Кіріспе

Белгілі себебі жоқ медициналық жағдай.

Эссенциалды гипертония (біріншілік гипертония немесе идиопатиялық гипертония деп те аталады) – физиологиялық себебі анықталмаған гипертонияның бір түрі. Бұл жоғары қан қысымы бар адамдардың арасында ең көп кездесетін түрі, барлық жағдайдың 85% құрайды. Қалған 15% екіншілік гипертонияның түрлі себептерімен байланысты.

Тәуекел факторлары

Гипертонияның этиологиясы үлкен популяциядағы адамдар арасында кеңінен әртүрлі болады. Ессенциалды гипертонияның анықталатын себебі болмаса да, бірнеше қауіп факторлары анықталған.

Генетика

Отбасы мүшелерінде гипертония болған жағдайда, адамның өзінде де бұл ауруға шалдығу ықтималдығы артады. Гипертониямен байланысты зерттеулерде 50-ден астам ген қарастырылды, және олардың саны үздіксіз өсуде. Осы гендердің бірі – ангиотензиноген (АГТ) гені, оны Ким және оның әріптестері жан-жақты зерттеді. Олар АГТ мөлшерінің артуы қан қысымын жоғарылататынын, демек гипертонияға себеп болуы мүмкін екенін көрсетті. Амбулаторлық қан қысымын өлшеу зерттеулеріне егіздер де қатыстырылды; осы зерттеулердің нәтижесінде, ессенциалды гипертонияға генетикалық фактордың күшті әсер ететіні анықталды. Тағы бір пікір бойынша, гипертония бір гендегі мутациялардың нәтижесінде туындауы мүмкін, және бұл мутациялар мендельдік принцип бойынша мұраға беріледі.

Жарыс

АҚШ-та эссенциалды гипертония ақ нәсілділерге қарағанда қара нәсілділерде төрт есе көп кездеседі, жылдамдатылған дамуы байқалады және көбінесе ауыр түрімен, қара нәсілді пациенттерде жоғары өлім-жітіммен жүреді. Қара нәсілді адамдардың ақ нәсілділерге қарағанда эссенциалды гипертонияға шалдығу деңгейінің жоғары болуына себеп болатын көптеген нәсілдік теңсіздіктер бар. Бұл нәсілдік айырмашылықтармен байланысты қауіп факторлары көзғарасқа түспейді. Дискриминация гипертонияға тікелей де, жанама да әсер ете алады. Дискриминация сияқты созылмалы стресс, денсаулыққа қатысты көптеген мәселелерге байланысты. Әлеуметтік, қаржылық және білім беру ресурстарына қол жеткізу, адамның денсаулығын жақсартуға мүмкіндік береді, бірақ нәсілдік преюдиция салдарынан бұл мүмкіндіктер тең емес. Көптеген зерттеулер дискриминацияға ұшырау сезімі мен жоғары қан қысымы арасындағы байланысты көрсетті. Джексон жүрек зерттеуінен алынған мәліметтерге сәйкес, өмір бойында аз дискриминацияға ұшыраған адамдармен салыстырғанда, жоғары немесе орташа деңгейдегі преюдицияға ұшыраған адамдар гипертонияға шалдығу ықтималдығы жоғары. Нәсілдік теңсіздіктер денсаулық сақтау саласында маңызды қауіп факторлары ретінде көбінесе мойындалмайды.

Диета

Дұрыс тамақтанудың болмауы, яғни, дені сау емес тағамды шамадан тыс тұтыну гипертонияның қауіп факторы екені анықталған. Оның алдын алу және бақылау үшін теңгерімді тамақтану ұсынылады. Тамақтан түсетін натрий де қан қысымына әсер етеді. Маңызды гипертониясы бар адамдардың шамамен үштен бірі натрийге сезімтал болады. Организмнің бүйрек арқылы натрийді шығару қабілетінен асып кеткен натрий мөлшері, қан көлемінің осмос арқылы қан тамырларына сұйықтықтардың өтуі нәтижесінде ұлғаюына алып келеді. Бұл, жүрек шығысының артуымен бірге артериялық қысымның көтерілуіне себеп болады. Жергілікті автоматты реттеу механизмдері капиллярлық қан тамырларындағы қалыпты қысымды сақтау үшін қан ағынына тамырлардың қарсылығын арттыру арқылы бұған қарсы әрекет етеді. Мүмкін болатын бір механизм – артериялардың қатаюынан туындаған тамырлардың серпімділігінің төмендеуі. Бұл, оқшауланған систолалық гипертония және кеңейген импульстік қысыммен байланысты болуы мүмкін. Гломерулярлық сүзгілеу жылдамдығының төмендеуі қартаюмен байланысты, бұл натрийді шығару тиімділігінің төмендеуіне әкеледі. Бүйрек микроқан тамырларының ауруы және капиллярлардың сирек таралуы сияқты кейбір аурулардың дамуы осы натрийді шығару тиімділігінің төмендеуімен байланысты болуы мүмкін. Эксперименттік деректер бүйрек микроқан тамырларының ауруының тұзға сезімтал гипертонияны тудыратын маңызды механизм екенін көрсетеді.

Ауыр салмақтан арылу

Семіздік гипертония қаупін қалыпты салмаққа қарағанда бес есеге дейін арттырады, ал гипертония жағдайларының үштен екісіне дейін артық салмақ себеп болуы мүмкін. Жалпы жағдайдың 85% - інен астамы дене массасы индексі (ДМИ) 25-тен жоғары адамдарда байқалады.

Алкоголь

Алкогольді шектен тыс тұтыну уақыт өте қан қысымын арттыруы мүмкін. Сондай-ақ, алкогольде калориялар көп және ол семіздікке ықпал етуі мүмкін.

Ренин

Ренниннің жоғарылауы тағы бір қауіп факторы болып табылады. Ренин – бүйректің юкстагломерулярлық аппараты секрециялайтын фермент, ол альдостеронның бөлінуін тікелей емес түрде ынталандырады. Сондықтан, кейбір гипертониямен ауыратын пациенттерде ренин деңгейі төмен деп анықталса, ал басқаларында эссенциалды гипертония анықталады. Ренин деңгейі төмен гипертония афроамерикандықтарда ақ американдықтарға қарағанда көбірек кездеседі және афроамерикандықтардың ренин-ангиотензин жүйесіне әсер ететін препараттарға қарағанда диуретиктерге жақсырақ жауап беру себебін түсіндіруі мүмкін.

Диабет

Инсулинге қарсылық және/немесе гиперинсулинемия гипертонияға да себеп болуы мүмкін. Инсулин – панкреас аралдарындағы жасушалар бөліп шығаратын полипептид гормоны, бұл аралдар панкреас бойымен тараған. Оның басты міндеті – глюкагонмен бірге теріс кері байланыс арқылы денедегі глюкоза деңгейін реттеу болып табылады. Инсулинге қарсылық артерия қабырғаларының қаттылауына, ренин-ангиотензин жүйесінің қате жұмыс ілеуіне және симпатикалық нерв жүйесінің қате жұмыс ілеуіне алып келуі мүмкін.

Темекі шегу

Темекі шегу никотин арқылы симпатикалық нерв жүйесін белсендіріп, қан қысымын уақытша көтереді. Ұзақ мерзімді темекі қолдану жүрек тамырларының ауруы, өкпе аурулары, қатерлі ісік және инсульт сияқты әртүрлі медициналық жағдайлармен байланысты.

Витаминдер тапшылығы

Д витамині тапшылығы жүрек-қан тамырлары қауіп факторларымен байланысты болуы мүмкін деп ұсынылған. Д витамині тапшылығы бар адамдардың систолалық және диастолалық қан қысымы орташа көрсеткіштен жоғары екені анықталды. D витамині ренин секрециясын және оның активтілігін тежейді, сондықтан ол "ренин-ангиотензин жүйесінің теріс эндокриндік реттеушісі" болып табылады. Осылайша, Д витамині жетіспеушілігі ренин секрециясының күшеюіне алып келеді. Бұл гипертония мен қан плазмасындағы D витамині деңгейі арасындағы байқалған байланысты түсіндіруге болатын бір механизм. Сонымен қатар, кейбір мамандар калий гипертонияны алдын алуға және емдеуге де қабілетті деп санайды.

Жаттығудың болмауы

Дене шынықтыруды жүйелі түрде жасау қан қысымын төмендетеді. Ұлыбритания Ұлттық денсаулық сақтау қызметі гипертонияның алдын алу үшін аптасына 150 минут (2 сағат 30 минут) орташа қарқынды аэробтық жаттығуларды ұсынады. Жүрек шығысы соққы көлемі және жүрек соғу жиілігі арқылы анықталады; соққы көлемі миокардтың жиырылу қабілетімен және қан тамырлары жүйесінің көлемімен байланысты. Перифериялық қарсылық шағын артериялар мен артериолалардың функционалдық және анатомиялық өзгерістерімен анықталады. Эссенциалды гипертонияның патофизиологиясы зерттеу нысаны болып табылады және қазірге дейін толыққанды түсініксіз, бірақ оны түсіндіру үшін көптеген теориялар ұсынылған. Белгілі болғандай, аурудың бастапқы кезеңдерінде жүрек шығысы артады, ал жалпы перифериялық қарсылық (ЖПК) қалыпты болады; уақыт өте келе жүрек шығысы қалыпқа келеді, бірақ ЖПК жоғарылайды. Мұны түсіндіру үшін үш теория ұсынылған:
Ренин-ангиотензин жүйесінің жоғары белсенділігі қан тамырларының тарылуына және натрий мен судың тоқталып қалуына әкеледі. Қан көлемінің артуы гипертонияға алып келеді. Симпатикалық жүйке жүйесінің жоғары белсенділігі, стресске ұшырау жауабын күшейтеді. Гипертонияның жоғары мұрагерлікке және полигендік (бірнеше геннің әсерінен туындайтын) екені белгілі, және осы жағдайдың этиологиясында бірнеше гендер кандидат ретінде қарастырылады. Эссенциалды гипертония мидың ақ затының зақымдануына әкелуі мүмкін, бұл нақты когнитивтік бұзылыстармен бірге жүреді.

Диагностика

Көптеген науқастарда денсаулық сақтау мамандары қан қысымын 140/90 мм рт.ст. немесе одан жоғары тұрақты көрсеткен жағдайда жоғары қан қысымын анықтайды. Қан қысымын дәрігердің кеңсесінде немесе емханада өлшеуге болады. Қан қысымын белгілі бір кезеңде бақылау үшін дәрігер науқастан әртүрлі күндері және әртүрлі уақытта келуін сұрауы мүмкін. Сонымен қатар, дәрігер науқастан қан қысымын үйде немесе қан қысымын өлшеу құралдары бар басқа да жерлерде тексеруін және нәтижелерін жазбада сақтауын сұрауы мүмкін. Жоғары қан қысымын анықтау үшін дәрігер әдетте бірнеше рет қабылдау кезінде 2-3 өлшем жасайды.

Тарих

1940 жылдары австралиялық жүрек-қан тамырлары физиологы Пол Корнердің жұмысынан бұрын эссенциалды гипертония туралы көп мәлімет болған жоқ.