Кіріспе

Чарльз Диккенстің 1854 жылғы романы «Қиын кезеңдер: Осы заман үшін» (әдетте «Қиын кезеңдер» деп аталады) – Чарльз Диккенстің 1854 жылы алғаш жарияланған онінші романы. Роман ағылшын қоғамын зерттейді және сол дәуірдің әлеуметтік және экономикалық жағдайларын сатиралайды. «Қиын кезеңдер» бірнеше жағынан ерекше. Бұл Диккенстің романдарының арасында ең қысқасы, оның алдында және кейін жазылған романдарынан шамамен төрттен бір бөлігі ғана. Сонымен қатар, оның өзге романдарынан өзгеше, «Қиын кезеңдерде» алғы сөз бен иллюстрациялар жоқ. Бұған қоса, бұл Лондонда оқиғасы өтпейтін Диккенстің жалғыз романы. Оның орнына, оқиға Виктория дәуіріндегі индустриалды, ойдан шығарылған Коктаун қаласында өтеді – бұл Солтүстік Англияның қарапайым өнеркәсіптік қалашығы, Манчестерге ұқсас, бірақ одан кішкентай. Коктаун 19 ғасырғы Престон қаласына негізделген болуы мүмкін. Диккенстің «Қиын кезеңдер» романын жазуының бір себебі – оның апталық «Үй ішіндегі сөздер» журналының сатылымы төмен болды және романды бөліп-бөліп басылу арқылы таралымын арттыруға үміттенді, және бұл үміт расталды. Жарияланғаннан бері роман сыншылар тарапынан әртүрлі бағаланды. Джордж Бернард Шоу және Томас Маколей сияқты сыншылар Диккенстің кәсіподақтарға қатысты көзқарасына және Виктория дәуіріндегі капиталистік фабрика иелері мен арзан бағаланған жұмысшылар арасындағы теңсіздікке байланысты өнеркәсіптік революциядан кейінгі пессимизміне назар аударды. Кітапқа жоғары баға берген Ф. Р. Ливис оны – бірақ Диккенстің барлық туындыларын емес – өзінің ағылшын романдарының Ұлы дәстүріне қосты.

Қысқаша мазмұны

Роман классикалық үш бөлімді құрылымды ұстанады, және әр кітаптың атауы Ғалаттықтарға 6:7 аятпен байланысты: "Адам не ексе, соны орады". Бірінші кітап "Егу", екінші кітап "Ору", ал үшіншісі "Жиын-терім" деп аталады.

І кітап: Егіс

Суперинтендант Г-н Градгринд романды Коктаундағы мектебінде ашып, "Маған фактілер керек. Осы ұл-қызға фактілерден басқа ештеңе үйретпеңіз" дейді де, оның бір оқушысы, Сесилияны (Сисси деп лақаптайды), әкесі циркте жұмыс істейтінін анықтап сұраққа тартып алады. Оның әкесі жылқымен жұмыс істейтініне байланысты, Градгринд жылқының анықтамасын сұрайды. Ол жылқыны нақты анықтай алмағаны үшін сөгіс алғанда, оның сыныптасы Битцер зоологиялық сипаттама береді, ал Сисси еденді гүлдердің немесе жылқылардың суреттерімен жабуды ұсынғаны үшін кінәлайды. Луиза мен Томас, Г-н Градгриндтің балалары, мектептен кейін г-н Слири басқаратын көшпенді циркті көруге барады, бірақ оларды үйге қайтаруға бұйрық беретін әкесімен кездеседі. Г-н Градгриндтің үш кіші баласы бар: Адам Смит (еркін нарық саясатының белгілі теоретиктерінің бірі), Мальтус (пап Томас Мальтус, болашақта халық санының артуының қаупін ескертіп, "Халық санының принципі туралы эссе" жазған) және Джейн. Жосия Баундерби, "ешқандай сезімі жоқ адам", Градгриндтің жақын досы болып танылады. Баундерби – өндірісші және фабрика иесі, ол өзінің кәсіпкерлігі мен капиталының арқасында байлыққа ие болған. Ол балалық шағы туралы көбінесе драматизацияланған және жалған әңгімелер айтады. Олар оның басқа балаларға жаман әсер ететініне сенгендіктен, Градгринд пен Баундерби Сиссиді мектептен шығаруға дайындалады; бірақ олар көп ұзамай оның әкесі оны тастап кеткенін біледі, өйткені ол одан жақсы өмір сүруіне үміттенеді. Г-н Градгринд Сиссиге таңдау ұсынады: циркке және оның мейірімді басқарушысы, г-н Слириге оралып, білімінен бас тарту, немесе білімін жалғастыру және миссис Градгриндке жұмыс істеу, циркке ешқашан қайтып оралмау. Сисси әкесімен қайта қосылу үмітімен соңғысын қабылдайды. Градгриндтер үйінде Том мен Луиза Сиссимен дос болады, бірақ олардың барлығы қатаң тәрбиеге наразы. "Қолдар" деп аталатын фабрика жұмысшыларының арасында Стивен Блэкпул (шамамен "Ескі Стивен" деп атайды) есімді мұңды адам бар: оқиғаның тағы бір маңызды кейіпкері. Ол жұмысын аяқтағаннан кейін, жақын досы Рейчелмен кездеседі. Үйіне кіргенде, ол одан ажырасқан, арақ ішіп жүретін әйелінің қайта келгенін көреді. Стивен қатты алаңдайды және Баундербиге барып, некесін заңды түрде ажырастыру және Рейчелге үйлену қалай болатынын сұрайды. Мистер Баундербидің үй шаруасын басқаратын миссис Спарсит Стивеннің сұрағына қарсы шығады, ал Баундерби некені ажырастырудың күрделі және тым қымбат екенін түсіндіреді. Стивен бұл әділетсіздікті көрсеткенде, Баундерби оны өз орнынан асып кеткен ойларға берілгендігі үшін айыптайды. Үйден шыққан Стивен Баундербиге қызығушылық танытқан қарт әйелмен кездеседі және ол жылына бір рет Коктаунға келетінін айтады. Оралғанда, ол Рейчелдің әйеліне күтім жасап жатқанын көріп, сағат үшке дейін қалады. Рейчел ұйықтап қалғанда, миссис Блэкпул оянып, дәрінің бөтелкесін арақ деп қате түсінеді. Оның бөтелкедегінің бәрін ішсе өлгенін білгенімен, Стивен оны тоқтатуға тырыспайды. Рейчел оянып, миссис Блэкпулдің өзін улануына жол бермейді, ал Стивен өзінің әрекетсіздігінен қорқып, азаптарын көтеруге күш пен нығайлылық табады. Бірнеше жыл өтеді. Сисси Градгриндтің кіші балаларына күтім жасайтын үй шаруасы болады. Градгринд Луизаға Жосия Баундербидің, одан 30 жас үлкен, үйлену туралы ұсыныс жасағанын айтады және жас айырмашылығы некені бақытсыз немесе қысқа қылмайтынын дәлелдеу үшін статистика келтіреді. Луиза ұсынысты бейтарап түрде қабылдайды, ал жас жұбайлар Лионға (Лион) аттанады, онда Баундерби сол жердегі фабрикаларда еңбекті қалай пайдалануды байқағысы келеді. Том, оның інісі, оған қуана қоштасады.

2-кітап: Орақ

Екінші кітап Коктаун қаласындағы Боундерби банкімен ашылады, оған "жарық тасушы", Сиссидің бұрынғы сыныптасы Бицзер мен қатал миссис Спарсит түстен кейін қарауыл жасайды. Жақсы киінген бір джентльмен Боундерби үйіне қалай бару керегін сұрайды, себебі Градгринд оны Лондоннан әріптестік хатпен жіберген. Ол – Джеймс Хартхаус, ол бірнеше мамандықтарды сынап көрді, бірақ олардың бәрінен де жалықты. Хартхаус Боундербимен танысады, ол оны қабылдайды, сосын балалық шағы туралы ықпалсыз және қысқаша әңгімелермен қызықтырады. Хартхаус одан қатты шаршайды, бірақ қазір мұңды Луизаға ғашық болады. Луизаның інісі Том Боундербиде жұмыс істейді, және оның мінез-құлқы бейбақ және ерсі болып кеткен. Том Хартхаусты құрметтейді, бірақ Хартхаус оны жеңілтексітеді, және Том Хартхаус алдында Боундербиге деген жеккөрушілігін білдіреді, ол Луизаның Томға деген құрметін байқап, кейін Томның ақша мәселесі бар екенін біледі – және Том Луизаны Боундербиге үйленуге көндірген, өзінің өмірін жеңілдету үшін. Көпшілік жиналған кәсіподақ отырысында, агитатор Слэкбридж Стивен Блэкпулды одаққа қосылмағаны үшін сатқындықпен айыптайды, және Стивен оны "Ковентриге" жіберу керектігін біледі – барлық әріптестері одан жаңылғандай болады. Боундерби шақырып алып, жігіттер неге шағымданып жатыр деп сұрайды; Стивен түсіндіруге тырысқанда, Боундерби оны тәртіпсіздік тудырушы деп айыптап, жұмыстан шығарады. Кейін Луиза мен Том Стивенге барып, өкініш білдіреді, Луиза оған ақша береді. Том оған жұмыстан кейін банк алдында күтіп тұруын айтады. Банкте қарақшылық орын алғанда, Стивен қылмысқа күдікпен қаралады; одан да көп, себебі ол ертесі күні қаладан кетіп қалған. Миссис Спарсит Джеймс Хартхаус пен Луиза арасындағы қарым-қатынастың дамуын байқап, олардың адалдығына опасыздық жасайды деп күдіктенеді. Олардың сөзін ести алмай, ол олардың махаббаты дамып жатыр деп болжайды. Хартхаус Луизаға деген махаббатын білдіргенде, Луиза одан бас тартады. Олар жеке-жеке кетеді, ал миссис Спарсит Луизаның соңынан вокзалға барады, онда Луиза әкесінің үйіне баратын пойызға мінеді; миссис Спарсит оны жоғалтады. Луиза келгенде, ол қатты күйзеліске ұшырайды. Өзінің қатаң білімі сезімдерін білдіру қабілетін басып тастады деп таласқан Луиза, әкесінің аяқтарына есінен айрылып құлайды.

3-кітап: Жинақтау

Боундербидің Лондондағы қонақ үйінде миссис Спарсит оған өзінің бақылауынан алған жаңалықты жеткізеді. Боундерби оны Коктаунға және Луиза демалып жатқан Стоун Лоджға қайтарады. Градгринд Боундербиге Луизаның Хартхаусқа қарсылық көрсеткенін, бірақ қиын жағдайға түскенін және қалпына келу үшін уақыт қажет екенін айтады. Боундерби қатты ашуланып, әдепсіз мінез танытады, әсіресе оны жаңылыстырған миссис Спарситқа. Градгриндтің өтініштерін елемей, Луиза егер ертең оған оралмаса, неке бұзылатынын жариялайды. Ол қайтып оралмайды. Хартхаус Сисси оған ешқашан қайтып келмеуін айтқаннан кейін Коктауннан кетеді. Слэкбридж Стивен Блэкпулдің абыройын нашарлатуды жалғастырғандықтан, Рейчел оның қайда екенін білетінін және оның атын ақтау үшін Коктаунға оралуын сұрап банкке барады. Боундерби Стивенге Луиза мен Томның оны жұмыстан шығарған түні келгенін естігенде күдіктенеді және оны Градгриндтің үйіне апарып, онда Луиза Рейчелдің айтқанын растайды. Миссис Спарсит соңында Боундербидің үйіне жыл сайын құпия сапармен келетін қарт әйел, миссис Пеглерді тауып, оны Боундербидің анасы екенін жариялап үйге әкеледі. Ол оны қиын жағдайда қалдырмаған, жақсы тәрбие берген және ол жетістікке жеткенде, оны көрмеуге көндірген. Боундерби енді жалғаншы, "жансақ болып көрінетін мақтанқор" ретінде әшкереленеді. Жексенбі күні саяхаттаған Рейчел мен Сисси Стивенді табады, ол Коктаунға қайтып келе жатқанда тасталған шахтаға құлап түскен. Ауыл тұрғындары оны құтқарады, бірақ ол өзінің кінәсіз екенін мойындап, Рейчелмен соңғы рет сөйлескеннен кейін қайтыс болады. Луиза мен Сисси енді Том банкті тонаған деп күдіктенеді және Стивенді айыптау үшін банк сыртында жүруге бұйрық бергенін ойлайды. Сисси Томға Слири мырзаның циркіне қосылып қашуға көмектеседі. Луиза мен Сисси Томды циркте, қара бояумен бетін жапқан күйі табады. Градгринд келіп, үмітсіздікке ұшырайды, содан кейін Слиридің көмегімен Томды Ливерпульге жеткізу жоспары жасалады, ол онда шетелге қаша алады. Битцердің келуімен жоспар уақытша бұзылады, ол Томды сотқа беру арқылы Боундербиден жоғарылауды үміттенеді, бірақ Слири тұзақ құрып, Томды Ливерпульге жеткізеді, онда ол кемеге отырады. Боундерби миссис Спарситті өзін қорлағаны үшін жазалап, үйден қуады, бірақ ол абыройсыздыққа аса мән бермейді. Бес жылдан кейін ол көшеде ұстамаға шалдығып қайтыс болады, ал Градгринд өзінің пайдалы идеяларын тастап, Фактілерді "сенімге, үмітке және қайырымдылыққа бағынышты" етуге тырысқандықтан, әріптес парламент мүшелерінің жеккөрінісіне ұшырайды. Рейчел адал еңбекпен өмір сүруін жалғастырады, ал Стивен Блэкпулді Градгринд кешіреді. Том Коктаунның жанында қызбадан қайтыс болады, көз жасына толы хатында өкініш білдіреді. Луиза қартайғанмен, қайтадан үйленбейді және балалы болмайды. Луиза, жағдайы нашарларға мейірімділік танытып, Сиссидің балаларының сүйіспеншілігіне ие болып, өмір бойы барлық кездесетін адамдарда қиял мен фантазияны дамытуға тырысады.

Г-н Градгринд

Томас Градгринд – белгілі бір мектеп кеңесінің басшысы, ол пайдалы кәсіп іздеуге берілген. Оның есімі қазір жалпылама түрде, салқын фактілер мен сандарға ғана көңіл бөлетін, қиялды ескермейтін, пайдалылық идеяларын ұстанатын адамды атау үшін қолданылады. Алайда, ол балаларының өмірі шатаққа түскен кезде осы сенімдерінің қателігін көп ұзамай түсінеді.

Боундерби мырза

Джозиа Баундерби – мистер Градгриндтің іскер серігі. Өзін өзімен жасаған адам деп мақтана келіп, ол романның көптеген басты кейіпкерлерін жұмысқа алады. Ол қарапайым (бірақ ол айтқандай толыққанды қарапайым емес) тектен билікке және байлыққа жеткен. Мистер Градгриндтің қызы Луизаға, өзінен 30 жас кішірек әйелге үйленеді, бұл неке сүйіспеншіліксіз болып шығады. Олардың балалары жоқ. Баундерби – бейкүнә, өзіне ғана ойлайтын, соңында жалғаншы және алаяқ екені белгілі болады.

Луиза

Луиза (Ло) Градгринд, (кейін Луиза Баундерби) Градгринд отбасының ең үлкен баласы. Ол өзінің сезімдерін басуға үйретілген, сондықтан өзін анық жеткізуге қиналады және бала кезінде "басқаруға келмейтін ойлары бар" дейтін. Бақытсыз некеге тұрғаннан кейін, Джеймс Хартхаус оны адалдықтан айнытуға тырысады, бірақ ол оған қарсы тұрып, әкесіне оралады. Хартхаустың ұсынысын қабылдамауы, өмірді жаңаша түсінуге, сондай-ақ эмоциялар мен қиялдың маңыздылығын сезінуге алып келеді. Ол әкесін құрғақ, фактілерге негіделген әлемге деген көзқарасы үшін кінәлайды және оған қателігін түсіндіреді.

Сызбалық Жүпе

Сесилия (Сисси) Джуп – Слейри циркінің цирк қызы, сонымен қатар Градгриндтің шәкірті. Сиссидің өзіндік құндылықтары мен сенімдері бар, олар оны Градгринд отбасында ақылсыз қыз деп көрсетуіне себеп болады. Романның соңында Градгриндтердің тек фактілерге ғана сүйену философиясы күңкірегенде, Сисси оларды қалай өмір сүру керектігін үйрететін тұлғаға айналады. Ол Градгриндтің фактілерді жатқа айтуға тым көп мән беруімен күреседі, сондықтан мектепке лайық емес деп есептейді. Сисси цирк өмірінің арқасында шығармашылық пен таңғажайыпты бейнелейді, ал Градгриндтің балаларына мұндай нәрселерге жол берілмейді. Джозия Баундербинің ықпалымен, мистер Градгринд Сиссидің әкесіне оның енді мектепке бара алмайтынын жеткізуге барады. Сисси мен оның әкесі бұрын тым жақын болған, бірақ мистер Джуп қызын тастап кеткен. Мейірімділік танытып, мистер Градгринд Сиссиді үйіне қабылдап, оған мектепте екінші мүмкіндік береді. Сисси мектепте қалып қоя береді, сондықтан мистер Градгринд оны үйде қалдырып, ауру әйеліне күтім жасауға бұйырады. Сисси романдағы қиял мен фантазияның көрінісі болғанымен, сонымен қатар ақыл-ойының дауысы болып табылады. Ол Градгриндтің сыныптағы философиясын түсіне алмайды, себебі әлемді қабылдау туралы одан реалистік көзқарасқа ие. Луиза мен мистер Градгринд өмір салтының дұрыс емес екенін түсінгеннен кейін, олар Сиссиге жүгінеді; ол Луизаға көмектеседі және оған жаңа, бақытты өмір сүруге себін тигізеді.

Том

Томас (Том) Градгринд, кіші – Градгриндтердің үлкен ұлы және екінші баласы. Әкесінің пайдалылыққа бағытталған біліміне бастапқыда наразы және ренжіген Том, әпкесі Луизамен жақын қарым-қатынаста болады. Ол Бандербидің банкінде жұмыс істейді (кейін оны тоналайды), құмар ойнайды және арақ ішеді. Луиза Томды әрдайым жақсы көреді және Сисси мен мистер Градгриндке оның бауырларын тұтқындаудан құтқаруға көмектеседі.

Стивен Блэкпул

Стивен Блэкпул – Баундербидің зауыттарының бірінде жұмыс істейтін жұмысшы. Оның маскүнем әйелі бар, ол енді онымен бірге тұрмайды, бірақ кейде пайда болып тұрады. Ол әріптесі Рейчелмен жақын қарым-қатынас орнатады және оған үйленгісі келеді. Баундербимен болған жанжалдан кейін ол Коктаун зауытындағы жұмысынан босатылып, бұрынғы әріптестерінен жинақылық көргендіктен, басқа жерде жұмыс іздеуге мәжбүр болады. Коктауннан кеткен кезде ол Баундербидің банкін тонаған деп жалған айыпталады. Өзін ақтау үшін Коктаунға қайтып келе жатқанда шахтаның тереңдігіне құлап түседі. Оны құтқарады, бірақ алған жарақатынан көз жұмады.

Басқа таңбалар

Бицер – Сиссидің өте ақшыл сыныптасы, фактілермен тәрбиеленіп, жеке мүддесіне қарай әрекет етуге үйретілген. Ол Боундербидің банкіне жұмысқа орналасады, кейіннен Томды тұтқындауға тырысады. Рейчел – Стивен Блэкпулдің досы, Том Боундербидің банкін тонаған деген айып тағылғанда оның кінәсіздігін куәландырады. Ол фабрика жұмыскері, Блэкпулдің мас және көбінесе болмайтын әйелімен бала кезінен таныс, және соңғы кітапта "Тозақ шахтасының" шетінде екі параллель сюжет желісін біріктіруге арналған әдеби құралға айналады. Миссис Спарсит – қиын жағдайға түскен жесір. Ол Боундербидің қызметкері, Луизаға үйленгенде қызғанады және Луизаның Джеймс Хартхауспен қашып кетуі мүмкін деген ойға қуанады. Оның қастандықтары сәтсіз аяқталады және ол Боундербиден жұмыстан босатылады. Джеймс Хартхаус – салғырт, жайбарақат, жоғарғы сыныптан шыққан мырза, ол Луизаға құдайтұюға тырысады. Миссис Градгринд – Мистер Градгриндтің әйелі, үнемі шағымданатын науқас. Том ағаның оған деген қызығушылығы оның мүлдем "қиялының" болмауынан, сондай-ақ ақылсыз және балаларына деген эмпатиясының жоқ болуынан туындайды. Мистер Слири – Сиссидің әкесі жұмыс істейтін цирк иесі. Ол дыбыстап сөйлейді. Жақсы адам, ол қиындыққа тап болған Сисси мен жас Томға көмектеседі. Миссис Пеглер – кейде Боундербидің мүлігін бақылау үшін Коктаунға келетін қарт әйел. Кейін ол Боундербидің анасы екені анықталады, оның "кедейден байлыққа" дейінгі тарихының жалған екенін дәлелдейді. Джейн Градгринд – Том мен Луиза Градгриндтің кіші қарындасы, ол Сисси Джуппен көп уақыт өткізеді. Ол көңілді, мейірімді және Луизаға сырттан ұқсаса да, мінезі жағынан одан мүлдем өзгеше.

Негізгі тақырыптар

Диккенс оқырмандарға Манчестер және Престонның өнеркәсіптік қалаларындағы кейбір зауыттардың жұмыс жағдайлары туралы хабардар етуді, "күшіммен ең зор соққы беруді" және гүлденудің ізгілікпен қатар жүреді деген пікірге қарсы тұруды көздеді. Ол бұл ойды мырза Баундерби мен Джеймс Хартхауз сияқты ізгіліксіз адамдарды суреттеу арқылы жүйелі түрде жоққа шығарды. Диккенс сонымен қатар қиялдың маңыздылығына сенді және адам өмірі материалдық фактілер мен статистикадан тұруы керек емес деп ойлады. Оның циркті "жай фактілерге" аса мән бермейтіндей етіп сипаттауы осының мысалы.

Утилитаризм

Утилитариандар Диккенстің сатирасының нысаналарының бірі болды. Утилитаризм осы кезеңде кең таралған ой мектебі болды, оның негізін қалаушылар Джереми Бентам және Джеймс Милл, саяси теоретик Джон Стюарт Миллдің әкесі болды. Бентамның бұрынғы хатшысы Эдвин Чадвик 1834 жылғы кедейлер заңын жасауға көмектесті, ол қасақана жұмыс үйіндегі өмірді мүмкіндігінше қиын етіп жасады. Романда бұл көзқарас Бицердің Градгриндтің мейірімділік туралы өтінішіне берген жауабында көрініс табады. Диккенс өзімшіл философия деп санайтын нәрсеге қатты наразы болды, ол сол кездегі кейбір балалардың білім беруінде, сондай-ақ өндірістік тәжірибеде материалистік еркін нарық капитализмімен біріктірілді. Диккенстің түсіндіруінше, білім беру мекемелерінде утилитаристік құндылықтардың үстемдігі диірмен иелері мен жұмысшылар арасындағы жеккөрушілікті күшейтті, қиялы дамымай қалған жастарды қалыптастырды, себебі фактілерге артық көңіл бөлінетін, ал шығармашылық ізденістер екінші орында тұрды. Диккенс радикалды утилитариандарды сатиралық бейнелеуді қалаған, оларды Чарльз Найтқа жазған хатында "тек сандар мен орташа есептерді көретін" деп сипаттады. Ол сондай-ақ еңбек жағдайларын жақсарту үшін күресуді көздеді. Диккенс 1839 жылы Манчестердегі фабрикаларды аралап, жұмысшылардың еңбек ететін ортасына қатты қайғырды. Өзінің балалық шақтағы тәжірибесіне сүйене отырып, Диккенс қорқынышты жағдайда еңбек ететіндерге "күшіммен соққы беруге" бел буды. Джон Стюарт Миллдің Луиза Градгринд сияқты қатаң білімі болды, ол талдау, логика, математика және статистикалық жаттығулардан тұрды. Жиырма жасында Милл нервтік ауруға шалдықты, өйткені оның әкесі білімінде талдау мен математикаға салған қатаң мәні эмоциялық қабілетін әлсіреткенін сезінді. Кітапта Луиза да сондай жолмен жүреді, өзін-өзі жеткізе алмай, құрғақ білімінің салдарынан уақытша депрессияға ұшырайды.

Фактілер мен қиял

Фактілердің бекінісі – ең практикалық мырза Градгринд және оның үлгі мектебі, ол тек "Фактілерді" ғана оқытады. Оқу бағдарламасында ешқандай қиял немесе эстетикалық пәндер жоқ, ал талдау, дедукция және математикаға ерекше мән беріледі. Фантазия, Фактілерге қарама-қарсы, Слири циркімен бейнеленеді. Градгринд пен Баундерби Слириді ақымақ санаса да, адамдарды көңіл көтеру қажеттігін түсінген – Слири. Цирк артисінің қызы Сисси мектепте жақсы оқи алмайды, көптеген фактілерді есте сақтай алмайды, бірақ ол шынайы ізгілікке ие және қанағаттанған. Градгриндтің ұлы Том өзінің тәрбиесіне қарсы шығып, құмар ойыншы және ұрыға айналады, ал Луиза эмоционалды түрде дамымай қалады, жас кезінде де, бақытсыз некедегі әйел ретінде де сезімсіз болып өмір сүреді. Градгриндтің ұстанымдарын ұстанатын Бицер, мейірімсіз жекебасшылға айналады.

Ресми іс-әрекет және тыңшылық

Мистер Боундерби балалық шағы туралы әңгімелер құрастырумен және өзінің тәрбиесінің нағыз жайын жасырумен айналысады, ол романның соңында ашылады. Өзі тыңшы емес болғанымен, Спарситтің әдейісінен құпия әйелдің оның анасы екенін айтуы оны құртады, және ол Жосияның тәрбиесі мен ойдан шығарылған әңгімелері туралы сырларын ашады. Мистер Боундерби есептеу кестелері мен статистика арқылы қадағалайды және Коктаун халқын мақтанға салынуы үшін үнемі жасырын сөкпейді. Бұл Боундербиге, сондай-ақ басқалардың тыңдағандарынан алған арсыз білімімен мақтанатын миссис Спарситке де жоғарылық сезімін береді. Боундербидің үстемдікке ұмтылысы Блэкпулдің оған ажырасу рәсімдері және оның фабрикасындағы кәсіби одақ қозғалысы туралы әңгімелерінде көрінеді, ол оны "алтын қасықпен ұсынылған тасбақа сорпасы мен елік етіне тойып жеуге" тырысады деп айыптайды. Романның барлық "қадағалаушылары" әлдебір жолмен құлайды.

Адептілік

Диккенс бұл романда байларды моральдық тұрғыдан таза емес деп көрсетеді. Боундербиде ешқандай моральдық принцип жоқ, мысалы, ол Блэкпулды "жаңалыққа" байланысты жұмыстан босатады. Ол өзін мүлдем әдепсіз ұстайды, жиі ашуға беріледі. Балалық шағы туралы өтірік айтады. Хартхауз, той-қуанышқа ден қоятын адам, өзінің айтуынша, "моральдық жағынан дамымаған" болғандықтан, білмей тұрып апатқа себеп болатын "мұз тауына" теңеледі. Стивен Блэкпул, мұңайған жұмысшы, мінсіз моральмен қаруланған, әрқашан уәделерін орындайды және әрқашан басқаларды ойлайды, Сисси Джуп та сондай.

Адамның моральдық дәрежесінің рөлі

Диккенс «Қиын кезеңдер» романында әлеуметтік таптың жеке адамдардың моральдық қағидаларына қалай әсер ететіні туралы демалыссыз ойға дайын. Осы тақырыпқа қатысты контрастты кейіпкерлер – Стивен мен Рейчел, Том мен мырза Баундерби. Стивеннің адалдығы мен Рейчелдің мейірімділіктері жоғары топтағы адамдарда емес, керісінше, Баундерби сияқты бейкүнә фабрика иелерінен қысым көрген еңбекқор халықтың арасында көрінеді. Бұл қасиеттер Стивен күн сайын тыңғырықпен жұмыс істейтін кезінде, әріптестерінің атын сақтап қалу үшін қаладан кетуге шешім қабылдағанға дейін, Рейчел оны қолдап, өзін асырау үшін күрескенде қайта-қайта көрінеді. Осы мінез-құлықтарға қарамастан, мырза Баундерби төменгі таптың қиындықтарын мойындаудан бас тартады, Стивеннің көмек сұрауын мүлдем елемейді. Басқа аристократ кейіпкерлер ашықтан-ашық әдепсіздікке барады, мысалы Том әпкесінің ақшасын ысыраптап, қарызға батып, содан кейін банк тоналайды және тіпті өзінің ісі үшін екінші адамды кінәлі етеді. Томның өзі де алдаушыл, өйткені ол кінәсін жасырып, дәлелдер тек оған нұсқай алады. Алайда, Стивеннің банк тонағаны туралы жаңалық тарағанда, ол Коктаунға оралып, проблемаларын шешіп, атын ақтап алуға асығады. Қорытындылай келе, әлеуметтік жағдайы әртүрлі кейіпкерлердің арасындағы моральдық айырмашылық Диккенстің идеясын көрсетеді: табиғатта заң бар, ол жоғары лауазымды емес адамдарда бұзылмайды. Стивеннің дұрыс пен бұрыс туралы түсінігі Том мен Баундербиге сіңген утилитаризмнің жасалма құндылықтарымен таза.

Әдеби мәні және сын

Сыншылар романға қатысты әртүрлі пікір білдірді. Джон Раскин «Қиын кезеңдер» романын Диккенстің маңызды әлеуметтік мәселелерді зерттегендіктен сүйікті туындысы деп жариялады. Алайда, Томас Маколей оны «жалтақ социализм» деп атады, себебі Диккенс сол кездегі саясатты толыққанды түсінбеген. Эдвин Перси Уиппл «Скрибнер» журналында романды сынға алып былай деді: «"Қиын кезеңдер" – Диккенстің саяси экономияға қатысты сатирасы, ол туралы Диккенс аз білген, ал білгені оның мейірімді сезімдерін ренжітті», – деп сенді, Диккенстің пайдалы білімді сынауы қате болды. Джордж Бернард Шоу «Қиын кезеңдер» романын «қазіргі әлемнің бүкіл индустриялық құрылысына қарсы құмарлықпен жасалған көтеріліс» деп бағалады. Бірақ ол романды сол кездегі кәсіподақтарды дұрыс бейнелемегені үшін сынады, улы тіл білгір Слэкбриджтің «орта таптың қиялынан туған» тұлға екенін айтты. Диккенстің басқа романдарынан өзгеше екенін ойлап, Шоу: «Көп оқырмандар бұл өзгеріске көңілі тоймайды. Ал кейбіреулері Диккенсті алғаш рет оқығандай сезінеді» деді. Ф. Р. Ливис «Ұлы дәстүр» кітабында осы кітапты негізінен моральдық нақыл ретінде сипаттап, «Диккенстің барлық туындыларының ішінде оның генийінің барлық күштері осында жинақталған – бұл толыққанды және күрделі өнер туындысы» деді. Алайда, бұл пікірін ол кейін «Диккенс – романист» кітабында қайта қарап, Диккенстің күші мен шеберлігі басқа туындыларында толыққанды көрініс тапқанын мойындады. Уолтер Аллен «Қиын кезеңдер» романын «өндірістік қоғамды сынаудың теңдесі жоқ туындысы» деп сипаттады, бірақ осы туынды Д. Х. Лоуренстің еңбектерімен ығыстырылды. Г. К. Честертон оны «оның әңгімелерінің ең қатал туындысы» деп атады, ал Джордж Оруэлл романды (және Диккенстің өзін) «батыл ашуы» үшін жоғары бағалады.

Бейімделулер

Роман 1915 жылы Томас Бентли режиссерлік еткен «Қиын кезеңдер» атты үнсіз фильм ретінде бейімделді. 1988 жылы португал режиссері Жоао Ботельхо романды үлкен экранға бейімдеді – «Қиын кезеңдер» (толыққанды қара-ақ түсті фильм) іс-қимылын 1980-жылдардағы Португалиядағы белгісіз өнеркәсіптік қалаға көшірді. «Қиын кезеңдер» BBC радиосы үшін екі рет бейімделді: 1998 жылы Джон Вудвайн Градгринд, Том Бейкер Джозиа Баундерби және Анна Масси ханым Спарсит рөлінде ойнаса, 2007 жылы Кеннет Кранхам Градгринд, Филипп Джексон Баундерби, Алан Уильямс Стивен, Бекки Хиндли Рейчел, Хелен Лонгворт Луиза, Ричард Ферт Том және Элеонора Брон ханым Спарсит рөлінде ойнады. Театрда Стивен Джеффрис «Қиын кезеңдер» романын сахналық қойылымға бейімдеп, 1988 жылы Майк О'Брайен режиссерлік еткен «Энсембл» театрында төрт актерлік пьеса ретінде қойылды. Кейіннен Майкл О'Брайен оны сахнаға бейімдеп, 2000 жылы Канаданың Ұлттық өнер орталығында Марти Мараден режиссерлік етті. 2018 жылы «Northern Broadsides» Деб МакЭндрю жазған және Конрад Нельсон режиссерлік еткен қойылымды гастрольдік турға шығарды. Роман британдық теледидар үшін екі рет мини-сериал ретінде бейімделді: 1977 жылы ITV Патрик Аллен Градгринд, Тимоти Уэст Баундерби, Розали Кратчли ханым Спарсит және Эдвард Фокс Хартхаус рөлінде ойнаса, 1994 жылы BBC Боб Пек Градгринд, Алан Бейтс Баундерби, Диллис Лэй ханым Спарсит, Билл Патерсон Стивен, Харриет Уолтер Рейчел және Ричард Грант Хартхаус рөлінде ойнады.