Кіріспе

ААА көбінесе ер адамдарда, 50 жастан асқандарда және отбасылық анамнезі бар адамдарда кездеседі. Қауіпті арттыратын генетикалық жағдайларға Марфан синдромы және Элерс-Данлос синдромы жатады. Ұлыбритания мен Швецияда 65 жастан асқан барлық ер адамдарға скрининг жасау ұсынылады. Аневризма анықталғаннан кейін, әдетте, үнемі ультрадыбыстық тексерулер жүргізіледі. Екі емдеу әдісінің ұзақ мерзімді нәтижелерінде ешқандай айырмашылық байқалмайды. ЭВАР (EVAR) әдісімен қайталап жасалатын процедуралар жиі кездеседі. 65 жастан асқан ер адамдардың 2-8%-ы ААА-дан зардап шегеді. Аневризмасы 5,5 см-ден кіші адамдарда келесі жылға қарай жарылу қаупі 1%-дан төмен. АҚШ-та 2009 жылы ААА салдарынан 10 000-нан 18 000-ға дейін адам қайтыс болды.

Белгілері мен симптомдары

Аневризмалардың көп бөлігі ешқандай белгі бермейді. Дегенмен, іш қуыс аортасы кеңейгенде және/немесе жарылғанда, аневризма ауыруға шақыруы және іш қуысында соққы сезіміне немесе кеуде, бел, аяқтар немесе кіндік қуысында ауыруға әкелуі мүмкін.

Асқынулар

Асқынуларға жарылу, шеттік эмболизация, жедел аорталық окклюзия және аортокаваль (аорта мен төменгі қуыс вена арасындағы) немесе аортодуоденаль (аорта мен он екі елі ішек арасындағы) фистулалар кіреді. Дене сарқылуын тексеру кезінде іш қуысында соққылы және анық сезілетін масса байқалуы мүмкін. Бүйрек немесе ішкі органдар артериясының тарылуы (стенозы) болған жағдайда шулар естілуі мүмкін. Қан кету ретроперитонеалды немесе іш қуысына болуы мүмкін. Жарылу аорта мен ішек немесе төменгі қуыс вена арасында қосылыс жасауға да себеп болуы мүмкін. Жан қабырғасының гематомасы (көктеу із) ретроперитонеалды қан кетудің белгісі болып табылады және оны Грей Тернер белгісі деп те атайды.

Себептер

Дегенеративті процестің нақты себептері әлі толық анықталған жоқ. Дегенмен, бірнеше гипотезалар мен жақсы белгілі қауіп факторлары бар. Темекі шегу: ААА дамыған адамдардың 90%-дан астамы өмірінде бір рет болса да темекі шеккен. Алкоголь және гипертония: ААА-ның ұзақ мерзімді себебі ретінде алкогольдің ұзақ қолданылуынан туындаған қабыну, сондай-ақ ішкі қысымның артуынан (гипертония) пайда болатын геморрой, асқазан кеңірдегі варикоз және басқа да жағдайлар қарастырылады. Генетикалық ықпал: Генетикалық факторлардың ықпалы зор. ААА белгілі науқастардың еркек туыстары арасында 4-6 есе жиі кездеседі, тәуекел 20-30% құрайды. Отбасылық сипаттаманың жоғары деңгейі ер адамдарда көбірек байқалады. ААА-ның еркек мүшелерде көбірек кездесуіне себеп болатын нақты генетикалық бұзылу туралы көптеген гипотезалар бар. Кейбіреулер альфа-1 антитрипсин тапшылығының маңызды рөл атқаруы мүмкін деп санайды, ал басқа зерттеулер X-хромосомасына байланысты мутация гипотезасын қолдайды, бұл гетерозиготалық әйелдерде сирек кездесуін түсіндіреді. Генетикалық себептердің басқа да гипотезалары да ұсынылған. Атеросклероз: Бұрын ААА атеросклероздың салдары деп есептелген, өйткені ААА қабырғаларында көбінесе атеросклеротикалық зақымдар табылады. Алайда, бұл гипотеза бастапқы кемшілікті және процесте байқалатын окклюзияның дамуын түсіндіре алмайды. ААА дамуының басқа себептері: инфекция, жарақат, артерит және медиальды кисталық некроз. Ішкі аортада (көкденең аортамен салыстырғанда) vasa vasorum мөлшерінің төмендеуі де байқалады; осының салдарынан туника медиа негізінен қоректік заттарды диффузия арқылы алуға мәжбүр болады, бұл оны зақымдануға осал етеді. Гемодинамика ААА дамуына әсер етеді, ол бүйрек артериясынан төменгі аортаға бейімделеді. Бүйрек артериясынан төменгі аортаның гистологиялық құрылымы мен механикалық қасиеттері көкірек аортасынан ерекшеленеді. Диаметрі тамырдан аорталық бифуркацияға дейін азаяды, ал бүйрек артериясынан төменгі аортаның қабырғасында эластин мөлшері аз болады. Сондықтан, ішкі аорта қабырғасындағы механикалық кернеу көкірек аортасының қабырғасындағы кернеуден жоғары. Эластичность және созылу қабілеті жас өскен сайын төмендейді, бұл сегменттің біртіндеп кеңеюіне әкелуі мүмкін. Артериялық гипертензиясы бар пациенттердегі жоғары интралюминалды қысым патологиялық процестің прогрессиясына елеулі үлес қосады.

Диагностика

Ішек аортасының аневризмасы әдетте физикалық тексеру, іш қуысының ультрадыбыстық зерттеуі (УЗИ) немесе компьютерлік томография (КТ) арқылы диагностикаланады. Іш қуысының қарапайым рентген суреті аневризма қабырғалары кальцийланған кезде оның контурын көрсетуі мүмкін. Дегенмен, аневризмалардың жартысынан кемі рентген сәулесінде көрінеді. Аневризмаларды анықтау және олардың көлемін бағалау үшін ультрадыбыстық зерттеу қолданылады. Сонымен қатар, еркін іш қуысы сұйықтығын анықтауға болады. Бұл зерттеу инвазивті емес және жоғары сезімталдыққа ие, бірақ ішек газдарының болуы немесе семіздік оның тиімділігін шектеуі мүмкін. КТ аневризманы анықтауда дерлік 100% сезімталдыққа ие және сондай-ақ хирургиялық жоспарлауда, анатомияны егжей-тегжейлі көрсетуде және эндоваскулярлық түзету мүмкіндігін бағалауда пайдалы. Аневризманың жарылуы күдікті болған жағдайда, ол ретроперитонеалдық сұйықтықты сенімді түрде анықтауға мүмкіндік береді. Аневризманы визуализациялаудың сирек қолданылатын әдістеріне магнетизм-резонанстық томография (МРТ) және ангиография жатады. Аневризма, егер механикалық кернеу (бірлік ауданға түсетін күш) жергілікті қабырғаның беріктігінен асып кетсе, жарылады; осыған байланысты қабырғаның ең жоғары кернеуі (PWS), орташа қабырға кернеуі (MWS) және қабырғаның жарылуының ең жоғары қаупі (PWRR) AAA жарылу қаупін бағалау үшін диаметрге қарағанда сенімдірек параметрлер болып табылды. Медициналық бағдарламалық жасақтама стандартты клиникалық КТ деректерінен осы жарылу қаупінің көрсеткіштерін есептеуге және пациентке қатысты ААА жарылу қаупінің диагнозын қоюға мүмкіндік береді. Биомеханикалық тәсілдің осы түрі ААА жарылу орнын дәл болжауға қабілетті екені дәлелденген.

Дифференциалдық диагностика

Аорта аневризмасының жарылуы бүйрек тастарының ауруына немесе бұлшықеттерге байланысты арқадағы ауырсынға ұқсас болуы мүмкін. Темекі тартпайтын адамдар тобында скрининг таңдаулы түрде жүргізілуі мүмкін. Ұлыбританияда Ұлттық денсаулық сақтау жүйесінің (NHS) Аорта аневризмасы скрининг бағдарламасы Англиядағы 65 жасқа толған ер адамдарды скринингке шақырады. 65 жастан асқан ер адамдар бағдарламаға хабарласып, скринингке жазыла алады. Швецияда 65 жастан асқан барлық еркектерге бір реттік скрининг жасау ұсынылады. Австралияда скрининг бойынша ешқандай нұсқаулық жоқ. Аортаның мөлшері 3,0 см-ден асатын адамдарға қайталап ультрадыбыстық тексеру жүргізілуі тиіс.

Менеджмент

Симптомсыз ААА-ны емдеудің баламалары консервативті емдеу, аневризманың болашақта жөнделуін бақылау және дереу жөндеу болып табылады. ААА-ны жөндеудің екі тәсілі бар: ашық аневризма жөндеу және эндоваскулярлы аневризма жөндеу (EVAR). Аневризма жылына 1 см-ден артық немесе 5,5 см-ден үлкен болса, көбінесе араласу ұсынылады. Симптомды аневризмаларды жөндеу де қажет. Ашық ААА жөндеуден кейін он жыл өткен соң жалпы аман қалу көрсеткіші 59% құрады. Микоздық ішек аорта аневризмасы (МААА) – сирек кездесетін және өмірге қауіпті жағдай. Оның сирек кездесуіне байланысты, емдеу және бақылау бойынша жеткілікті зерттеулер мен консенсус жоқ. Премнатт және авторлар тобы жақында "Аннальс оф Васкуляр Саджери" журналында микоздық ішек аорта аневризмасын басқару бойынша хаттама жариялады.

Консервативті

Консервативті емдеу оңалту жоғары өлім-жітім қаупін тудыратын және емдеу өмір сүру ұзақтығын арттырмайтын жағдайда тағайындалады. Консервативті емдеудің негізгі шарты – темекі татудан тоқтау. Симптомсыз, 5,5 см-ден кіші аневризмаларда оңалту қаупі жарылу қаупінен асып кеткен жағдайда бақылау қажет.

Дәрі-дәрмектер

Симптомсыз абдоминалды аневризманың (ААА) өсу қарқыны немесе жарылу қаупін азайтуға ешқандай медициналық ем табылмады.

Хирургиялық операция

Жөндеудің шекті деңгейі әр адамда сәл өзгеше болуы мүмкін, бұл жөндеу мен үздіксіз бақылауды қарастырғанда тәуекелдер мен пайданың арақатынасына байланысты. Адамның туа біткен аортасының мөлшері де оған әсер ете алады, сондай-ақ операциялық тәуекелді арттыратын немесе өмір сүру ұзақтығын қысқартатын қосымша аурулар да ықпал етеді. Дегенмен, өлшемі 5,5 см-ден кем болған жағдайда жөндеуді қолдайтын нақты дәлелдер жоқ. Ашық ота жасауға жарамсыз пациенттерде EVAR және консервативті емдеу, тек консервативті емдеумен салыстырғанда, ешқандай пайда бермеді, керісінше, асқынулардың көбеюіне, қосымша процедураларға және шығындардың артуына әкелді. Аортобилиалық реконструкциядан кейін параанастомоздық аневризмаларды эндоваскулярлық жолмен емдеу де қарастырылуы мүмкін. 2017 жылғы Кохрейн шолуы, жарылған ААА-ны эндоваскулярлық және ашық ота арқылы емдеудің алғашқы айдағы нәтижелерінде ешқандай айырмашылық жоқ екенін көрсететін алдын ала дәлелдерді анықтады.

Сынған

ААА аортасының жарылуы болған жағдайда, емдеу дереу хирургиялық түзету болып табылады. Операциялық бөлмеге тасымалдау кезінде қабылданатын гипотензия және тамыр ішіне сұйықтық құюды шектеудің пайдалы екендігі байқалады.

Болжам

ААА өлшемі (см) Өсу қарқыны (см/жыл) Жылдық жарылу қаупі (%) 3,0–3,9 0,39 0 4,0–4,9 0,36 0,5–5 5,0–5,9 0,43 3–15 6,0–6,9 0,64 10–20 >=7,0 20–50
Қазіргі стандарт бойынша жарылу қаупін анықтау ең үлкен диаметрге негізделгенімен, осы шектен төмен диаметрлі (диаметрі < 5,5 см) кіші ААА-лар да жарылуы мүмкін, ал үлкен ААА-лар (диаметрі > 5,5 см) тұрақты болуы мүмкін екені белгілі. Бір есепте, жарылған ААА-лардың 10–24%-ының диаметрі 5 см-ден кем болғаны көрсетілген. Vorp және авторлар кейін Darling және авторлардың зерттеулерінен шығарған, егер 473 пациент үшін максималды диаметр критерийі сақталғанда, диаметрі 5 см-ден кем болғандықтан, хирургиялық араласуға дейін жарылудан тек 7% (34/473) қана қайтыс болар еді, ал 25% (116/473) жағдай қажетсіз операцияға ұшырауы мүмкін, себебі бұл ААА-лар жарылмауы да мүмкін. Сондай-ақ, қабырғалық кернеу ғана сәтсіздікті толығымен анықтамайды, себебі ААА қабырғалық кернеу қабырғаның беріктігінен асып кеткенде жарылады. Осыған байланысты, жарылуды бағалау пациентке тән қабырғалық кернеу мен қабырғаның беріктігі екі есеге байланысты болса, дәлдігі артады. Жақында пациентке тән қабырға беріктігін анықтаудың инвазивті емес әдісі жарияланды, ал басқа зерттеушілер беріктікті анықтау үшін кернеулік сынақтар сияқты дәстүрлі әдістерді қолданады. Жақында ұсынылған ААА жарылу қаупін бағалау әдістерінің кейбіреулері: ААА қабырғалық кернеуі; ААА кеңею жылдамдығы; асимметрия дәрежесі; жарылу потенциалының индексі (RPI); шекті элементтер талдауының жарылу индексі (FEARI); компьютерлік талдаумен байланысты биомеханикалық факторлар; ILT өсуі; ААА геометриялық параметрлері; сондай-ақ математикалық модельдерге негізделген ААА өсуі мен жарылуын анықтау әдісі. Бұрын жарылған ААА үшін операциядан кейінгі өлім-жітім бірнеше онжылдық бойы баяу төмендегенімен, 40%-дан жоғары деңгейде қалады. Алайда, егер ААА жарылудан бұрын хирургиялық жолмен жазылса, операциядан кейінгі өлім-жітім көрсеткіші шамамен 1–6%-ға дейін төмендейді.

Эпидемиология

ААА-ның кездесуі этникалық топқа қарай әртүрлі болады. Ұлыбританияда 65 жастан асқан еуропалық текті еркектерде ААА көрсеткіші шамамен 4,7%, ал азиялық текті еркектерде 0,45% құрайды. Африкалық және латын американдық текті адамдарда да сирек кездеседі. АҚШ-та ересектер арасында ААА кездесу жиілігі 2–4% шамасында. 65 жасқа толған және одан үлкен еркектердің 1–3%-ында ААА жарылуы орын алады, олардың арасындағы өлім-жітім көрсеткіші 70–95% құрайды.

Тарих

ААА туралы алғашқы тарихи мәліметтер 2-ші ғасырдағы Ежелгі Римнен басталады, осы кезде грек хирургі Антилл ААА-ны проксимальді және дистальді лигатуралау, орталық тілім жасау және аневризмадан тромбоздық материалды алып тастау арқылы емдеуге тырысты. Дегенмен, 1923 жылға дейін ААА-ны хирургиялық жолмен емдеуге жасалған әрекеттер сәтті болмады. Сол жылы Рудольф Матас (сонымен қатар эндоаневризморафия тұжырымдамасын ұсынған) адамда аортаны алғаш рет сәтті лигатуралады. ААА-ны емдеудің тағы бір әдісі – аортаны полиэтилен целлофанмен орау, бұл фиброзға алып келді және аневризманың өсуін шектеді. Эндоваскулярлық аневризма жөндеуі алғаш рет 1980 жылдардың соңында жасалды және одан кейінгі онжылдықтарда кеңінен қолданыс тапты. Эндоваскулярлық жөндеу 1994 жылы Ноттингемде жарылған аневризманы емдеу үшін алғаш рет қолданылды.

Тәуекелдерді бағалау

Өткен жылдар бойы жарылу қаупін бағалаудың баламалы тәсілдерін іздеуге көп шақырулар жасалды, көптеген адамдар биомеханикаға негізделген тәсілдің қазіргі диаметрлік тәсілге қарағанда тиімдірек болуы мүмкін деп санайды. Сандық модельдеу зерттеушілерге қабырғадағы күштерді шамамен есептеуге және осылайша нақты аневризманың жарылу ықтималдығын анықтауға мүмкіндік беретін құнды құрал болып табылады. Бұл сандық нәтижелерді растау үшін және ААА-ның биомеханикалық мінез-құлқы туралы толыққанды түсінік алу үшін эксперименттік модельдер қажет. In vivo жағдайында ААА-лардың материалдық беріктігі әртүрлі болады – жергілікті әлсіз, гипоксиялық аймақтардан бастап, күшті аймақтар мен кальцификацияланған аймақтарға дейін. ААА-ның болашақ өсуін болжау жолдарын табу зерттеудің маңызды басымдығы саналады. Тағы бір байланысты зерттеу бағыты – емдеу саясатын жақсарту үшін математикалық шешімдерді модельдеуді (мысалы, Марков шешімдері процесін) пайдалану. Алғашқы нәтижелер көрсеткендей, мұндай талаптар клиникалық жағдайда расталмаған болса да, динамикалық саясат пайдалы болуы мүмкін. Жақында жүргізілген зерттеуде аневризмалардың жағдайы – жөндеуді қажет етпейтін немесе араласуды қажет етпейтін тұрақты жағдай, жөндеуді қажет ететін жағдай, немесе жарылу қаупі бар жағдайды, кез келген оқиғадан жылдар бұрын жасалған сканерлердің негізінде машиналық оқытуға негізделген жіктеу құралы арқылы дәл болжауға болатыны көрсетілді.

Эксперименттік үлгілер

Қазір эксперименттік модельдерді жаңа техниканы қолдана отырып, инъекциялық қалыптау арқылы жоғалған балауызды өндіру процесін пайдаланып, пациентке сәйкес анатомиялық тұрғыдан нақты ААА-ның көшірмелерін жасауға болады. Жұмыс сондай-ақ организмдегі (in vivo) материалдарға ұқсас материалдық аналогтарды әзірлеуге бағытталған, және жақында ААА-ның әртүрлі материалдық қасиеттерін дәлірек бейнелеуге мүмкіндік беретін силикон каучуктерінің жаңа түрлері құрылды. Бұл резеңке модельдерді түрлі тәжірибелік жағдайларда қолдануға болады, мысалы, фотоэластикалық әдіс арқылы жүйке-бұлшықеттік кернеуді талдаудан бастап, күрделі және қисық анатомияларды емдеуге қабілетті жаңа эндоваскулярлық құрылғылар дамытылуда.

Алдын алу және емдеу

Жануарлар арасында жүргізілген зерттеулер бір ақуызды жою арқылы қан тамырларындағы ерте зақымданудың кейінірек асқынуларға алып келуін болдырмауға болатынын көрсетті. Зерттеушілер циклофилин А (CypA) деп аталатын сигналдық ақуызды кодтаушы генді тышқандардың бір штаммынан жойып, ішкі аорта аневризмасына қарсы толық қорғауды қамтамасыз етті. Соңғы зерттеулер Granzyme B (GZMB) (ақуызды ыдырататын фермент) ішкі аорта аневризмасын емдеудегі мақсатқа лайықты нұсқа ретінде анықталды. Тышқандардағы модельдерде осы ферментті жою аневризманың прогрессиясын баяулатты және тіршілікке жарамдылықты арттырды.

Клиникалық зерттеулер

ААА дамуына себеп болатын механизмдер жасушалық және молекулалық деңгейде әлі толыққанды түсініксіз. ААА патофизиологиясын жақсырақ түсіну үшін тәжірибелік жануарлар үлгілерін қолдану жиі қажет болады. Бұл модельдердің адам ауруына қаншалықты дәлме-дәл сәйкес келетіні жиі күмәндану тудырады. Адам жағдайын толыққанды бейнелейтін жануарлар үлгісі болмаса да, барлық қолданыстағы үлгілер аурудың әртүрлі патофизиологиялық аспектісіне назар аударады. Әр түрлі жануарлар үлгілерінен алынған нәтижелерді клиникалық зерттеулермен үйлестіру ААА патофизиологиясы туралы толыққанды көзқарас бере алады. Ең көп қолданылатын жануарлар үлгілері – кеміргіштер (тышқандар мен егеуқұйрықтар), бірақ кейбір зерттеулерде, мысалы, клиникаға дейінгі құрылғыларды немесе хирургиялық процедураларды сынау үшін ірі жануарлар үлгілері (шошқа, қой) жиірек қолданылады. ААА-ның кеміргіштердегі үлгілерін түрлі аспектілерге қарай жіктеуге болады: диссекциялық және диссекциялық емес модельдер, сондай-ақ генетикалық тұрғыдан анықталған және химиялық түрде шақырылған модельдер. Ең көп қолданылатындары – АПОЕ нокаут тышқандарына ангиотензин II инфузиясы (диссекциялық модель, химиялық түрде шақырылған), кальций хлориді моделі (диссекциялық емес, химиялық түрде шақырылған) және эластаза моделі (диссекциялық емес, химиялық түрде шақырылған модель). Жақында жасалған зерттеу көрсеткендей, β-аминпропионитрилді эластазамен бірге құрсақ аортасына қолдану, эластазамен ғана салыстырғанда тышқандарда ауыр аневризмаға әкеп соғады.