Кіріспе

2004 жылы жеке экипажбен жасалған орбиталық емес ғарышқа ұшу. SpaceShipOne-нің 16P рейсі – Tier One бағдарламасы бойынша 2004 жылдың 29 қыркүйегінде өткен ғарышқа ұшу. Бұл Ansari X PRIZE байқауындағы үкіметтік емес, қайта пайдаланылатын экипажмен ұшуды көрсету үшін өткізілген алғашқы бәсекелестік ұшу болды, сондықтан ол X1 ұшуы деп те аталады. Ұшу барысында бақылаудан шығу орын алды, нәтижесінде ұшу күтілген биіктікке жетпеді. Дегенмен, ол 100 км биіктік шегінен асып, X PRIZE жүлдесіне ие болу үшін қажетті талаптарды орындады.

Жоспарлау

X PRIZE ережелеріне сәйкес, бәсекелестік рейстердің күні мен орны X PRIZE Foundation-ға ұшуға кемінде 60 күн бұрын хабарлануы тиіс еді. 2004 жылдың 21 маусымында 15P рейсі кезінде туындаған мәселелерге байланысты Scaled Composites компаниясы бәсекелестік рейстер күнін дереу белгілемеді, себебі тағы бір сынақ ұшуы қажет болуы мүмкін деп күдіктенді. 2004 жылдың 7 шілдесінде Берт Рутан ақаулар жойылғанын және келесі рейстер бәсекеге қабілетті болатынын хабарлады. 2004 жылдың 27 шілдесінде X PRIZE Foundation Scaled Composites компаниясы алғашқы бәсекелестік рейсін 2004 жылдың 29 қыркүйегінде жасайтынын мәлімдеді. Бастапқыда таңдалған ұшқыш, ұшуға екі апта қалғанда, әйелі босанғаннан кейін және өзі де ауырғандықтан стресске байланысты бас тартты. SpaceShipOne-нің бұрынғы жалғыз ғарышқа ұшқан ұшқышы Майк Мелвилл оның орнына ұшты. Ұшқыштың таңдалуы жоспарланған ұшырудан шамамен екі сағат бұрын ғана жарияланды. Мелвиллдің таңдалуы күтпеген болып көрінді, өйткені ол бұрынғы ұшудан кейін SpaceShipOne ұшудан демалып, мотоциклімен көбірек жүруді қалағанын айтқан еді.

Ұшу профилі

SpaceShipOne ұшқышы Майк Мелвилл болды. Үш ұшақ ілесіп ұшты. Барлық уақыт PDT бойынша, яғни UTC-ден жеті сағатқа қалыпта. Бұл – ұшу күні ғарыш портындағы жергілікті азаматтық уақыт. Барлық өлшемдер бастапқыда олар есептелген АҚШ стандарттық бірліктерінде келтіріледі, сондай-ақ SI бірліктеріне аудармасы да берілген. Ұшу жоспары бойынша таңертең, жел жағдайы ең қолайлы болған кезде Мохаве ғарыш портынан ұшу керек еді. Ұшу 06:47-ге жоспарланған, бірақ желдің күшін 50 миль/сағ (20 м/с) дейін жеткендіктен кейінге шегерілді, ол күн шыққаннан кейін басылды. SpaceShipOne-ді алып жүрген White Knight ұшып-қону жолағына сағат 07:00-де шықты, ал 07:11-де ұшып кетті. Ұшып шыққаннан кейін White Knight және SpaceShipOne жоспарланған ұшыру биіктігіне, шамамен 14 км-ге көтерілді. 08:09-да SpaceShipOne босатылды, 6 секунд сырғыды, содан кейін мұрынды жоғары көтеріп, ракеталық қозғалтқыш іске қосылды. Ракеталық қозғалтқыш шамамен 87 секунд бойы жұмыс істеуге қабілетті болды, ол алдыңғы ұшудан кейін жаңартылған. Қозғалтқышты 105 км биіктікте өшіру жоспарланған, тым қашықтыққа бармау үшін. Ғарыш кемесі Мах 2.7 жылдамдықпен қозғалғанда, 50 секундтан кейін тез айнала бастады. Бұл, мүмкін, ұшқыштың қателігінен болған, немесе кем дегенде оны күшейте түскен. Ұшқыш бұл жағдайға тым алаңдаған жоқ, өйткені ол жағдайды түзетуге сенімді болды және айналу кезінде қозғалтқыштың жұмысын тоқтатуға рұқсат берді. Кейін ол: «Менің ойымша, бұл керемет болды» деді. Биіктік тым жоғары болды (сонымен қатар атмосфера тым жұқа болды), айналу аэродинамикалық күштің күшті болуына себеп болмас еді, сондықтан аэродинамикалық басқару беттерін пайдаланып айналу жылдамдығын тежеу мүмкін емес еді. Навигациялық жүйе болжағандай, мақсатты биіктікке жетуге жеткілікті жылдамдық болғанда, жердегі операторлар ұшқышқа қозғалтқышты тоқтатуды ұсынды. Ол дереу осыны істеді, 76 секундта, 11 секундқа қысқартты. Қозғалтқыш тоқтатылғаннан кейін, кеме айналып жатқанда көтерілуді жалғастырды. Ұшқыш бірден айналуды тоқтатуға тырыспады. Апгейде ол цифрлық камерамен Жердің суретін түсірді. Апгей биіктігін жақын жердегі Эдвардс әуе күштері базасы радар деректеріне сүйене отырып, 337 569 фут (102,9 км) деп есептеді. Алдын ала қозғалтқышты тоқтатудың нәтижесінде бұл күтілгеннен әлдеқайда төмен болды. Алайда, бұл X PRIZE талаптарына сай келетін ғарышқа ұшу үшін қажетті 100 км-ден асты. Алғашқы хабарламалар бойынша, жерден алынған нұсқаудан кейін ұшқыш 100 км-ді басып өту үшін қозғалтқышты тоқтатуды кейінге шеккен; шындығында, нұсқау 100 км биіктікке жеткеннен кейін берілді, ал ұшқыштың реакция уақыты қосымша 2,9 км-ді құрады. Апгейден кейін ұшқыш атмосфераға қайта кіру үшін қанаттарын бүкті. Содан кейін ол реактивті соплорды пайдаланып айналуды қиындықсыз тоқтатты. Жалпы, кеме 29 толық айналым жасады. Атмосфераға қайта кіру қалыпты түрде өтті, кеме тұрақты жоғары соқтығыс конфигурациясының арқасында тез арада дұрыс бағытқа келді. Ол қалыпты конфигурацияға оралды, ғарыш портына сырғып келді және 08:34-те қауіпсіз қонды. Содан кейін White Knight 08:39-да қонды.

Кейінгі ұшулар

X ПРИЗін жеңіп алу үшін ғарыш кемесі 14 күн ішінде екі сәтті бәсекелестік ұшу жасауы керек. 2004 жылдың 29 қыркүйегіндегі бұл ұшу сәтті аяқталғандықтан, жеңіске жету үшін 2004 жылдың 13 қазанына дейін екінші ғарыш ұшуын жүзеге асыру қажет болды. Scaled Composites екінші бәсекелестік ұшуды, 17P рейсін 2004 жылдың 4 қазанына, "Спутник-1" ұшырылған күннің 47 жылдығына жоспарлады және ол уақтылы түрде сәтті аяқталды. Егер алғашқы екі ұшудың біреуі сәтсіз аяқталса, 2004 жылдың 13 қазанына дейін үшінші бәсекелестік рейс (18P) жасалуы мүмкін еді, бірақ соңында мұндай қажеттілік тумады. X PRIZE байқауына таласқан тағы бір жоба – da Vinci Project 2004 жылдың 2 қазанында алғашқы бәсекелестік ұшуын жоспарлаған, бірақ қиындықтарға ұшырап, ұшуды кейінге жылдыруға мәжбүр болды.