Кіріспе
Джозеф Конрадтың романы «Жасырын агент: қарапайым әңгіме» – Джозеф Конрадтың 1907 жылы алғаш жарық көрген романы. Оқиға 1886 жылы Лондон қаласында өрбітеді және Адольф Верлок мырзаның белгісіз бір елге (болжам бойынша Ресейге) тыңшылық қызметін атқаруымен айналысады. «Жасырын агент» – Конрадтың бұрынғы теңіз саяхаттарынан безгеннен кейінгі саяси романдарының бірі. Роман Х.Г. Уэллске арналған және анархизм, тыңшылық және терроризм тақырыптарын кеңінен қамтиды. Сонымен қатар, Верлоктың ағасы Стивиге, зиякерлік қабілеттері шектеулі адамға қатысты қарым-қатынасындағы әлсіздіктерді пайдалану мәселесі де көтеріледі. Романның Конрад суреттеген Лондонның көңіл көншітпейтін бейнесі Чарльз Диккенстің «Блеак Хаус» романынан әсер алған. Конрадтың өзі бұл романды сахналық қойылымға өңдеген, содан кейін ол фильмге, теледидарға, радиоға және операға бейімделді. Терроризм тақырыбына байланысты, 11 қыркүйекке жасалған шабуылдан кейін екі апта ішінде американдық БАҚ-та ең көп сілтеме жасалған үш әдеби шығарманың бірі болды.
The Secret Agent: A Simple Tale is a novel by Joseph Conrad, first published in 1907. The story is set in London in 1886 and deals with Mr. Adolf Verloc and his work as a spy for an unnamed country (presumably Russia). The Secret Agent is one of Conrad's later political novels in which he moved away from his former tales of seafaring. The novel is dedicated to H. G. Wells and deals broadly with anarchism, espionage, and terrorism. It also deals with exploitation of the vulnerable in Verloc's relationship with his brother in law Stevie, who has an intellectual disability. Conrad’s gloomy portrait of London depicted in the novel was influenced by Charles Dickens’ Bleak House. The novel was modified as a stage play by Conrad himself and has since been adapted for film, TV, radio and opera. Because of its terrorism theme, it was one of the three works of literature most cited in the American media two weeks after the September 11 attacks.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Роман 1886 жылы Лондонда орын алады және құпия агент Адольф Верлоктың өмірін баяндайды. Верлок сонымен қатар порнографиялық материалдар, контрацептивтер және әртүрлі бұйымдар сататын дүкеннің иесі. Ол әйелі Виннимен, қарындасының күйеуі Стивимен және анасымен бірге тұрады. Стивиде психикалық мүкіяттық бар, мүмкін аутизм, бұл оны қозғыш етеді; Верлоктың әйелі оған күтім жасайды, оны ағасы емес, ұлы ретінде қарастырады. Верлоктың достары – анархистер тобы, олардың ішінде жолдас Оссипон, Михаэлис және «Профессор» ең белгілілері. Террорист ретінде тиімді болмаса да, олардың әрекеттері полицияға мәлім. Топ «Пролетариаттың болашағы» деген сөздің аббревиатурасы F.P. деп аталатын памфлеттер түрінде анархистік әдебиет шығарады. Роман Верлоктың үйінен басталады, ол әйелімен күнделікті өмірдің ұсақ-түйектерін талқылайды, бұл оқырманды Верлоктың отбасымен таныстырады. Біраз уақыттан кейін Верлок шетелдік елшіліктің жаңа бірінші хатшысы Владимирмен кездеседі. Анархистік топтың мүшесі болғанымен, Верлок сондай-ақ елшілікке құпия түрде агент провокатор ретінде жұмыс істейді. Владимир Верлокқа қызмет тарихын қарап, ол құпия агенттің үлгілі моделінен мүлдем алшақ екенін және өзін ақтау үшін Гринвич обсерваториясын бомбамен жою операциясын жүргізуі керектігін айтады. Владимир Британияның анархизмге бейжай қанатының оның өзінің еліне қауіп төндіретінін түсіндіреді және ол «ғылымға» шабуыл жасау, қазіргі уақытта халық арасында кең таралған, оны басу үшін қажетті ашуды қамтамасыз етеді деп санайды. Кейінірек Верлок достарымен кездеседі, олар саясат пен құқық және коммунистік революция туралы пікірлерді талқылайды. Топтың білмеушілігіне қарамастан, Стиви, Верлоктың қарындасының күйеуі, әңгімені естиді, бұл оны қатты мазалайды. Роман бомбалаудан кейін алға жылжиды. Оссипон жолдасы «Профессормен» кездеседі, ол Верлокқа жарылғыш заттарды бергенін айтады. Профессор өзінің жамылғысында үнемі алып жүретін бомбаның сипатын сипаттайды: ол оған түйме басуға мүмкіндік береді, ол оны және оған жақын адамдарды жиырма секунд ішінде өлтіреді. Профессор кездесуден шыққаннан кейін Гринвичтегі жарылыста бір адамның қаза тапқан оқиғаны тергеп жүрген бас инспектор Хитке тап болады. Хит Профессорға ол іс бойынша күдікті емес екенін, бірақ оның террористік бейімділігі мен анархистік тарихына байланысты бақыланатынын хабарлайды. Михаэлис күдікті. Михаэлис жақында ауылға кітап жазу үшін көшіп кеткенін білген бас инспектор көмекші комиссарға Verloc деген байланыс адамы бар екенін айтады, ол осы іске көмектесе алады. Комиссардың көмекшісі Михаэлиспен жоғары қоғамдағы таныстарымен бөліседі және оның байланыстарына кез келген ықтимал ұяттылықты бағалау үшін Михаэлистің қатысуының көлемін табу арқылы ынталандырылады. Кейін ол өзінің жоғарғы қызметкері сэр Этельредке бас инспектор Хиттің күш-жігеріне сүйенудің орнына істі жалғыз шешу ниеті туралы айтады. Роман жарылыстан бұрын, Винни Верлок пен оның анасының көзқарасынан өтеді. Үйде, миссис Верлоктың анасы отбасына үйден кетуді жоспарлап отырғанын айтады. Бұл қадамды мырза Верлоктың мейірімділігін шектеуге болмайтындығы негізінен қозғады. Миссис Верлоктың анасы мен Стиви қолға ілгек ұстаған адам айдап жүрген қолғаппен жүреді. Жүргізушінің қиындықтар туралы әңгімелері, оның атын қамшылау және қорқынышты ілгек Стивиді миссис Верлок оны тыныштандыратын деңгейге дейін қорқытады. Верлоктың құрлықтағы іскерлік сапарынан оралғаннан кейін, әйелі оған Стивидің өзіне деген жоғары құрметі туралы айтады және күйеуінен Стивимен көбірек уақыт өткізуді сұрайды. Ақырында Верлок Стивимен серуендеуге келіседі. Осы серуеннен кейін, әйелі күйеуінің ағасымен қарым-қатынасы жақсарғанын айтады. Верлок әйеліне Стивиді Микаэлиске барып, онымен бірге бірнеше күн ауылда болатынын айтады. Верлок әйелімен континентке көшіп кету мүмкіндігі туралы сөйлесіп жатқанда, оған көмекші комиссар келіп қалады. Көп ұзамай бас инспектор Хит Верлокпен сөйлесу үшін келеді, бірақ ол сол күні кешке дейін Верлокпен бірге комиссардың кеткенін білмейді. Бас инспектор миссис Верлокқа бомба жарылған жерде дүкеннің мекенжайы жазылған пальтоны тапқанын айтады. Миссис Верлок оның Стивидің пальтосы екенін және мекенжайын өзі жазғанын растайды. Верлок қайтып келгенде, ол әйелі өзінің бомбасы оның бауырын өлтіргенін білетінін түсінеді және шын мәнінде не болғанын мойындайды. Осы жаңалықтан қатты қиналып, миссис Верлок күйеуін өлтіріп жібереді. Қырқынан кейін миссис Верлок үйінен қашып, жолда Оссипон жолдасына кездесіп, одан көмек сұрайды. Оссипон оған көмектеседі, бірақ Верлоктың банк шотындағы ақшаны иеленуді мақсат етеді. Олар қашып кетуді жоспарлайды және ол оның континентке қайықпен өтуіне көмектеседі. Алайда, оның тұрақсыздығы және Верлоктың қылымы туралы ақпарат оны алаңдатады, сондықтан ол оны тастап кетеді және Верлоктың ақшасын алып кетеді. Кейін ол газеттен миссис Верлок сипаттамасына сәйкес келетін әйелдің паромнан жоғалып, Англия жолағында жүзіп кеткенін біледі, ал оның сақинасы қалған.
Кейіпкерлер
Адольф Верлок: Лондонның Сохо ауданында дүкені бар құпия агент. Конрадтың айтуынша, оның басты қасиеті – жалқаулық. Ол белгісіз елшілікке революциялық топтарды бақылау үшін жұмысқа алынған, содан кейін Гринвич обсерваториясына қарсы террористик акт жасауға бұйрық алады. Олардың пікірінше, осыдан туындайтын халықтың наразылығы британ үкіметін эмигрант социалистері мен анархистеріне қарсы күшті шаралар қабылдауға мәжбүр етеді. Ол «Пролетариаттың болашағы» деген тақыппен жарияланатын памфлеттер жасайтын анархистік ұйымның мүшесі. Ол Винниге үйленген, әйелі, анасы және інісі Стивимен бірге тұрады. Винни Верлок: Верлоктың әйелі. Ол ақыл-ойы балаларға тән Стиви деген інісіне қатты қамқорлық жасайды. Жұмысшы отбасынан шыққан, оның әкесі пабтың иесі болған. Ол күйеуінен жас, оған махаббат үшін емес, анасы мен інісіне баспана беру үшін тұрмысқа шыққан. Адал әйел күйеуінің қастандықтарынан туған інісінің өліміне қатты ренжіді және оны жүрегіне пышақпен қадады. Ол қайтыс болады, болжам бойынша, асылудан қашу үшін өзін-өзі суға батырып өлтіреді. Стиви: Виннидің ақыл-ойы балаларға тән інісі. Ол сезімтал және зорлық-зомбылық немесе қиындықтар туралы ойлар оны мазалайды. Оның қарындасы оған қамқорлық жасайды, ал Стиви уақытының көп бөлігін қағазға көптеген шеңберлер салумен өткізеді. Верлок Стивидің балаларша қарапайымдылығы мен азапқа деген ашуын пайдаланып, оны Гринвич обсерваториясын бомбалауға жұмысқа алады. Стиви сығалап, бомба мерзімінен бұрын жарылып, оны өлтіреді. Верлоктың анасы: Қартайған және денсаулығы нашар, Верлоктың анасы екі мүгедек (өзі және Стиви) Верлоктың жомарттығына тым ауыр болады деп сеніп, қайырымдылық үйіне көшіп кетеді. Ол өмірінің көп бөлігін күйеуінің пабында жұмыс істеген және Верлок мырзаны джентльмен деп санайды, өйткені ол бизнес үйлерінің тұрақты клиенттеріне ұқсайды деп ойлайды (бағасы жоғары пабтар, сондықтан жоғарғы сыныптар жиі барады). Бас инспектор Хит: Гринвичтегі жарылысты тергеп-тексерумен айналысатын полиция қызметкері. Ол қылмыс орнында табылған іздер арқылы оқиғаны Верлоктың үйіне дейін анықтай алады. Ол жоспарлары туралы жоғары лауазымды офицеріне хабарласа да, бастапқыда көмекші комиссардың рұқсатысыз әрекет ететінін білмейді. Хит Верлокты бомбалаудан бұрын білген, өйткені Верлок елшілік арқылы Хитке ақпарат берген. Анархистерді әуесқойлар деп санайтын Хит, оларды кәсіби ұрылардан айырады. Көмекші комиссар: бас инспектордан жоғары лауазымда, ол жеке себептермен мәселені жеке өзі шешу үшін Хиттен алған ақпаратты пайдаланады. Комиссардың орынбасары ықпалды байланыстары бар әйелге үйленген. Ол жоғарғы лауазымды офицері, сэр Этельредке, ниеттерін хабарлайды және Хитке бұрын жетіп, Верлокты табады. Сэр Этельред: Мемлекеттік хатшы (Ішкі істер министрі), оған көмекші комиссар есеп береді. Бомбалау кезінде ол Балық шаруашылығын мемлекеттік меншікке беру туралы заң жобасын Парламентте қабылдауға тырысып жатыр, бірақ оған қарсы күшті оппозиция бар. Роман бойында көмекші комиссар оны хабардар етеді және оған егжей-тегжейлі мәліметтерді беруден жиі ауыз ашады. Владимир мырза: Белгісіз елдің елшілігінің бірінші хатшысы. Оның аты Ресей елшілігі деп ойлатуы мүмкін, бірақ бұрынғы бірінші хатшы, барон Стотт Вартенхаймнің аты германиялық, сондай-ақ осы елшіліктің тағы бір лауазымды адамы, құпия кеңесші Вурмттың аты да германиялық. Сондай-ақ Владимир Еуропадан емес, Орталық Азиядан шыққан деген болжам бар. Владимир «ағылшын» полициясы эмигрант социалистері мен анархистеріне тым жұмсақ қарайды деп санайды, олар оның туған жерінде нақты проблема тудырады. Ол Верлокқа террористик акт жасауға бұйрық береді, нәтижесінде туындайтын халықтың наразылығы британ үкіметін репрессивті шаралар қабылдауға мәжбүр етеді деп үміттенеді. Михаэлис: Верлок тобының мүшесі және тағы бір анархист. Топтың ең философиялық мүшесі. Жолдас Александр Оссипон: бұрынғы медицина студенті, анархист және Верлок тобының мүшесі. Ол азғырған әйелдерінің, көбінесе жұмысшы сыныбының әйелдерінің жинаған ақшасымен күшін табады. Ол Чезаре Ломброзоның дегенерация теориясының ықпалында. Верлокты өлтіргеннен кейін ол бастапқыда көмектеседі, бірақ кейін Винниді тастап, оны пойызда жалғыз қалдырады. Кейін ол оның өзін-өзі өлтіргені туралы оқып, қайтадан әйелді азғыра ала ма деп ойлайды. Карл Юндт: Верлок тобының мүшесі, көбінесе «ескі террорист» деп аталады. Профессор: жарылғыш заттарға маманданған тағы бір анархист. Профессор өзінің қалтасындағы индия резеңке шарды сығып, жиырма секунд ішінде жарылатын жарылғыш заттардың құтысын әрдайым өзімен алып жүреді. Полиция оны біледі және одан қашықтап жүреді. Анархистердің ең нигилістік мүшесі, Профессор қалған адамзаттан қысылған және жиренеді, әсіресе әлсіздерге деген жек көруі бар, ол барлық проблемаларына оларды кінәлі деп санайды. Ол әлсіздердің еркін жойылған әлемі туралы армандады, осылайша күштілер (өзі) гүлденеді. Ол Верлокқа Стивиді өлтіретін бомбаны жеткізеді. (Профессор Конрадтың «Ақпарат беруші» деген әңгімесінде де кейіпкер болып көрінеді.)
Тақырыбы: 1894 жылы Гринвичтегі бомбалау
Конрадтың Стиви кейіпкері француздық анархист Марсиал Бурдиннің өмірінен алынған, ол өзімен бірге алып жүрген жарылғыш заттың мерзімінен бұрын жарылуынан қорқынышты қаза тапқан. Бурдиннің ниеттері мен жоспарлаған нысанасы, болуы мүмкін Гринвич обсерваториясы, әлі де құпия болып қалуда. Романға 1920 жылғы автордың түсіндірмесінде Конрад Форд Мэдокс Фордпен болған бомбалау туралы әңгімесін еске алады:
Опера
Конрадтың романы Симон Уиллс (2006), Майкл Делаира (2011) және Аллен Райхман мен Кертис Брайант (2013) тарапынан операларға қойылған.