Кіріспе

Бактерия түрі

Caulobacter crescentus – тұщы су көлдері мен ағыстарында кең таралған, грам-теріс, олиготрофты бактерия. Бұл таксон Caulobacter vibrioides (Хенрици және Джонсон, 1935) деп дұрыс аталады. Оны үлгі ретінде пайдалануды даму биологы Люси Шапиро бастаған.

Шеттер

Зертханада зерттеушілер C. crescentus CB15 штаммын (алғашқыда тұщы сулы көлден оқшауланған штамм) және NA1000 (негізгі тәжірибелік штамм) ажыратады. 1970 жылдары CB15 штаммынан туындаған NA1000 штаммында сабақты және бөлінуге дайын жасушаларды зертханада жаңа, жылдам қозғалатын жасушалардан физикалық түрде бөлуге болады, ал CB15 штаммының жасуша түрлерін физикалық түрде бөлу мүмкін емес. Оқшауланған жылдам қозғалатын жасушаларды синхронды жасуша мәдениеті ретінде өсіруге болады. Осы жасушалардың жасуша циклы бойынша дамуының молекулалық аспектілерін егжей-тегжейлі зерттеу зерттеушілерге Caulobacter жасуша циклын толыққанды түсінуге мүмкіндік берді. Физикалық синхрондылыққа қол жеткізу мүмкіндігіне байланысты NA1000 штаммы бүкіл әлемде Caulobacter-дің басым тәжірибелік штаммына айналды. Зертханалық ортада NA1000 штаммына таңдау қысымын салу нәтижесінде екі штамм арасында қосымша фенотиптік айырмашылықтар жинақталды. Екі штамм арасындағы фенотиптік айырмашылықтардың генетикалық негізі бес хромосомалық локустағы кодтау, реттеу және енгізу/жою полиморфизмінен туындайды.

Геномдық

Caulobacter CB15 геномі бір дөңгелек хромосомада 4,016,942 негіз жұбынан тұрады және 3,767 генді кодтайды. Геномда қоректік заттар жетіспейтін ортада тіршілік ету үшін маңызды ақуыздарды кодтайтын бірнеше гендер шоғыры бар. Оларға хемотаксис, сыртқы мембрана арналарының функциясы, хош иісті сақиналы қосылыстардың ыдырауы және өсімдік тектес көміртек көздерінің ыдырауымен байланысты гендер кіреді, сонымен қатар көптеген экстрацитоплазмалық функциялы сигма факторлары бар, бұл организмге қоршаған ортаның кең ауқымды өзгерістеріне жауап беруге мүмкіндік береді. 2010 жылы Caulobacter NA1000 штаммы секвенирленді және CB15 "жабайы типті" штаммымен барлық айырмашылықтар анықталды.

Ұялы жасушалар сатысының рөлі

Caulobacter сабақты жасуша кезеңі, жасушаны беттерге бекітіп, биожұқақтарды (biofilms) құру және/немесе қоректік заттарды пайдалану арқылы тіршілікке бейімделуде артықшылық береді. Әдетте, ең жылдам бөлінетін бактерия түрлері ресурстарды тиімді пайдаланып, экологиялық орталарды тиімді түрде иеленеді. Дегенмен, Caulobacter-дің қозғыш жасуша кезеңі популяцияның өсуін баяулатады. Қозғыш жасушаның мақсаты – жасушаның таралуын қамтамасыз ету, осылайша организм үнемі жаңа ортаны іздейді. Бұл, әсіресе, қоректік заттар өте тапшы ортада пайдалы болуы мүмкін, себебі қолда бар азық-түліктер тез сарқылуы мүмкін. Көптеген, тіпті көпшілігі қозғыш жасушалар өнімді ортаны таба алмайды, бірақ міндетті таралу кезеңі түрдің жалпы көбеюге қабілетін арттыруы керек.

Жасушалық цикл

Каулобактер жасуша циклын реттеу жүйесі жасуша өсуі мен көбеюін ұйымдастыратын көптеген модульдік кіші жүйелерді басқарады. Биохимиялық және генетикалық логикалық тізбектерді пайдалана отырып құрылған бақылау жүйесі осы кіші жүйелердің әрқайсысының басталу уақытын реттейді. Жасуша циклын реттеудің орталық ерекшелігі – циклдік генетикалық тізбек, яғни жасуша циклының қозғалтқышы, ол бес бас реттеуші ақуыздың тікелей өзара әрекеттесуіне негізделген: DnaA, GcrA, CtrA, SciP және CcrM. Олардың рөлдерін Люси Шапиро мен Харли МакАдамс зертханалары анықтаған. Бұл бес ақуыз 200-ден астам геннің экспрессиясын тікелей бақылайды. Бас реттеуші бес ақуыз синтезделіп, содан кейін жасуша циклы барысында бірінен соң бірі жасушадан шығарылады. Бұл жасуша циклының қозғалтқышының дұрыс жұмыс істеуі үшін бірнеше қосымша жасушалық сигналдық жолдар да қажет. Бұл сигналдық жолдардың басты міндеті – жасуша циклының тиісті уақытында CtrA ақуызының сенімді өндірілуін және жойылуын қамтамасыз ету. Каулобактер жасуша циклының ерекшелігі – хромосоманың бір рет және тек бір рет жасуша циклы кезінде көшірілуі. Бұл E. coli жасуша циклынан өзгеше, онда хромосома көшіруінің бірнеше кезеңдері бір уақытта жүре алады. Каулобактер DnaA және CtrA ақуыздарының қарама-қарсы рөлдері Каулобактер хромосомасының көшіруін қатаң бақылау үшін маңызды. DnaA ақуызы хромосома көшіруін бастау үшін көшірудің бастапқы нүктесінде әрекет етеді. Ал CtrA ақуызы көшірудің басталуын тежейді, сондықтан хромосома көшіруі басталғанға дейін оны жасушадан жою қажет. Жасуша циклын реттеуге қатысатын және фосфосигналдық жолдар мен ақуыз протеолизінің реттелген бақылауын қамтитын бірнеше қосымша реттеуші жолдар DnaA және CtrA ақуыздарының жасушада қажет болған кезде ғана болуын қамтамасыз етеді. Жасуша циклының қозғалтқышындағы ақуыздар белсендіретін әрбір процесс көптеген реакциялардың тізбегін қамтиды. Ең ұзақ жүйелік тізбек – ДНК көшіру. Каулобактер жасушаларында хромосома көшіруі хромосоманың әрбір тармағы үшін шамамен 2 миллион ДНК синтез реакциясын қамтиды, бұл жағдайларға байланысты 40-80 минутқа созылады. Әрбір жеке синтез реакциясының орташа уақытын хромосоманы көшіруге кеткен жалпы орташа уақыттан бағалауға болады, бірақ әрбір реакцияның нақты уақыты орташа жылдамдықтан айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін. Бұл хромосоманың толық көшіруін аяқтау үшін маңызды және болдырмауға болмайтын жасушалар арасындағы уақыттың өзгеруіне әкеледі. Барлық басқа жүйелік реакция тізбектерінің прогрессия жылдамдығында да ұқсас кездейсоқ ауытқулар бар. Нәтижесінде жасуша циклын аяқтау уақыты популяциядағы жасушалар арасында, тіпті олардың барлығы бірдей ортада өскенде де, айтарлықтай өзгереді. Жасуша циклын реттеу кері байланыс сигналдарын қамтиды, бұл жасуша циклының қозғалтқышының прогресін әрбір жасушадағы реттеуші кіші жүйелердегі оқиғалардың прогресіне сәйкес етуіне мүмкіндік береді. Бұл басқару жүйесінің ұйымдастырылуы, бақылаушымен (жасуша циклының қозғалтқышы) күрделі жүйені басқару және басқарылатын жүйеден кері байланыс сигналдары арқылы модуляциялау жабық циклдік басқару жүйесін құрайды. Жасуша циклының прогрессиясы қоршаған ортаның жағдайын (мысалы, қоректік заттар мен оттегі деңгейін) немесе жасушаның ішкі жағдайын (мысалы, ДНК зақымдануының болуын) бақылайтын жасушалық сенсорлардан түсетін қосымша сигналдармен де реттеледі.

Ұяшық циклын басқару жүйесінің эволюциялық сақталуы

Каулобактер жасуша циклінің дамуын бағыттайтын және реттейтін басқару тізбегі бүкіл жасушаның біртұтас жүйе ретінде жұмыс істеуін қамтамасыз етеді. Басқару тізбегі жасушаның топологиясын қоса алғанда, қоршаған ортаны және жасушаның ішкі жағдайын қадағалайды, жасуша циклінің ішкі жүйелерін және Caulobacter crescentus асимметриялық жасушалық бөлінуін үйлестіреді. Каулобактер жасуша циклін басқару жүйесінің ақуыздары мен оның ішкі құрылымы көптеген альфапротеобактериялардың арасында сақталады, бірақ реттеуші аппараттың қызметі мен басқа жасушалық жүйелермен байланысы түрлер арасында айқын ерекшеленеді. Каулобактер жасуша циклін басқару жүйесі эволюциялық таңдау арқылы ішкі кездейсоқ шу мен қоршаған ортаның белгісіздігіне қарамастан, тұрақты жұмыс істеу үшін толыққанды жүйе ретінде жақсырақ оңтайландырылған. Бактериялық жасушаның басқару жүйесі иерархиялық түрде ұйымдастырылған. Сигнал беру және басқару жүйесі жасуша бетінде орналасқан сезімтал модульдер арқылы қоршаған ортамен байланысады. Генетикалық желі логикасы қоршаған ортадан және жасушаның ішкі жағдайын бақылайтын сенсорлардан түскен сигналдарға жауап береді, жасушаны қазіргі жағдайға бейімдейді. Жоғары деңгейдегі басқарудың басты міндеті – жасуша цикліне қатысты операциялардың дұрыс уақыт ретімен орындалуын қамтамасыз ету. Каулобактерде бұл бес бас реттеуші және олармен байланысты фосфосигналдық желіден тұратын генетикалық реттеуші тізбек арқылы жүзеге асырылады. Фосфосигналдық желі жасуша циклінің дамуын бақылайды және асимметриялық жасушалық бөлінуді жүзеге асыруда маңызды рөл атқарады. Жасуша циклін басқару жүйесі хромосомалық репликацияның және цитокинездің басталу уақытын және орнын, сондай-ақ полярлы органеллалардың дамуын басқарады. Осы операциялардың барлығының негізінде ақуыздар мен құрылымдық компоненттерді өндіру және энергия өндіру механизмдері жатыр. "Тұрмыстық" метаболикалық және катаболикалық жүйелер ақуыз синтезі, жасуша қабырғасын құру және жасушаның басқа да операциялары үшін энергия мен молекулалық шикізатты қамтамасыз етеді. Тұрмыстық функциялар жасуша циклін басқару жүйесімен екі жақты байланыста болады. Дегенмен, олар жасуша циклінің басқару логикасынан тәуелсіз, қолда бар қоректік заттардың құрамы мен деңгейіне бейімделе алады. Каулобактер жасуша циклін басқару жүйесінің ақуыздары альфапротеобактериялардың арасында кеңінен сақталады, бірақ осы реттеу жүйесінің соңғы қызметі әртүрлі түрлерде әртүрлі болады. Бұл эволюциялық өзгерістер жеке түрлердің тіршілік ету стратегиясы мен экологиялық орталары арасындағы айқын айырмашылықтарды көрсетеді. Мысалы, Agrobacterium tumefaciens – өсімдік патогені, Brucella abortus – жануарлар патогені, ал Sinorhizobium meliloti – өсімдік тамыр түйіндеріне еніп, азотты бекітетін симбионт болып табылатын топырақ бактериясы, бірақ Каулобактер жасуша циклін басқарудың көптеген ақуыздары осы түрлерде де кездеседі. Жасуша циклін басқару желісінің ақуыз компоненттері мен тізбектің төменгі ағынындағы нәтижелер арасындағы нақты байланыс түрлерге байланысты өзгереді. Желілік схеманың ішкі функционалдылығы сақталады, бірақ реттеуші аппараттың "шеттері" мен белгілі бір жасушалық функцияларды басқаратын ақуыздарға байланысы әртүрлі түрлерде кеңінен өзгереді.

Каулобактер кладындағы сабақтардың орналасуының эволюциясы

Caulobacter crescentus – сабақ құрылымына ие бактериялар тобының мүшесі, бұл клеткалық дененің түтікшелі жалғасы. Дегенмен, сабақтың орналасуы әртүрлі жақын туысқан түрлерде клеткалық дененің полюсінде міндетті түрде сақталмайды. Атап айтқанда, зерттеулер сабақтың орны ғана емес, сонымен қатар тығыз байланысты Asticcacaulis туысында да саны өзгеріп отыруы мүмкін екенін көрсетті. Caulobacter crescentus-та полярлық локализацияланған SpmX ақуызы осы Asticcacaulis түрлерінде сабақтың орналасуын өзгерте алады. C. crescentus-тағы эксперименталды эволюциялық зерттеулер негізінде, Аккерманн және басқалар.

Ұяшықтың полярлығын реттеу

C. crescentus-та жасушалық полярлық полярлық органельдердің құралуы және бөліну жазықтығының полярлануы арқылы анық көрінеді, нәтижесінде сабақты ұрпақтар, қозғалмалы ұрпақтардан ұзақ болады. Бөліну кезінде жаңа жасушалық полюстердің пайда болуы, жасушалық полярлықтың сабақты ұрпақта қайта орнатылуын және қозғалмалы ұрпақта кері қайтарылуын білдіреді. C. crescentus тіршілік циклын TipN сияқты жасуша циклының ақуызы реттейді. Йель университетінің деректері TipN поляритет осінің бағытын реттейтін модельді күшті түрде қолдайды, бұл алдыңғы жасуша циклынан позициялық сигнал береді. Бұл модельде TipN жаңа полюсті анықтау арқылы соңғы бөліну орнын анықтайды. Жасуша осы позициялық ақпаратты полярлық морфогенез және бөліну үшін өте маңызды поляритет осінің бағытын орнату және сақтау үшін жасушаішілік асимметрияның көзі ретінде пайдаланады. Бөліну циклының соңында пайда болатын жаңа полюстерге TipN-ді тарту, полюстердің идентификациясын қайта анықтайды және болашақ екі қыз жасушада да дұрыс полярлықты қалпына келтіреді (қозғалмалы жасушада полярлықтың кері айналуымен). TipN N-терминалды аймақта екі трансмембраналық аймаққа және үлкен C-терминалды спираль тәрізді доменге ие. TipN гомологтары басқа альфа-протеобактерияларда кездеседі. TipN екі қыз жасушаның да жаңа полюсіне бөлінуден кейін орналасады және соңғы бөлінуге дайындалып жатқан жасушадағы жасушалық бөліну орнына қайта орналасады. Сондықтан, екі қыз жасушада да бөлінуден кейін жаңа полюсте TipN болады. TipN жетіспейтін мутанттар даму кезінде қателіктер жасайды. Жасушаның дұрыс полюсінде бір флагеллумның орнына, тіпті сабақта да, әртүрлі жерлерде бірнеше флагеллум пайда болады.