Кіріспе

Жапон физигі Йосио Нишина (仁科 芳雄) – "Жапониядағы қазіргі физикалық зерттеулердің негізін қалаушы әкесі" деп аталған жапон физигі. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Жапонияның атом бомбасын жасау жөніндегі жұмыстарды жетекшілік етті.

Ерте өмір және мансап

Нишина Окаяма префектурасының Сатошо қаласында дүниеге келген. 1918 жылы Токио императорлық университетін электр инженері мамандығы бойынша үздік бітіргені үшін императордан күміс сағат алды. Ол Физикалық және химиялық зерттеулер институтының (қазіргі RIKEN) қызметкері болды, онда Хантарo Нагаоканың жетекшілігімен физиканы зерттей бастады. 1921 жылы ол зерттеулер үшін Еуропаға жіберілді. Ол бірнеше еуропалық университеттер мен институттарды, соның ішінде Кавендиш зертханасын, Георг Август Геттинген университетін және Копенгаген университетін аралады. Копенгагенде ол Нильс Бормен бірге зерттеу жұмыстарын жүргізді, олар жақын дос атанды. 1928 жылы Копенгагенде Оскар Клейнмен бірлесіп, онсыз шашырау немесе Комптон шашырауы туралы мақала жазды, осыдан Клейн-Нишина формуласы туындады.

Атомдық бомба

1945 жылы 7 тамызда Нишина жапон жоғары басшылығы Хиросимаға атом бомбасы шабуыл жасаған-жасалмағанын анықтау үшін жіберген ғалымдар тобын жетектеді. Бомбаның қандай екенін растауға қажетті физикалық өлшемдерді жасағаннан кейін, ол 8 тамызда Токиоға атом бомбасы қолданылғанын хабарлады. Оның зертханасы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қирап, соғыстан кейін көптеген құралдарын тастауға және жаңадан құруға тура келді.

Соғыстан кейінгі

1945 жылы 22 қарашада АҚШ әскері оның циклотрондарын бөлшектеп, ал бөліктерін Токио шығанағына тастады. Бұл оқиға АҚШ-та үлкен резонанс тудырды. Кейін Нишина циклотронның қирауына байланысты пікірін жариялаған мақала жазды. Америка физиктері Гарри К. Келли мен Джеральд Фокс оккупациялық күштерге тартылды. Фокс Жапонияда бірнеше ай болды, ал Келли 1950 жылға дейін қалды және ағылшын тілінде сөйлейтін Нишинамен дос болып кетті. Бір кезде АҚШ армиясы тазарту үшін жапон ғалымдарының тізімін жасады, онда Нишинаның есімі де болды. АҚШ барлау қызметінің өкілдері Нишинаны тексеруді Келлиге тапсырды, ол істі үйіне алып барып, бағасын берді: «Ол әлемде кеңінен танылған халықаралық ғалым еді. Ол соғысқа қарсы айтылған. Мен осы адамды тазарту ешкімге де пайдалы емес деп ойлаймын». Нишина соғыстан кейін жапон ғылымын қайта жандандыруға тырысты және Келлиде серік тапты. Нишина үшін ең маңызды екі мәселе болды: әртүрлі әскери емес мақсаттар үшін зерттеулерге радиоизотоптарды алу және Рикенді ғылыми зерттеулер институты ретінде сақтап қалуға тырысу, себебі оккупациялық күштер монополияға қарсы күрестің негізінде оны таратуға ұмтылды. Рикеннің бірнеше ірі компаниялардың акцияларына иелігі болды. Уақытша келісімге қол жеткізілген соң, Нишина қайта құрылған Рикеннің басшысы болды. Нишина 1951 жылы бауыр қатерлі ісікесінен қайтыс болды. Нишинаның әйелінің өзі де ауырғандықтан, Нишинаның балаларына (Юитиро мен Кодзироға) көмектесуге Нишинаның Рикендегі көмекшісі Суми Йокояма көмектесті. Нишинаның қайтысынан кейін оның досы және әріптесі Гарри Келли отбасымен жақын байланыста болды. Келлинің күлі Токиодағы Тама зиратында Нишинаның қабірінің жанына жерленді, оған Нишина мен Келли отбасылары қатысты.

Жұмыс

Нишина Клейн-Нишина формуласын жасаушылардың бірі. Оның зерттеулері ғарыш сәулелері және бөлшектер үдеткіштерін дамытумен байланысты болды, осы мақсатта ол RIKEN институтында бірнеше циклотрон құрды. Әсіресе, ол Андерсон және тағы басқалардың тәуелсіз зерттеулерінде ғарыш сәулелерінде мюонды анықтады. Нишина RIKEN институтының жетекші ғылыми қызметкері болды және физиктердің бірнеше буынына, оның ішінде екі Нобель жүлдесінің лауреаттары Хидеки Юкава мен Син Итиро Томонағаға ұстаздық етті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Жапонияның ядролық қарулар бағдарламасын басқарды.