер 1904/1949, 58-бет].
Ғылыми қабылдау
Идеалдастыру басқа әлеуметтік ғылымдардың, әсіресе экономиканың әдіснамасында маңызды рөл атқарады деп жиі айтылады. Мысалы, *homo economicus* – тұрақты абстракция мен идеалдастыру процесінің нәтижесі. Неоклассикалық экономиканың негізгі аксиомаларының бірі – шекті пайдалылықтың азаю заңы, психофизикадағы Вебер-Фехнер заңының ерекшелігінен туындады. Бұл заң, бірдей физикалық қарқындылыққа ие қайталамалы стимулдардың субъективті қабылданатын қарқындылығының өсуінің үнемі төмендеуін көрсетеді. Сол заң төмендеуші шекті кірістің заңында да көрінеді. Неоклассиктердің болжауы бойынша, *homo economicus* – идеалданған, абстрактты жаратылыс, оның басты қағидасы – айырбас жасау, ал жалғыз міндеті – экономикалық шешімдер қабылдау. *Homo economicus* үшін уақыт, әлеуметтік және табиғи орта жоқ, ол жасы жоқ, тілектері жоқ, ал оның шешімдеріне (әлеуметтік) ортаның кездейсоқ әсерлері ықпал етпейді. Оның мінез-құлқы формальды рационалдықпен бекітілген объективті және тұрақты экономикалық заңдарды ғана көрсетеді. Адам (және әлеуметтік) ғылымдар, табиғат ғылымдары сияқты, субъективті нәрселерден абстракция жасап, тек объективті шындықтарды ғана айтуға тырысты. Дегенмен, неоклассикалық экономиканың тұжырымдамалық тәсілі Макс Вебердің нақты тәсілінен өзгеше: неоклассиктер экономикалық заңдарды табуға және оларды шығаруға (табиғат ғылымдарының күш-жігеріне сәйкес) баса назар бөлді, ал Вебер социологиясының идеалдық типтері тек себептік заңдарға сілтеме жасамай, өткен оқиғаларды түсіндіруге көмектесті. Идеалдық типтік ұғымдарды құру әдісі мен стратегиясы ортақ болғанымен, бұл екі қарама-қарсы ғылыми бағдарлама. Вебер абстракция мен идеалдастыру әдісін тамаша сипаттап, оны қолдану жөнінде нұсқаулық береді, бұл негізгі экономиканың тұжырымдамалық стратегиясына тікелей қатысты, бірақ оның заңдарды іздеу жолы мүлдем басқаша.
Сын
Идеалдық типті сынаушылардың арасында қалыпты тип теориясын қолдайтындар бар. Кейбір әлеуметтанушылар идеалдық типтің көбінесе шектен тыс құбылыстарға ден қоятынын, олардың арасындағы байланысты назардан тыс қалдыратынын, сондай-ақ осы типтер мен олардың құрауыштардың толық әлеуметтік жүйе теориясына қалай үйлесетінін көрсетудің қиын екенін айтады.