Сергей Параджанов: Өмір және шығармашылық жолы

Кіріспе

Армян режиссері (1924–1990)

Сергей Иосифович Параджанов (туған аты Саркис Ховсепи Параджанянц; 9 қаңтар 1924 – 20 шілде 1990) – армян кинорежиссері және сценарийші. Параджанов кино сыншылары, кинотарихшылары және кинорежиссерлер тарапынан кино тарихындағы ең ұлы және ықпалды кинорежиссерлердің бірі деп есептеледі. Параджанов өзіндік кинематографиялық стилін жасады, ол социалистік реализмнің басшылық қағидаларынан мүлдем өзгеше болды; бұл КСРО-да қолдауға ие болған жалғыз өнер стилі еді. Оның өмір салты мен мінез-құлқының салдарынан Кеңес билігі оны қайта-қайта қуғындап, түрмеге қамап, фильмдерін тоқтатып отырды. Осыған қарамастан, Параджанов Роттердам халықаралық кинофестивалінде «Болашақтың 20 режиссері» тізіміне енді, ал оның фильмдері Sight & Sound журналы бойынша барлық уақыттағы ең үздік фильмдердің қатарына жатты. 1954 жылы кәсіби кино режиссурасын бастаған Параджанов, кейіннен 1965 жылға дейін түсірген фильмдерін «қоқыс» деп санады. «Естен кеткен ата-бабалардың көлеңкесі» фильмін түсіргеннен кейін Параджанов халықаралық деңгейде танылып, КСРО-ның сынына ұшырады. 1965 жылдан 1973 жылға дейінгі оның көптеген киножобалары мен жоспарлары жергілікті (Киев және Ереван) және орталық (Госкино) совет кино әкімшіліктері тарапынан тыйым салынды, жойылды немесе жабылды, тіпті 1973 жылдың соңында зорлау, гомосексуализм және пара алу айыптарымен негізсіз тұтқындалғанға дейін. Ол 1977 жылға дейін түрмеде отырды, түрлі суретшілердің оны кешіруге шақыруына қарамастан. Тіпті босатылғаннан кейін де (1982 жылы үшінші және соңғы рет тұтқындалды) ол совет киносында «persona non grata» болып саналды. 1980-жылдардың ортасында саяси ахуал жұмсара бастағаннан кейін ғана ол режиссуралық жұмысты қайта бастады. Дегенмен, оның соңғы фильмдерін іске асыру үшін ықпалды грузин актері Додо Абашидзе және басқа да достарының көмегі қажет болды. Төрт жыл еңбек лагерінде және тоғыз ай Тбилисидегі түрмеде өткеннен кейін оның денсаулығы күрт нашарлады. Параджанов 1990 жылы өкпе рагынан қайтыс болды, сол кезде оның фильмдері шамамен 20 жыл бойы тоқтатылғаннан кейін шетелдік кинофестивальдерде көрсетілуде болды. 1988 жылғы сұхбатында ол: «Барлығы менің үш Отаным бар екенін біледі. Мен Грузияда тудым, Украинада жұмыс істедім және Арменияда өлемін» деді. Параджанов Еревандағы Комитас пантеонында жерленген. Параджановтың фильмдері Мар-дель-Плата кинофестивалінде, Стамбул халықаралық кинофестивалінде, «Ника» сыйлықтарында, Роттердам халықаралық кинофестивалінде, Ситжес каталон халықаралық кинофестивалінде, Сан-Паулу халықаралық кинофестивалінде және басқа да фестивальдерде жүлделі орындарға ие болды. 2010 жылы Ұлыбританияда BFI Southbank-те кең ауқымды ретроспектива өтті. Ретроспективаны Лейла Александр Гаррет және Параджановты зерттеуші Элизабетта Фабризи ұйымдастырды, олар BFI галереясында заманауи суретші Мэтт Коллишоудың Параджановтан шабыттанған жаңа туындысын тапсырды («Ретроспектр»). Параджановтың шығармашылығына арналған симпозиум өткізілді, онда сарапшылар режиссердің кино және өнер саласына қосқан үлесін талқылады және марапаттады.

Sergei Iosifovich Parajanov (born Sarkis Hovsepi Parajaniants; January 9, 1924 – July 20, 1990) was an Armenian film director and screenwriter. Parajanov is regarded by film critics, film historians and filmmakers to be one of the greatest and most influential filmmakers in cinema history. Parajanov invented his own cinematic style, which was out of step with the guiding principles of socialist realism; the only sanctioned art style in the USSR. This, combined with his lifestyle and behaviour, led Soviet authorities to repeatedly persecute and imprison him, and suppress his films. Despite this, Parajanov was named one of the 20 Film Directors of the Future by the Rotterdam International Film Festival, and his films were ranked among the greatest films of all time by Sight & Sound. Although he started professional film making in 1954, Parajanov later disowned all the films he made before 1965 as "garbage". After directing Shadows of Forgotten Ancestors, Parajanov became both internationally recognized as well as a target of attacks from the USSR. Nearly all of his film projects and plans from 1965 to 1973 were banned, scrapped or closed by the Soviet film administrations, both local (in Kyiv and Yerevan) and federal (Goskino), almost without discussion, until he was finally arrested in late 1973 on false charges of rape, homosexuality and bribery. He was imprisoned until 1977, despite pleas for pardon from various artists. Even after his release (he was arrested for the third and last time in 1982), he was a persona non grata in Soviet cinema. It was not until the mid 1980s, when the political climate started to relax, that he could resume directing. Still, it required the help of influential Georgian actor Dodo Abashidze and other friends to have his last feature films greenlighted. His health seriously weakened after four years in labor camps and nine months in prison in Tbilisi. Parajanov died of lung cancer in 1990, at a time when, after almost 20 years of suppression, his films were being featured at foreign film festivals. In a 1988 interview he stated that, "Everyone knows that I have three Motherlands. I was born in Georgia, worked in Ukraine and I'm going to die in Armenia." Parajanov is buried at Komitas Pantheon in Yerevan. Parajanov's films won prizes at Mar del Plata Film Festival, Istanbul International Film Festival, Nika Awards, Rotterdam International Film Festival, Sitges Catalan International Film Festival, São Paulo International Film Festival and others. A comprehensive retrospective in the UK took place in 2010 at BFI Southbank. The retrospective was curated by Layla Alexander Garrett and Parajanov specialist Elisabetta Fabrizi who commissioned a Parajanov inspired new commission in the BFI Gallery by contemporary artist Matt Collishaw ('Retrospectre'). A symposium was dedicated to Parajanov's work bringing together experts to discuss and celebrate the director's contribution to cinema and art.

Ерте өмір және фильмдер

Параджанов Сәркіс Ховсепи Параджанянц болып дүниеге келді. Оның ата-анасы армян, өнерге бейім Иосиф Параджанов пен Сирануш Бежанова. Ол өнермен ерте жасынан танысты. 1945 жылы Мәскеуге барып, Еуропадағы ең көне және беделді киномектептердің бірі – ВГИК-те режиссерлік факультетіне оқуға түсті. Паражанов бисексуал болған. 1948 жылы Тбилисиде МГБ офицері Николай Микавамен гомосексуалистік қарым-қатынас жасағаны үшін (сол кезде КСРО-да заңсыз) сотталды. Кейін бұл айыптамалардың жалған екені дәлелденді. Ол бес жылға бас бостандығынан айырылды, бірақ үш айдан кейін кешіріммен босатылды. Бейне сұхбаттарда достары мен туыстары оған тағылған айыптамалардың шындығына күмәнді екенін айтады. Олардың пікірінше, бұл жаза оның радикалдық көзқарастары үшін саяси кек алудың бір түрі болуы мүмкін. 1950 жылы Паражанов Мәскеуде өзінің алғашқы әйелі Нигяр Керимоваға үйленді. Ол мұсылман татар отбасынан шыққан және Паражановқа үйлену үшін Шығыс православиесіне көшті. Кейіннен ол туыстарының қолынан қаза болды. Оның өлімінен кейін Паражанов Ресейден Украинаның Киев қаласына кетіп, онда бірнеше деректі фильмдер ("Думка", "Алтын қолдар", "Наталья Ужви") және бірнеше көркем фильмдер түсірді: "Андриеш" (молдаван жазушысы Эмилиан Буковтың ертегісі негізінде), "Жоғарғы жігіт" (колхоздық музыкалық комедия), "Украиналық рапсодия" (соғыс кезеңіндегі мелодрама) және "Тастағы гүл" (Донецк көмір бассейніндегі шахта қаласына енген діни секта туралы). Ол украин тілін меңгерді және 1956 жылы екінші әйелі Светлана Иванна Щербатьюкқа (1938–2020), сондай-ақ Светлана Шербатьюк немесе Светлана Паражанова деп те белгілі, үйленді. 1958 жылы Шербатьюктан Сурен есімді ұл дүниеге келді. Кейіннен олар ажырасып, Светлана мен Сурен Киевке көшіп кетті. 1965 жылы Паражанов социалистік реализмнен бас тартып, "Естен кеткен ата-бабалардың көлеңкесі" атты поэтикалық фильмін түсірді. Бұл оның толық шығармашылық бақылаудағы алғашқы фильмі болды. Ол көптеген халықаралық сыйлықтарға ие болды және "Гранаттың түсі" фильмінен айырмашылығы, Кеңес билігінде жақсы қабылданды. Украинаның "Госкино" киностудиясының сценарий редакторы фильмді "М. Коцюбинскийдің поэтикалық сапасы мен философиялық тереңдігін кино тілі арқылы жеткізгені үшін" жоғары бағалады және оны "Довженко студиясының сәтті туындысы" деп атады. Мәскеу де Украинаның "Госкино"сының фильмді түпнұсқа украин дыбырымен шығару туралы өтінішін қабылдады, орыс тіліне дубляж жасаудың орнына, оның украиндық ерекшелігін сақтау үшін. (Орыс тіліне дубляж жасау сол кезде КСРО-дағы орыс емес фильмдерді олардың туған республикасынан тыс жерлерде көрсетуде стандартты практика болды.) Содан кейін Паражанов Киевтен ата-бабаларының отанына, Арменияға кетті. 1969 жылы ол "Саят-Нова" фильміне кірісті, оны көптеген адамдар оның ең үлкен жетістігі деп санайды, бірақ ол салыстырмалы түрде қиын жағдайда түсірілді және бюджеті шектеулі болды. Кеңес цензурасы араласып, фильмнің мазмұнының қауқыпты екеніне байланысты "Саят-Нова" фильмін көрсетуге тыйым салды. Паражанов түсірген кадрларын қайта өңдеп, фильмнің атын "Гранаттың түсі" деп өзгертті. Актер Алексей Коротьюков: "Параджанов заттардың қалай болғаны туралы емес, егер ол Құдай болғанда, олар қалай болар еді деген туралы фильмдер жасады" деді. Михаил Вартанов 1969 жылы "Гриффит пен Эйзенштейн ұсынған кино тілінен басқа, әлемдік кино "Гранаттың түсі" фильмінен бұрын революциялық жаңалықтар тапқан жоқ" деп жазды.

Parajanov was born Sarkis Hovsepi Parajaniants to artistically gifted Armenian parents, Iosif Parajanov and Siranush Bejanova, in Tbilisi, Georgia; however, the family name of Parajaniants is attested by a surviving historical document at the Sergei Parajanov Museum in Yerevan. He gained access to art from an early age. In 1945, he traveled to Moscow, enrolled in the directing department at the VGIK, one of the oldest and highly respected film schools in Europe, and studied under the tutelage of directors Igor Savchenko and Oleksandr Dovzhenko. Parajanov was bisexual. In 1948, he was convicted of homosexual acts (which were illegal at the time in the Soviet Union) with an MGB officer named Nikolai Mikava in Tbilisi. These charges were later proven false. He was sentenced to five years in prison, but was released under an amnesty after three months. In video interviews, friends and relatives contest the truthfulness of anything he was charged with. They speculate the punishment may have been a form of political retaliation for his rebellious views. In 1950 Parajanov married his first wife, Nigyar Kerimova, in Moscow. She came from a Muslim Tatar family and converted to Eastern Orthodox Christianity to marry Parajanov. She was later murdered by her relatives because of her conversion. After her murder Parajanov left Russia for Kyiv, Ukraine, where he produced a few documentaries (Dumka, Golden Hands, Natalia Uzhvy) and a handful of narrative films: Andriesh (based on a fairy tale by the Moldovan writer Emilian Bukov), The Top Guy (a kolkhoz musical), Ukrainian Rhapsody (a wartime melodrama), and Flower on the Stone (about a religious cult infiltrating a mining town in the Donets Basin). He became fluent in Ukrainian and married his second wife, Svitlana Ivanivna Shcherbatiuk (1938–2020), also known as Svetlana Sherbatiuk or Svetlana Parajanova, in 1956. Shcherbatiuk gave birth to a son, Suren, in 1958. The couple eventually divorced and she and Suren relocated to Kyiv, Ukraine. In 1965 Parajanov abandoned socialist realism and directed the poetic Shadows of Forgotten Ancestors, his first film over which he had complete creative control. It won numerous international awards and, unlike the subsequent The Color of Pomegranates, was relatively well received by the Soviet authorities. The Script Editorial Board at Goskino of Ukraine praised the film for "conveying the poetic quality and philosophical depth of M. Kotsiubynsky’s tale through the language of cinema," and called it "a brilliant creative success of the Dovzhenko studio." Moscow also agreed to Goskino of Ukraine's request to release the film with its original Ukrainian soundtrack intact, rather than redub the dialogue into Russian for Soviet wide release, in order to preserve its Ukrainian flavor. (Russian dubbing was standard practice at that time for non Russian Soviet films when they were distributed outside the republic of origin.) Parajanov departed Kyiv shortly afterwards for his ancestors' homeland, Armenia. In 1969, he embarked on Sayat Nova, a film that many consider to be his crowning achievement, though it was shot under relatively poor conditions and had a very small budget. Soviet censors intervened and banned Sayat Nova for its allegedly inflammatory content. Parajanov re edited his footage and renamed the film The Color of Pomegranates. Actor Alexei Korotyukov remarked: "Parajanov made films not about how things are, but how they would have been had he been God." Mikhail Vartanov wrote in 1969 that "Besides the film language suggested by Griffith and Eisenstein, the world cinema has not discovered anything revolutionarily new until The Color of Pomegranates ".

Түрмеге қамау және кейінгі жұмыс

1973 жылдың желтоқсанына қарай Кеңес билігі Паражановтың бүлікшілдікке бейімділігіне, әсіресе оның екіұрыстанына күдікпен қарасты және оны «Коммунистік партия мүшесін зорлағаны және порнография таратуы» үшін бес жылға қатаң еңбек лагеріне жіберді. Паражановқа үкім шығарылар алдында үш күн бұрын Андрей Тарковский Украина Коммунистік партиясының Орталық комитетіне хат жазып, «Соңғы он жылда Сергей Паражанов тек екі фильм түсірді: «Біздің ұмытылған ата-бабаларымыздың көлеңкелері» және «Гранат түсі». Олар Украина киносына бірінші, бүкіл елдегі кино өнеріне екінші, ал әлемге үшінші үлкен әсер етті. Өнер тұрғысынан Паражановты ауыстыратын адам жоқ дерлік. Ол өз жалғыздығы үшін кінәлі. Біз оны күнделікті ойламай, шебердің маңыздылығын уақытында тани алмағанымыз үшін кінәліміз» деді. Суретшілер, актерлер, кинорежиссерлер мен белсенділердің алуан тобы Паражановты қолдап, оның дереу босатылуын талап етіп наразылық білдірді. Олардың арасында Роберт Де Ниро, Фрэнсис Форд Коппола, Мартин Скорсезе, Леонид Гайдай, Эльдар Рязанов, Ив Сен-Лоран, Марчелло Мастроянни, Франсуаза Саган, Жан-Люк Годар, Франсуа Трюффо, Луис Бунюэль, Федерико Феллини, Микеланджело Антониони, Андрей Тарковский және Михаил Вартанов болды. Паражанов бес жылдық мерзімінің төртеуін өтеді, кейіннен оның ерте босатылуына француз сюрреалистік ақыны және романист Луи Арагон, орыс ақыны Эльза Триолет (Арагонның әйелі) және американдық жазушы Джон Апдайк жасаған күш-жігер себеп болды деп есептеді. (Мұражай, 1991 жылы, Паражановтың қайтысынан кейін бір жыл өткен соң ашылды, онда 200-ден астам туындылар мен оның Тбилисидегі үйінен әкелінген жиһаздар сақталған.) Лагерьдегі оның тырыстары түрме күзетшілері тарапынан үнемі бұзылып отырды, олар оны материалдардан айырып, ақылсыз деді, олардың қатыгездігі Мәскеуден «директор өте талантты» деген мәлімдеме жасалғаннан кейін ғана басылды. Дегенмен, Тео Ангелопулос, Бела Тарр және Мохсен Махмалбаф сияқты режиссерлер фильмді негізінен көрнекі құрал ретінде қарастырады, оны сюжеттік құрал ретінде емес, Паражановтың көзқарасын бөліседі. Сергей Паражанов пен Михаил Вартановтың шығармашылық мұрасын зерттеу, сақтау және насихаттау мақсатымен 2010 жылы Голливудта Паражанов Вартанов институты құрылды.

By December 1973, the Soviet authorities had grown increasingly suspicious of Parajanov's perceived subversive proclivities, particularly his bisexuality, and sentenced him to five years in a hard labor camp for "a rape of a Communist Party member, and the propagation of pornography." Three days before Parajanov was sentenced, Andrei Tarkovsky wrote a letter to the Central Committee of the Communist Party of Ukraine, asserting that "In the last ten years Sergei Parajanov has made only two films: Shadows of Our Forgotten Ancestors and The Colour of Pomegranates. They have influenced cinema first in Ukraine, second in this country as a whole, and third in the world at large. Artistically, there are few people in the entire world who could replace Paradanov. He is guilty – guilty of his solitude. We are guilty of not thinking of him daily and of failing to discover the significance of a master." An eclectic group of artists, actors, filmmakers and activists protested on behalf of Parajanov, calling for his immediate release. Among them were Robert De Niro, Francis Ford Coppola, Martin Scorsese, Leonid Gaidai, Eldar Ryazanov, Yves Saint Laurent, Marcello Mastroianni, Françoise Sagan, Jean Luc Godard, François Truffaut, Luis Buñuel, Federico Fellini, Michelangelo Antonioni, Andrei Tarkovsky and Mikhail Vartanov. Parajanov served four years out of his five year sentence, and later credited his early release to the efforts of the French Surrealist poet and novelist Louis Aragon, the Russian poet Elsa Triolet (Aragon's wife), and the American writer John Updike. (The museum, opened in 1991, a year after Parajanov's death, hosts more than 200 works as well as furnishings from his home in Tbilisi.) His efforts in the camp were repeatedly compromised by prison guards, who deprived him of materials and called him mad, their cruelty only subsiding after a statement from Moscow admitted that "the director is very talented." However, directors such as Theo Angelopoulos, Béla Tarr and Mohsen Makhmalbaf share Parajanov's approach to film as a primarily visual medium rather than as a narrative tool. The Parajanov Vartanov Institute was established in Hollywood in 2010 to study, preserve and promote the artistic legacies of Sergei Parajanov and Mikhail Vartanov.

Халықтық мәдениеттегі сілтемелер

Паражановтың өмірбаяны 2006 жылы американдық жазушы Джеймс Чэпменнің «Стет» романының шағын негізін құрайды. Lady Gaga-ның «911» бейнеклипінің көп бөлігі «The Color of Pomegranates» фильміне визуальды сілтеме жасайды. Фильмнің постері бейнеклип соңындағы көше сахнасында да пайда болады. Мадоннаның 1995 жылғы «Bedtime Story» музыкалық бейнеклипі фильмнен алынған кейбір мазмұнды қайта жасайды (мысалы, едендегі пентаграммада жатқан кішкентай баланың жаралғы күйдегі көрінісі, үлкендер оны жамылғымен жабады, сондай-ақ жалаңаяқ аяқ жазулы тақтадағы жүзімді басатын көрініс), видеодағы армандар мен сюрреалистік өнер тудырған басқа да көркемдік шабыттардың арасында. Николас Жаар 2015 жылы «Гранаттар» альбомын шығарды, ол «The Color of Pomegranates» фильміне балама саундтрек ретінде жоспарланған. Бұл R.E.M. альтернативті рок тобының «Losing My Religion» музыкалық бейнеклипіне де әсер етті.

Ағылшын тіліндегі дереккөздер

Диксон, Уилер және Фостер, Гвендолин. "Киноның қысқаша тарихы". Нью-Брансуик, Нью-Джерси: Ратгерс университетінің баспасы, 2008. Кук, Дэвид А. "Естен кеткен ата-бабалардың көлеңкелері: діни өнер ретінде фильм". 3-ші том, № 3 (1984): 16–23. Фёрст, Джошуа. Сергей Параджанов: Естен кеткен ата-бабалардың көлеңкелері. Лондон және Чикаго: Itellect; Чикаго университетінің баспасы, 2016. Жаяман, Лалин. Поэтикалық кино және Пабст, Параджанов, Кубрик және Руис фильмдеріндегі сыйлықтың рухы. Амстердам университетінің баспасы, 2021. Ким, Ольга. "Параджановтың эстетикалық метаморфоздарындағы кино және сурет". Орыс және совет киносы бойынша зерттеулер, 12, № 1 (наурыз 2018): 19–36. doi:10.1080/17503132.2017.1415519. Небезио, Богдан. "Естен кеткен ата-бабалардың көлеңкелері: Роман мен фильмдегі әңгімелеу". Әдебиет/Фильм тоқсандығы, 22, № 1 (1994): 42–49. Олер, Карла. "Коллективті ішкі монолог: Сергей Параджанов және Эйзенштейннің Джойске негізделген кино көзқарасы". The Modern Language Review, 101, № 2 (2006 сәуір): 472–487. Олер, Карла. "Нран гуйне/Гранаттың түсі: Серго Параджанов, КСРО, 1969". "Ресей және бұрынғы Кеңес Одағының киносы" еңбегінде, 139–148. Лондон, Англия: Wallflower, 2006. [Кітап тарауы] Папазиан, Элизабет А. "Этнография, ертегі және Сергей Параджановтың "Ашық Кериб" фильміндегі "Мәңгілік қозғалыс"". Әдебиет/Фильм тоқсандығы, 34, № 4 (2006): 303–312. Параджанов, Сергей. Жеті көрініс. Редакторы: Галия Аккерман. Аударған: Гай Беннетт. Лос-Анджелес: Green Integer, 1998. Параджанов, Сергей және Завен Саркисян. Параджанов калейдоскопы: Суреттер, коллаждар, құрастырмалар. Ереван: Сергей Параджанов мұражайы, 2008. Разлогов, Кирилл. "Параджанов түрмеде: Трансмәдениеттік жаттығу". Орыс және совет киносы бойынша зерттеулер, 12, № 1 (наурыз 2018): 37–57. doi:10.1080/17503132.2018.1422223. Стеффен, Джеймс. Сергей Параджановтың киносы. Мэдисон: Висконсин университетінің баспасы, 2013. Стеффен, Джеймс, ред. Сергей Параджановқа арналған арнайы шығарылым. Армян шолуы, 47/48, №№ 3–4/1–2 (2001/2002). Қос шығарылым; баспа сайты. Стеффен, Джеймс. "Киев фрескалары: Сергей Параджановтың жүзеге аспаған кино жобасы". KinoKultura арнайы саны 9: Украина киносы (2009 жылғы желтоқсан), онлайн. URL: KinoKultura Шнайдер, Стивен Джей. "501 кинорежиссер". Лондон: Hachette/Cassell, 2007.

Dixon, Wheeler & Foster, Gwendolyn. "A Short History of Film." New Brunswick, NJ: Rutgers University Press, 2008. Cook, David A. "Shadows of Forgotten Ancestors: Film as Religious Art." Post Script 3, no. 3 (1984): 16–23. First, Joshua. Sergei Paradjanov: Shadows of Forgotten Ancestors. London and Chicago: Itellect; University of Chicago Press, 2016. Jayamanne, Laleen. Poetic Cinema and the Spirit of the Gift in the Films of Pabst, Parajanov, Kubrick and Ruiz. Amsterdam University Press 2021. Kim, Olga. “Cinema and Painting in Parajanov’s Aesthetic Metamorphoses.” Studies in Russian & Soviet Cinema 12, no. 1 (March 2018): 19–36. doi:10.1080/17503132.2017.1415519. Nebesio, Bohdan. "Shadows of Forgotten Ancestors: Storytelling in the Novel and the Film." Literature/Film Quarterly 22, no. 1 (1994): 42–49. Oeler, Karla. "A Collective Interior Monologue: Sergei Parajanov and Eisenstein's Joyce Inspired Vision of Cinema." The Modern Language Review 101, no. 2 (April 2006): 472–487. Oeler, Karla. "Nran guyne/The Colour of Pomegranates: Sergo Parajanov, USSR, 1969." In The Cinema of Russia and the Former Soviet Union, 139–148. London, England: Wallflower, 2006. [Book chapter]
Papazian, Elizabeth A. "Ethnography, Fairytale and ‘Perpetual Motion’ in Sergei Paradjanov's Ashik Kerib." Literature/Film Quarterly 34, no. 4 (2006): 303–12. Paradjanov, Sergei. Seven Visions. Edited by Galia Ackerman. Translated by Guy Bennett. Los Angeles: Green Integer, 1998. ,
Parajanov, Sergei, and Zaven Sarkisian. Parajanov Kaleidoscope: Drawings, Collages, Assemblages. Yerevan: Sergei Parajanov Museum, 2008. Razlogov, Kirill. “Parajanov in Prison: An Exercise in Transculturalism.” Studies in Russian & Soviet Cinema 12, no. 1 (March 2018): 37–57. doi:10.1080/17503132.2018.1422223. Steffen, James. The Cinema of Sergei Parajanov. Madison: University of Wisconsin Press, 2013. Steffen, James, ed. Sergei Parajanov special issue. Armenian Review 47/48, nos. 3–4/1–2 (2001/2002). Double issue; publisher website
Steffen, James. "Kyiv Frescoes: Sergei Parajanov's Unrealized Film Project." KinoKultura Special Issue 9: Ukrainian Cinema (December 2009), online. URL: KinoKultura
Schneider, Steven Jay. "501 Movie Directors." London: Hachette/Cassell, 2007.

Шетел тілдеріндегі дереккөздер

Булло, Эрик. Саят Нова де Сергей Параджанов: Бет және профиль. Крисне, Бельгия: "Yellow Now" баспасы, 2007. (француз тілінде)
Казаль, Патрик. Сергей Параджанов. Париж: Cahiers du cinéma, 1993. (француз тілінде)
Черненко, Мирон. Сергей Параджанов: Шығармашылық портрет. Мәскеу: "Союзинформкино" Госкино КСРО, 1989. (орыс тілінде) Онлайн нұсқасы
Григорян, Левон. Параджанов. Мәскеу: Молодая гвардия, 2011. (орыс тілінде)
Григорян, Левон. Бір құштарлықтың үш түсі: Сергей Параджановтың триптихі. Мәскеу: Кино орталығы, 1991. (орыс тілінде)
Калантар, Карен. Параджанов туралы очерктер. Ереван: Гитутюн НАН РА, 1998. (орыс тілінде)
Катанян, Василий Васильевич. Параджанов: Мәңгілік мерекенің құны. Нижний Новгород: Деком, 2001. (орыс тілінде)
Лихм, Антонин Ж., ред. Сергей Параджанов: Куәліктер және еңбектер мен құжаттар. Венеция: Венеция биенналесі/Марсилио, 1977. (итальян тілінде)
Мечитов, Юрий. Сергей Параджанов: Диалог хроникасы. Тбилиси: GAMS басылымы, 2009. (орыс тілінде)
Параджанов, Сергей. Әйеу. Кора Церетели редакторымен. Санкт-Петербург: Азбука, 2001. (орыс тілінде)
Параджанов, Сергей және Гарегин Закоян. Аймақтан хаттар. Ереван: Фильмадаран, 2000. (орыс тілінде)
Симян, Тигран Сергей Паражанов мәтін ретінде: Адам, мінез-құлық және ішкі әлем (көрнекі мәтіндер материалы бойынша) // ΠΡΑΞΗMΑ. Визуалды семиотика журналы, 2019, № 3, 197–215 бб.
Шнайдер, Стивен Джей. "501 кинорежиссер". Барселона, Испания: Грихальбо, 2008.
Церетели, Кора, ред. Автопортрет фонындағы коллаж: Өмір – ойын. 2-ші басылым. Нижний Новгород: Деком, 2008. (орыс тілінде)
Вартанов, Михаил. "Сергей Параджанов". "Советтік Кавказ республикаларының киносы" атласынан. Венеция, Италия: Марсилио Эдитори, 1986. (итальян тілінде)
Вартанов, Михаил. "Дүниелер шыңы". "Кино кітапшалары" № 381, 1986. (француз тілінде)