Кіріспе
Генри Джеймстің 1903 жылғы романы "Амбасадорлар" кітабы – Генри Джеймстің 1903 жылғы романы, бастапқыда Солтүстік Америка шолуында (NAR) бөлім-бөлім жарияланған. Роман – қараңғы комедия, онда басты кейіпкер Льюис Ламберт Стретер жесір қалған никелес әйелінің ұлын отбасылық іске қайтару үшін Еуропаға сапар шегеді. Роман үшінші тұлғадан, Стретердің көзқарасымен баяндалған.
the book
The Ambassadors is a 1903 novel by Henry James, originally published as a serial in the North American Review (NAR). The novel is a dark comedy which follows the trip of protagonist Lewis Lambert Strether to Europe to bring the son of his widowed fiancée back to the family business. The novel is written in the third person narrative from Strether's point of view.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Льюис Ламберт Стретер, романның басты кейіпкері, Массачусетс штатының ойдан шығарылған Вуллетт қалашығынан шыққан елу жастағы мәдениетті адам. Ол келісімі бойынша миссис Ньюсомның шалқыған ұлы Чадты табу үшін Парижге жіберіледі. Кітап толығымен Стретердің көзқарасынан баяндалады және оның американдық көзқарастан еуропалыққа қарай өзгеруін көрсетеді. Орта жастағы, бай емес Стретерді оның бай келісімі миссис Ньюсом Парижге жібереді. Оның міндеті – ұлы Чадты Массачусетс штатының Вуллетт қаласындағы отбасылық бизнеске оралуға көндіру. Ньюсом отбасы Чадтың Еуропалық саяхатын тым созғанын, мүмкін, лайық емес махаббат оқиғасының құрбаны болғанын күдіктенеді, тіпті әдепсіз әйелмен қарым-қатынаста болып жүргенін жоққа шығармайды. Оқырманға түсінікті болатыны, егер Стретер сәтсіз аяқтап қалса, оның миссис Ньюсоммен келісімі қауіпте болуы мүмкін. Стретер Мария Гостреймен танысады, ол оған (және оқырманға) еуропалық мәселелер туралы құнды түсініктер береді. Стретер Чадты тауып алғаннан кейін, оның Америкада соңғы рет кездескен кезден жақсарғанын көріп таңғалады. Чадта ұстамдылық, әдемілік және әдептілік байқалады. Бұл Стретердің орынсыз махаббатқа түскен адамнан күткені емес. Стретер Чадта болып жатқан өзгерістердің себебін білгісі келеді. Чад оны жақын достарымен – мадам де Вионне және оның есейген қызы Жаннамен таныстыруды ұсынғанда, Стретер қуана қабылдайды. Таныстыру кезінде Стретер ана мен қызды нәзік, ізгі және тамаша деп санайды. Ол Жаннаның Чадтың жақсаруына себеп болуы мүмкін деп ойлайды. Ол мадам де Вионне үйленгенін, бірақ күйеуінен бірнеше жылдан бері ажырасып жүргенін біледі. Стретердің өзі Парижге кірісіп, әлемнің мүмкіндіктерін кеңінен көруге ақыл-ойы мен жүрегін аша бастайды. Ол өзін жаңадан туғандай сезінеді. Америкаға қайтуға деген қызығушылығы азаяды. Сондай-ақ, ол Чадты қайтаруға көндіруге тырыспағаны да анық. Ол мадам де Вионнеге деген сезімдерін дамытады. Чад Жанна де Вионнеге үйленгісі келмейтінін, ал оның мадам де Вионнемен қарым-қатынасы "адамгершілікпен" жалғасып жатқанда, оған лайықты үйленуге мүмкіндік жасайтынын айтады. Осы уақытта миссис Ньюсом Стретердің әрекетсіздігіне шыдамы таусылады. Ол міндетті орындау үшін жаңа елшілерді жібереді, олардың ішінде қызы мен күйеу баласы бар. Бұл топ Парижді, өмірдің мүмкіндіктерін, Чадты немесе мадам де Вионнетті Стретер сияқты көре алмайды. Сара (Ньюсом) Покок Стретердің өз орнынан қозғалып, Чадтың қайтып келуін талап етеді. Покок тобы қысқа сапарға кеткен кезде, Стретер Парижден кездейсоқ серуендеп, Чад пен мадам де Вионнеге кездейсоқ кездеседі, олардың махаббат пен құштарлықпен байланысқандығы айқын көрінеді. Ол алданғанын сезінеді, бірақ Чадтың мінез-құлқының жақсарғанын мойындайды. Чад Вуллеттке қайтуға шешім қабылдайды, бұл мадам де Вионнемен қарым-қатынасын ажыратуға әкеледі. Стретердің бұл туралы сезімі өте қайшылы. Ол да Вуллеттке қайта оралады, тіпті бұл өмір сүрудің мәнсіздігін білдірсе де. Миссис Ньюсом оны қайтадан өзінің құшағына ала ма, жоқ па, белгісіз.
Негізгі тақырыптар
Генри Джеймс "Елшілер" романының идеясын өзінің досы, жазушы Уильям Дин Хауэллден алды. Хауэлл Парижде ұлына қонаққа барғанда еуропалық мәдениетке қатты әсерленіп, өмірінен қалып қойған жоқ па деп ойлады. "Елшілер" романында тар, тіпті азапты эмоционалдық өмірден босап, кеңпейілді және ізетті өмірге қадам басу тақырыбы маңызды орын алады. Бірақ Джеймс Парижді мәдениеті жетілмеген американдықтар үшін кемшілсіз жұмақ ретінде бейнелемейтінін атап өткен жөн. Стретер, Маридің Чадты жоғалтудан қатты қорқатындығын көріп, оның барлық жасағандарынан кейін, еуропалық монетаның екінші жағын таниды. Бір сыншы айтқандай, Стретер американдық шектеулерінен құтылып, оның орнына еуропалық үлгіге енуі мүмкін емес, керісінше, әрбір жағдайды әділ бағалауды, алдын ала пікірлерден қалысқанда, таңдау арқылы үйренеді. Стретердің еуропалық тәжірибесінен алынған соңғы сабақ – кез келген адамның алдын ала түсініктері мен қабылдауларына сенбеу, бірақ өзінің бақылаулары мен ой-пікірлеріне сүйену. Медиация/Орталықтау: Романның маңызды тақырыбы – Стретердің елшілік қызметі. Стретер Мария Гострейге соңғы есебін бергенде, өз шешімдерін басқалардың игілігі үшін жұмыс істегенде тәжірибе (және ләззат) алуға деген ұмтылысымен байланыстыра отырып негіздеді. Жеке құштарлық пен міндет арасындағы осы қайшылық Стретердің психологиясын түсіну үшін маңызды.
Әдеби мәні және сын
Нью-Йорк басылымының алғы сөзінде Генри Джеймс «Елшілер» романын өзінің ең жақсы романы деп жариялады. Сыншылар оның жетістіктері тізімінде жоғары орында екендігіне көбінесе келісіп келеді, бірақ Э. М. Форстер мен Ф. Р. Ливис оған қатысты елеулі қарсылық білдірген. Джеймстің Парижді сомдауы көп мақтауға ие болды, себебі қала еуропалық мәдениеттің сұлулығы мен қайғысын бейнелейтін көрнекті символға айналды. Стретердің Мария Гострейден бас тартуына қатысты пікір таластары қозды, кейбіреулер мұны бақытқа қол жеткізудегі ең жақсы мүмкіндікті қасақана жоққа шығару деп санайды. Басқалары Стретер Марияның жақын досы болғанымен, оған махаббат сезімі болмағанын, ал олардың одағы табысты некеге ұласпайтынын айтады. Сыншылар сондай-ақ Чад Стретердің Маримен бірге қалу туралы кеңесін тыңдай ма, әлде отбасы бизнесінен күтілетін мол табыс үшін Америкаға орала ма деген мәселеде де ой-пікір айтысты. Олардың жалпы қорытындысы – Чад ақшаны ұстанбақ. Джеймс досына жазған хатында Стретердің өзіне (кейіп-келбетінен бөлек) ұқсас екенін айтқан. Шындығында, Стретердің түсінік пен дұрыс шешімдерді дамытуға қабілетті екені рас, бірақ кейбір сыншылар оны еуропалық тәжірибесіне қарамастан шектеулі және ұяң деп санайды. Әдебиеттегі мәңгілік жұмбақ – Вулеттте жасалған «атаусыз кішкентай заттың» мәні. Стретер оны былай сипаттайды: «Біздің кішкентай жасаған дүниеміз, басқалар жасағаннан немесе, кем дегенде, басқалардың жасауынан жақсырақ»; ал ол бұл істі былай атайды: «жақсы бақытталса, монополияға айналуға тиесілі өндіріс». Slate журналындағы мақаласында Джошуа Гленн бұл атаусыз заттың тіс тазартқыш екенін ұсынады, ал басқа сыншылар спички, гигиеналық заттар, түйме ілгектер және т.б. туралы пікір білдірген. 1998 жылы Modern Library журналы «Елшілер» романын 20 ғасырдың ең үздік 100 ағылшын тіліндегі романының тізімінде 27-орынға қойды.
Сахналық қойылымдар
"Амбасадор" атты музыкалық театрлық қойылымы алғаш рет 1971 жылы Лондонның Вест-Эндінде, кейін 1972 жылы Бродвейде қойылды, бірақ сәтті болмады.
Теледидар
Романның BBC теледидарлық бейімделуі олардың "Play of the Month" телесериалы үшін алғаш рет 1977 жылғы 13 наурызда көрсетілді, Пол Скофилд "Стретер" рөлінде, ал Ли Ремик "Мария Гострей" рөлінде (кейін ол 1979 жылғы "Еуропалықтар" фильмінің Merchant Ivory нұсқасында "Евгения" рөлін ойнады).