Кіріспе

Қан ұйыры теңіз шүмегінің А туысы. Тромб (тромбтар), күнделікті тілде қан ұйыры деп аталады, гемостаз кезіндегі қан ұю сатысының соңғы өнімі болып табылады. Тромбтың екі негізгі құрамдас бөлігі бар: біріккен тромбоциттер және қызыл қан жасушалары, олар түйіншек құрайды, сондай-ақ байланысқан фибрин ақуыздарының торы. Тромбты құрайтын зат кейде круор деп аталады. Тромб – жарақатқа қалыпты денсаулықты жауап, мақсаты қан кетуді тоқтату және алдын алу, бірақ тромбоз кезінде зиянды болуы мүмкін, яғни қан айналымы жүйесіндегі сау қан тамырларында қан ағынын бөгеуі мүмкін. Микроциркуляцияда, яғни өте кішкентай және ең кішкентай қан тамырлары – капиллярларда, микротромбтар деп аталатын ұсақ тромбтар капиллярлардағы қан ағынын бұзуы мүмкін. Бұл, әсіресе, тыныс алу жүйесіндегі өкпедегі альвеолаларға әсер ететін бірнеше мәселелерге әкелуі мүмкін, себебі оттегімен қамтамасыз ету төмендейді. Микротромбтар COVID-19 ауыр жағдайларында және созылмалы COVID-те ерекше белгі ретінде табылды. Қабырғалық тромбтар – үлкен қан тамырларының немесе жүрек камерасының қабырғасына жабысатын тромбтар. Олар көбінесе аортада, денедегі ең үлкен артерияда, көбінесе төменгі аортада, сирек жағдайларда аорта доғасында немесе ішкі аортада кездеседі.

Микротоқырлар

Микроциркуляциядағы өте кішкентай және ең кішкентай қан тамырлары – капиллярлар, микротромбтар деп аталатын ұсақ тромбтар (микротромбтар) капиллярлардағы қан ағынын бұза алады. Микротромбтар – қан айналымында пайда болатын қанның ұсақ түйіршіктері, көбінесе үлкен тромбтың кішірек бөліктерге ыдырауынан пайда болады. Олар қан ағынын шектеу арқылы кішкентай тамырларда бітелуге алып келуі мүмкін болғандықтан, алаңдау тудырады, бұл тіндердің зақымдануына және ишемиялық оқиғаларға себеп болуы мүмкін. Микротромбтар, әсіресе тыныс алу жүйесінің өкпедегі альвеолаларына әсер ететін, оттегімен жеткізілімнің төмендеуінен туындайтын көптеген проблемаларды тудыруы мүмкін. Микротромбтар COVID-19-дың ауыр жағдайларында және созылмалы COVID-та ерекше белгі ретінде табылды.

Патофизиология

Тромб – бұл әдетте жарақатқа жауап ретінде болатын гемостаздық процесс, зақымдалмаған немесе аз зақымдалған қантамырда белсендіріледі. Ірі қан тамырындағы тромб сол тамыр арқылы қан ағынын азайтады (қабырғалық тромб деп аталады). Кішкентай қан тамырында қан ағыны толығымен тоқтауы мүмкін (оклюзивті тромб деп аталады), нәтижесінде сол тамырмен қамтамасыз етілген тіндер қабынуы мүмкін. Егер тромб жұлынып, еркін қозғалса, ол эмбол болып саналады. Егер эмбол қан тамырында тұрып қалса, ол қан ағынын тоқтатады және эмболия деп аталады. Эмболиялар, орналасқан жеріне байланысты, инсульт, жүрек шабуылы немесе тіпті өлім сияқты ауыр салдарларға әкелуі мүмкін. Қан ұю қаупін арттыратын жағдайларға: қарыншалық фибрилляциясы (жүрек аритмиясының бір түрі), жүрек клапандарын алмастыру, соңғы жүрек шабуылы (миокард инфарктісі деп те аталады), ұзақ уақыт бойы белсенділіксіз болу (терең веноздық тромбозға қараңыз) және қанның ұю қабілетіндегі генетикалық немесе ауруға байланысты жетіспеушіліктер жатады.

Құрылу

Тромбоциттердің белсенділігі қан тамырларының эндотелийіне зақым келтіретін жарақаттар арқылы жүзеге асады, бұл қан тамырлары ішінде қалыпты түрде айналып жүретін фактор VII деп аталатын ферментті, F3 генімен кодталатын тін факторына ұшыратады. Тромбоциттердің белсенділігі тізбектей реакцияны тудырып, әрине тромбтың қалыптасуына алып келуі мүмкін. Бұл процесс тромборегуляция арқылы реттеледі.

Алдын алу

Антикоагулянттар – қан ұюын алдын алуға қолданылатын дәрілер, олар инсульт, жүрек шабуылы және өкпелік эмболия қаупін азайтады. Гепарин мен варфарин қан құйрылғыштарының (тромбтардың) пайда болуын және дамуын тежеу үшін қолданылады, біріншісі жедел антикоагуляция үшін, ал екіншісі ұзақ мерзімді антикоагуляция үшін қолданылады. Гепарин тромбин мен X факторды белсенді ету арқылы әрекет ететін антитромбин III ферментіне байланысып, оны белсендіреді. Гепаринмен және варфаринмен емдеу кезінде қан тоқтау уақытын сәйкесінше ішінара тромбопластин уақыты (ПТТ) және протромбин уақыты (ПТ) арқылы өлшеуге болады. Жақындағы зерттеулер tPA орталық нерв жүйесіне уытты әсер ете алатынын көрсетіп отыр. Ауыр инсульт жағдайында tPA қан-ми тосқауылдан өтіп, интерстициалды сұйықтыққа еніп, онда экзитотоксикалық әсерін күшейтеді, бұл қан-ми тосқауылдың өткізгіштігіне әсер етіп, миға қан құйылуына алып келуі мүмкін. Сондай-ақ, фибринды ерітетін жануарлардан алынған антикоагулянттар да бар. Мысалы, Амазонканың қан сорғышы – Haementeria ghilianii сілекей безінен гементин аталған ферментті өндіреді.

Болжам

Тромбтың пайда болуы төрт нәтижеге алып келуі мүмкін: таралу, эмболизация, еру, ұйымдасу және қайта канализация. Тромбтың таралуы жүрек бағытында жүреді және қосымша тромбоциттер мен фибриннің жиналуын қамтиды. Бұл веналарда алға қарай (антероградты) немесе артерияларда кері қарай (ретроградты) дегенді білдіреді. Тромб тамыр қабырғасынан бөлініп, жылдамдылыққа ие болғанда эмболизация пайда болады, соның салдарынан қан тамырларының басқа жерлеріне жылжып барады. Веналық эмбол (көбінесе төменгі аяқтардағы терең вена тромбозынан) жүйелік қан айналымы арқылы жүректің оң жағына жетеді, содан кейін өкпе артериясы арқылы өтіп, өкпе эмболиясына әкеледі. Гипертония немесе атеросклероз салдарынан пайда болған артериялық тромб жылдамдылыққа ие болып, нәтижесінде пайда болған эмболия тромб пайда болған жерден төмен жатқан кез келген артерияны немесе артериоланы бітеп тастауы мүмкін. Бұл ми инсулты, миокард инфарктісі немесе кез келген басқа органның зардап шегуіне алып келуі мүмкін. Еру, фибринолиздік механизмдер тромбты ыдыратып, қан ағынын тамырға қалпына келтірген кезде пайда болады. Коронарлық артерияның бітелуі жағдайында Тін плазминогенін белсендіргіш (tPA) сияқты фибринолиздік препараттар көмектесуі мүмкін. Фибринолиздік препараттарға ең жақсы жауап тромбтың фибрин торы толық қалыптаспаған алғашқы бірнеше сағат ішінде беріледі. Ұйымдасу және қайта канализация фибринге толы тромбқа тегіс бұлшық ет клеткаларының, фибробластардың және эндотелийдің енуін қамтиды. Егер қайта канализация орын алса, ол тромб арқылы қан ағынының үздіксіздігін қамтамасыз ететін капиллярлық өлшемдегі арналарды құрайды, бірақ төменгі ағыстағы тіндердің метаболизміне қажетті жеткілікті қан ағынын қалпына келтіре бермейді.