Кіріспе

Бір геннің баламалы формаларының бірі. Аллель немесе аллеломорф – ДНК молекуласындағы белгілі бір орналасқан жерде немесе локуста нуклеотидтер тізбегінің нұсқасы. Аллельдер бір нуклеотидтік полиморфизмдер (СНП) арқылы бір ғана позицияда ерекшеленуі мүмкін, бірақ оларда бірнеше мыңға дейін базалық жұптардың қосылуы және жойылуы да болуы мүмкін. Көрінетін аллельдердің көпшілігі кодтайтын ген өнімінің функциясына аз немесе ешқандай өзгеріс енгізбейді. Дегенмен, кейде әртүрлі аллельдер әртүрлі байқалатын фенотиптік белгілерге, мысалы, әртүрлі пигментацияға алып келуі мүмкін. Бұған Грегор Мендельдің бұршақ өсімдіктеріндегі ақ және күлгін гүл түсінің екі аллелі бар бір геннің нәтижесі екенін ашқаны мысал болады. Көп жасушалы организмдердің көбі биологиялық өмірлік циклының бір кезеңінде екі жиын хромосомаға ие; яғни, олар диплоидты. Бұл жағдайда хромосомалар жұптасады. Жұптың әрбір хромосомасы хромосоманың ұзындығы бойынша бірдей ретпен және орналасқан жерде бірдей гендерді қамтиды. Белгілі бір ген үшін, егер екі хромосома бірдей аллельді қамтитын болса, олар және организм сол генге қатысты гомозигота болады. Егер аллельдер әртүрлі болса, онда олар және организм сол генге қатысты гетерозигота болады. "Алель" терминінің кең таралған анықтамалары әдетте гендердегі әртүрлі аллельдерге ғана сілтеме жасайды. Мысалы, АВО қан тобы АВО генімен анықталады, ол алты кең таралған аллельге (нұсқаларға) ие. Популяциялық генетикада АВО генінің әрбір тірі адамның фенотипі осы алты аллельдің комбинациясынан тұрады.

Этимология

"Алель" сөзі 1900 жылдары британдық генетиктер Уильям Бейтсон мен Эдит Ребекка Сондерс жасаған "аллеломорф" ("басқаша форма", осы атауды британдық генетиктер ойлап тапқан) сөзінің қысқартылған түрі. Бұл термин генетиканың бастапқы кезеңдерінде әртүрлі фенотиптер арқылы көрінетін геннің нұсқаларын сипаттау үшін қолданылған. Ол грек тіліндегі ἀλληλο, allelo префиксінен шыққан, ол "өзара", "қарсылық" немесе "бірін-бірі" деген мағынаны білдіреді, және грек тіліндегі ἄλλος, allos (латын тіліндегі alius сөзімен туыс) сөзімен байланысты, яғни "басқа".

Доминантты немесе рецессивті фенотиптерге әкелетін аллельдер

Көп жағдайда екі аллельдің локустағы генотиптік өзара әрекеттесуі доминантты немесе рецессивті деп сипатталуы мүмкін, гетерозигота екі гомозиготалық фенотиптердің қайсысына көбірек ұқсайды соған қарай. Егер гетерозигота гомозиготалардың бірінен ажыратуға болмаса, экспрессияланатын аллель «үстем» фенотипке әкелетін аллель болып табылады, ал екінші аллель «рецессивті» деп аталады. Доминанттық дәрежесі мен үлгісі локустар арасында әртүрлі болады. Бұл өзара әрекеттесу түрін алғаш рет Грегор Мендель ресми түрде сипаттады. Дегенмен, көптеген белгілер осы қарапайым жіктеуге бағынбайды және фенотиптер кодоминанттық және полигендік мұрагерлік арқылы модельденеді. «Жабайы типтегі» аллель термині кейде организмдердің («жабайы») популяцияларында көрінетін әдеттегі фенотиптік сипатқа үлес қосатын аллельді сипаттау үшін қолданылады, мысалы, жеміс шырыны (Drosophila melanogaster). Мұндай «жабайы типтегі» аллель тарихи тұрғыдан доминантты (басым – әрқашан экспрессияланады), көптеген және қалыпты фенотипке әкелетін, ал рецессивті, сирек және көбінесе зиянды фенотиптерге әкелетін «мутантты» аллельдерге қарсы қойылды. Бұрын көптеген адамдардың көптеген гендік локустарда «жабайы типтегі» аллельге гомозигота болып келетіні және кез келген баламалы «мутантты» аллель «зардап шеккен» адамдардың аз бөлігінде гомозиготалық түрінде, көбінесе генетикалық аурулар ретінде, ал көбінесе «тасымалдаушылар» үшін гетерозиготалық түрінде кездесетіні есептелді. Қазіргі кезде гендік локустардың көпшілігі немесе барлығы жоғары полиморфты екені, көптеген аллельдері бар екені және олардың жиілігі популяциядан популяцияға өзгеретіні, ал генетикалық әртүрліліктің көп бөлігі анық фенотиптік айырмашылықтарды тудырмайтын аллельдер түрінде жасырынып отырғаны түсінілді. Жабайы типтегі аллельдер көбінесе жоғары қойылған белгімен белгіленеді (яғни, p аллелі үшін p⁺).

Көп аллельді

Организмдердің популяциясы немесе түрі әртүрлі жекелеген организмдер арасында әр локуста бірнеше аллельді қамтиды. Локустағы аллельдік айырмашылық аллельдер саны (полиморфизм) арқылы немесе популяциядағы гетерозиготтардың үлесі ретінде өлшенуі мүмкін. Нөлдік аллель – геннің қалыпты функциясын атқара алмайтын геннің нұсқасы, себебі ол экспрессияланбайды немесе экспрессияланған белок белсенді емес. Мысалы, адамдардағы ABO қан тобының көмірсу антигендеріне жауапты гендік локуста, егесіктерде де, адамдарда да митоздық бөліну арқылы мұраға берілетін эпиаллельдің бір класы – метастабильді эпиаллельдер табылды, олар эпигенетикалық күйдің стохастикалық (көп нұсқалы) қалыптасуымен сипатталады.

Идиоморфты

"Идиоморф" термині грек тіліндегі "морфос" (форма) және "идио" (бірлік, ерекше) сөздерінен 1990 жылы "аллель" терминін алмастырып енгізілді. Ол әртүрлі штамдардың бір локустағы тізбектерін белгілейді, олардың тізбектерінде ұқсастық жоқ және олардың ортақ филогенетикалық байланысы болуы екіталай. Көбінесе микологияның генетикалық зерттеулерінде қолданылады.