Мир Хоссейн Мусави: Ирандық реформатор саяхатшы және сәулетші

Кіріспе

Ирандық реформашы саясаткер және сәулетші (1942 жылы туған) Мир Хосейн Мусави Хамене (میرحسین موسوی خامنه, ; 1942 жылдың 2 наурызында туған) – ирандық реформашы саясаткер, суретші және сәулетші, 1981 жылдан 1989 жылға дейін Иранның 49-шы және соңғы премьер-министрі қызметін атқарған. Ол 2009 жылғы президенттік сайлауда реформашы кандидат болды және сайлаудан кейінгі наразылықтарда оппозицияның жетекшісіне айналды. Мусави 2009 жылға дейін Иран өнер академиясының президенті болып қызмет етті, бірақ консервативті билік оны қызметтен шеттетуге мәжбүр етті. Мусави өзін әрқашан реформатор санап, 1979 жылғы революция конституциясы шеңберінде өзгерістерді қолдағанмен, 2023 жылдың 3 ақпанында Иранның Жоғарғы көшбасшысы Әли Хаменеидің ирандықтарды зорлықпен басуына жауап ретінде Ислам Республикасы конституциясына қарсы екенін жариялады және конституцияны толық өзгертіп, Иранның саяси жүйесінде түбегейлі өзгерістер жасау үшін жалпыхалықтық референдум өткізуді ұсынды. Революцияның алғашқы жылдары Мусави Ислам Республикалық партиясының ресми газеті «Джомхури-йе Эслами» газетінің бас редакторы болды, кейін Сыртқы істер министріне, содан кейін Премьер-министр қызметіне тағайындалды. 1989 жылғы конституциялық өзгерістерде осы лауазым жойылғанға дейін ол Иранның соңғы премьер-министрі болды, содан кейін 20 жылға жартылай зейнеткерлікке шықты. Мусави әлі де Мәдениетті зерделеу кеңесі мен Мәдени революцияның жоғары кеңесінің мүшесі болып табылады, бірақ ол көп жылдан бері олардың отырыстарына қатыспайды, бұл саяси сарапшылар мен комментаторлар оның наразылығының белгісі ретінде қарастырылады. 2009 жылғы Иран президенттік сайлауына Мусави жартылай зейнеткерлікке шығып, қазіргі Иран президенті Махмуд Ахмадинежадтың үкіметіне қарсы екі реформашы кандидаттың бірі ретінде түсті. Ресми нәтижелерге сәйкес, ол сайлауда жеңіске жетпеді, ал дауыс берудің бұрмалануы мен манипуляциялануына байланысты оның үгітшілері ұзаққа созылған наразылықтарды тудырды, ол ақырында үкіметке және Жоғарғы көшбасшыға қарсы ұлттық және халықаралық қозғалысқа айналды. Зорлықпен басуға қарамастан, ол «Жасыл қозғалыстың» жетекшісі болып қала береді, бірақ Иран билігі оны қатаң шектеулерге ұшыратты. Қазіргі уақытта ол әйелі Захра Рахнавард пен Мехди Каррубимен бірге үй қамауында отыр.

Iranian reformist politician and architect (born 1942)

Mir Hossein Mousavi Khameneh (میرحسین موسوی خامنه, ; born 2 March 1942) is an Iranian reformist politician, artist and architect who served as the 49th and last Prime Minister of Iran from 1981 to 1989. He was a reformist candidate for the 2009 presidential election and eventually the leader of the opposition in the post election unrest. Mousavi served as the president of the Iranian Academy of Arts until 2009, when conservative authorities removed him. Although Mousavi had always considered himself a reformist and believed in promoting change within the 1979 Revolution constitution, on 3 Feb 2023, in response to the violent suppression of Iranians by Ali Khamenei, the Supreme Leader of Iran, he announced opposition to the Islamic Republic constitution and asked for a widespread referendum to fully change the constitution and make a fundamental change in Iran's political system. In the early years of the revolution, Mousavi was the editor in chief of Jomhouri e Eslami, the official newspaper of the Islamic Republican Party, before being elevated to Minister of Foreign Affairs and eventually the post of Prime Minister. He was the last Prime Minister of Iran prior to the elimination of that position in the 1989 constitutional changes; he then went into semi retirement for the next 20 years. Mousavi remains a member of the Expediency Discernment Council and the High Council of Cultural Revolution; he has not participated in their meetings for years, which is interpreted by political analysts and commentators as a sign of his disapproval. For the 2009 Iranian Presidential election, Mousavi came out of semi retirement and ran as one of two Reformist candidates against the administration of incumbent Iranian President Mahmoud Ahmadinejad. According to official results, he did not win the election, and following alleged vote rigging and manipulation, his campaign sparked a long protest that eventually turned into a national and international movement against the government and Supreme Leader. Despite the violent crackdown, he remains the leader of the Green Movement but has been severely restricted by Iranian authorities. He is currently under house arrest along with his wife Zahra Rahnavard and Mehdi Karroubi.

Ерте өмірі, білімі және мансабы

Сейед Мир Хосейн Мусави 1942 жылдың 2 наурызында Иранның Шығыс Әзірбайжан облысының Хаменех қаласында дүниеге келген. Ол этникалық азербайжан, оның әулеті Табриз қаласынан шыққан. Оның әкесі Мир Исмаил Табризден келген шай саудагері болған. Мусави Хаменехте өсті, 1958 жылы орта мектепті бітіргеннен кейін Тегеранға көшіп келді. Мусави Хаменеидің туысы: Мусавидің әжесі Хаменеидің әкесінің қарындасы. Ол Тегеран ұлттық университетінде (қазіргі Шахид Бехешти университеті) архитектура мамандығы бойынша бакалавр дипломын алды, көбінесе дәстүрлі ирандық архитектураға баса назар аударды. 1969 жылы Мусави университеттегі студент, мүсінші мамандығы бойынша оқыған Захра Рахнавардқа үйленді, ол Әли Шариатидің белгілі студенттерінің бірі болған. Рахнавард кейін Альзахра университетінің ректоры және Иранның бұрынғы президенті Мұхаммед Хатаминың саяси кеңесшісі болды. Олардың үш қызы бар, барлығы азербайжан, парсы, ағылшын және араб тілдерінде сөйлейді.

Иран революциясы

Мусави мен оның әйелі Иран революциясының табысына белсенді үлес қосты. Ол Шах Мохаммад Реза Пахлавидің монархиясына қарсы көшеде наразылық акциясын ұйымдастырғаны үшін түрмеге қамалған. Одан кейін ол күреске белсенді түрде қатысты. Бастапқыда ол Хабиболла Пейманмен бірге «Жауынгерлік мұсылмандар қозғалысы» (Jonbesh e Mosalmanan e Mobarez) құруға қатысты, бұл оны революция жетекшісі Рухолла Хомейнидің жақын серігі Мұхаммед Бехештимен біріктірді, соның салдарынан ол Әли Шәриатимен бұрынғы байланыстарын үзіп, жаңа одақ құрды. «Джомхури е Эслами» газетінің бас редакторы ретінде ол Ислам Республикасының бірінші президенті Аболхасан Банисадрды қатты сынады, Банисадр парламентте сәтті импичменттен кейін 1981 жылы Францияға қашқанға дейін қарсыласты. Банисадр президенттік лауазымда болғанда премьер-министр Мұхаммед Әли Ражай Мусавиді сыртқы істер министрі етіп ұсынды, бірақ Банисадр бұл ұсынысқа қарсы болды және Мусави тағайындалмады. 1981 жылдың 15 тамызында Ражай кабинетіндегі үкіметті қайта құру аясында Мусави сыртқы істер министрі болып тағайындалды. Ислам Республикасының сол қанатындағы Мусави мен Иранның қазіргі жетекшісі Али Хаменеи (Республиканың оң қанатында) арасындағы қайшылықтар олардың сегіз жылдық бірлескен басқару кезеңінде де жалғасты. Көптеген сарапшылар оның Иран экономикасын басқаруын, Иран-Ирак соғысы кезіндегі азаматтық және экономикалық басшылығын, сондай-ақ Иранның халықаралық оқшаулануын азайтуға жасаған күш-жігерін жоғары бағалайды. Ал кейбіреулер оны «болжамсыз» деп еске алады, оның саяси жүйедегі бәсекелестерінен гөрі Иранның күрделі саяси жүйесінде өте қиындықтарға тап болды. 1986 жылы Мусави Иран-Контра ісінде және құпия келіссөздерде маңызды рөл атқарды, АҚШ-қа Ливандағы американдық тұтқындарды босатуға көмектесу үшін Иран армиясына Иран-Ирак соғысы үшін өте қажет болған американдық қару-жарақ пен қосалқы бөлшектерді сатуға келісті. Осы түзетулердің бірі премьер-министр лауазымын жойды. Рафсанджани 1989 жылдың 28 шілдесінде Иранның төртінші президенті болып сайланды және 1989 жылдың 3 тамызында президенттік қызметін бастады. Мусавидің премьер-министрлік өкілеттігі де сол күні аяқталды. Мусави Рафсанджани басқаратын жаңа үкіметке қатысуға шақырылмады және ол қоғамдық өмірден мүлдем жоғалып кетті. Фильмнің табысының апатқа айналуы туралы Моталеби былай деді: Бір күні Мохсен Махмалбаф бірнеше адамды жинап, «Біз революция жасадық, ал осы актерлер заңсыздыққа жол береді» деп жазылған мазмұны бар өтінішке қол жинауды бастады. Олар Тегеран университетінің жанындағы Революция алаңындағы театрдың алдында осы жұмысты істеді. Олар: «Театрлар толған, ал жұма намазына ешкім келмейді» деді. Сөйтіп, менің фильмім тоқтатылды. Содан кейін біздің фильміміз туралы сұрақ қоюға кезекте тұрған тілші сол кездегі премьер-министрге (Мир Хосейн Мусавиге) барып: «Кинотеатрларда көрсетіліп жатқан фильмнің авторы майданға барғандардың проблемалы екенін көрсеткісі келеді» деді. Премьер-министр: «Бұл – ескі интеллигенцияның қалдықтары, олар көп ұзамай тарих қоқысқа тасталады» деп жауап берді. Малек Мотией жұмыссыз қалды және гаражын кондитерлік дүкенге айналдырды. Гадери кеңсесіне күріш қаптарын салып, күріш сатушы болды. Фердин де кондитерлік дүкен ашты, мен оны көруге барғанда, ол маған ұялмасын деп, клиенттер келгенше сыртта күтетінмін. Бұлардың бәрі мен ешқашан кешірмейтін ақылсыздықтардың нәтижесінде болды.

Mousavi and his wife had an active role in the success of the Iranian Revolution. He was imprisoned for organizing street protests against the monarchy of Shah Mohammad Reza Pahlavi. became more actively involved in the struggle. He initially participated in the establishment of the Jonbesh e Mosalmanan e Mobarez (Movement of Militant Muslims) alongside Habibollah Peyman which eventually led him to join ranks with Mohammad Beheshti, who was a close associate of the revolution leader, Ruhollah Khomeini, and abandoned his previous connections with Ali Shariati. As the chief editor of Jomhouri e Eslami, he was a loud critic and opponent of Abolhassan Banisadr, the first president of the Islamic Republic, until the latter's 1981 flight to France, following a successful impeachment by parliament. During Banisadr's presidency, the prime minister Mohammad Ali Rajai nominated Mousavi as his foreign minister, however Banisadr opposed the nomination and Mousavi was not appointed. On 15 August 1981, as part of the restructuring of the government in Rajai's cabinet, Mousavi was appointed foreign minister. The conflicts between Mousavi, who belonged to the left wing of the Islamic Republic, with Ali Khamenei (the current leader of Iran), who belonged to the right wing of the Islamic Republic, continued during their eight years of shared governance. Many analysts praise his handling of Iran's economy, his civil and economic leadership during the Iran–Iraq War, and his efforts to end Iran's international isolation. Others remember him as being "unpredictable" and less able to navigate Iran's labyrinthine political system than were his rivals. In 1986, Mousavi played a great role in the Iran–Contra affair and secret negotiations and dealing with USA on helping them free the American hostages in Lebanon, in return for sale of the American weapons and spare parts that Iran's army badly needed for the Iran–Iraq War. One of these amendments abolished the position of Prime Minister. Rafsanjani was elected as the fourth president of Iran on 28 July 1989, and became the president on 3 August 1989. Mousavi's premiership ended on the same date. Mousavi was not invited to be a participant in the new government headed by Rafsanjani, and disappeared from the public sphere. About how the film's success was turned into disaster Motalebi says: In one friday Mr. Mohsen Makhmalbaf gathered a couple of people and they started collecting signatures for a petition which was written on a scroll, stating that "We have made a revolution while these actors are transgressors." They did it right in front of that theater in the Revolution Square near the university of Tehran. They said "Look how theaters are crowded while friday events are deserted." That's how they stopped my film. Then a reporter who was queued to ask something about our film, went and told the then prime minister (Mir Hossein Mousavi) "There is a film in theaters whose writer wants to convey that people who are fighting in the fronts are problematic persons." The prime minister replied "These are leftovers of junk intellectuals who will soon go to the dustbin of history." Malek Motiei became jobless and turned his garage into a pastry shop. Ghaderi put some rice bags in his office and became a rice dealer. Fardin opened a pastry shop too and when I went to visit him, I used to wait outside as long as there were no customers so that he wouldn't feel ashamed when he saw me. These were all caused by those illogical efforts which I will never forgive.

1988 жылғы түрмедегі қырғын

2018 жылдың 12 желтоқсанында Amnesty International 1988 жылдың 13 желтоқсанында Австрияның ұлттық телерадиокомпаниясы ORF (хабар таратушысы) Мир Хосейн Мусавимен жасаған сұхбатын жариялады. Мусавиден ол қызмет еткен кезеңде Иран түрмелеріндегі жаппай өлім жазалары туралы сұралды. Мусави: "Біз оларды басып тастадық" деп жауап берді. Amnesty International есебінде Мусавидің жауабы сынға алынып, "Ол неге мойындағанын түсіндірмей, Иран Халық Моджахедтері Ұйымының (PMOI) 1988 жылғы шілдедегі қарулы шабуылына сын айтуға баса назар аударады" делінген. Есепте былай делінеді:
2009 жылдан бері, ол реформаторлық оппозиция жетекшісі ретінде саясатқа қайта оралғаннан бастап, Мир Хосейн Мусави 1988 жылғы түрмедегі жаппай қырғын туралы сұрақтарға көбінесе жауап бермеуге немесе олар оның үкіметінің білімінен тыс жерде болғанын мәлімдеуге тырысады. Осылайша, ол өлімдерді тоқтатуға, тергеуге немесе кем дегенде оларды ашық түрде айыптауға тырыспағанын ақтауға ұмтылады. Алайда Amnesty International мұрағатындағы құжаттар Amnesty International ұйымының Мир Хосейн Мусави үкіметінің жоғары лауазымды шенеуніктеріне қамаудағылардың жаппай өлім жазалары туралы хабарларға қатысты бірнеше рет алаңдаушылық білдіргенін көрсетеді.

Саясаттағы қызметі

1989 жылы Ислам Республикасының негізін қалаушы Хомейни қайтыс болғанда, Мұсави үкіметте қабылданбады. Сонымен қатар, ол сурет салу және поэзия жазуға деген құштарлығын дамытты. Ол Шахид Бегешти университетінде профессор болып жұмыс істеді, кейін Тарбиат Модарес университетінің академиялық құрамына қосылды. Оның негізгі мамандығы – сәулет өнері, және Тегерандағы Каноун-э-Тохид, Шираздағы Бейнолхарамин базары, Тегеранның Бехешт-э-Захрасындағы Хафт-э-Тир шейіттерінің кесені, сондай-ақ президенттік резиденциядағы Салман мешіті оның жұмыстарының мысалдары болып табылады. Соңғы жылдары ол сурет салумен көбірек айналысып, көптеген көрмелерге қатысты.

2009 жылға дейінгі

Мұсави 1997 жылғы сайлауда президенттікке түсуден бас тартты, бұл реформаторлардың оның бұрынғы министрлік кабинетінің мүшесі, сол кезде көпке таныс емес дін ғибраткері Мұхаммад Хатамиға жүгінуіне әкеп соқты, ол көп дауыспен сайланды. Хатами басқарған кезеңде Мұсави президенттің аға кеңесшісі болып қызмет етті. Мұсави 2005 жылғы Иран президенттік сайлауында реформаторлық альянстың басты кандидаттарының бірі саналды. Дегенмен, 2004 жылдың 12 қазанында президент Мұхаммад Хатамимен және Иранның маңызды реформаторлық партияларының бірі – Жауынгер дін қызметкерлері қауымдастығының басшылары Мехди Карруби мен Мұхаммед Мусави Хоинихамен кездескеннен кейін ол бұл ұсыныстан ресми түрде бас тартты.

2009 жылғы президенттікке үміткерлік

Саяси үнсіздіктің 20 жылынан кейін 2009 жылдың 9 наурызында Мусави 2009 жылғы Иран президенттік сайлауына қатысу ниетімен келеді деп мәлімдеді. Оның басты мақсаттары: әлеуметтік әділдік, теңдік және әділдікті орнату, сөз бостандығын қамтамасыз ету, жемқорлықпен күресу және Иранның баяулап қалған жекешелендіру процесін жылдамдату, соның арқасында Иранды "қаражатқа негізделген экономикадан" шығару еді. Мусави сол кездегі консервативті президент Махмуд Ахмадинежадты экономиканы тиімсіз басқарғаны үшін сынап, Иран "мұнай бағасының жоғары болған кезінде, ол (Ахмадинежад) бағалар төмендеуі мүмкін деген жағдайды ойластырды ма?" деп сұрады. 2009 жылдың 16 наурызында Иранның бұрынғы президенті Хатами Мир Хосейн Мусавиді қолдап, сайлауға қатыспау шешімін қабылдады.

Платформа

Мұсави тәуелсіз ұстамды реформатор кандидат ретінде қатысты. Иран реформаторларының бастаушыларының бірі болғанымен, ол консерваторлардың көптеген принциптерін бөліседі. Көптеген реформаторлық партиялар, оның ішінде реформаторлық Исламдық Ирандық қатысу фронты, негізгі кандидаттығы Хатамиға тиесілі болды, оның кандидатурасын соңғысы сайыстан бас тарқаннан кейін қолдады. Дегенмен, реформаторлық қозғалыстың көптеген жақтастары Мұсавидің реформаторлық партиялардың принциптерін қабылдамағаны себебімен қарсылық білдірді. Мұсави өзі реформатор ретінде қатыспайтынын мәлімдесе де, түрлі партиялардың, реформаторлық және консерваторлық, қолдауын қабылдауға дайын екенін көрсетті. Ол Иран саясатының ортасынан сайлауалды науқанын бастады; уақыт өте келе реформаларды қолдайтынын жариялап, сол қанатка қарай жылжыды. Консерваторлық лагердің белсенді мүшелерінің бірі, мысалы Эмад Афруг, сондай-ақ консерваторлық «Джомхури-е Эслами» газеті Мұсавидің кандидатурасын қолдағанмен, ол ең ірі консерваторлық партиялардың ресми қолдауын алмады. Оның кандидатурасы консерваторларға Махмуд Ахмадинежадты қолдауды қиындатты, ал «Жауынгер руханағдарлар қауымдастығы» сияқты ірі консерваторлық партиялар қазіргі президентті екінші мерзімге қолдамады.

Ішкі саясат

Мұсави телеарналардың жеке меншігіне салынған тыйымды алып тастау үшін конституцияны өзгертуді қалауын бірнеше рет білдірді (қазіргі уақытта барлық ирандық телеарналар мемлекеттік меншікте), сондай-ақ құқық қорғау органдарының бақылауын президентке (олар халықты білдіреді, өйткені халық тікелей халықтық дауыс беру арқылы президентті сайлайды) Жоғарғы көшбасшыдан ауыстырады. Ол "Иранның ережелері мен заңдарын сақтамау мәселесі – қазіргі уақытта елде кездесетін ең үлкен проблема" екенін айтты және ол заңдарды одан әрі қолданудың жолдарын енгізуді қалайтынын, сондай-ақ халықтың үкіметтік мәселелер туралы хабарсыз болуын тоқтатудың маңызды екенін айтты. Оның саясаты ақпарат ағыны үшін еркін орта құру және ұлттық бюджетті түзету болды. Ол жеке, үкіметтік емес телеарналар құруды және "Әдеп полициясының" жұмысын тоқтатуды көздеді. Ол министрліктердегі масштабты өзгерістерге қарсы екенін айтты, Ахмадинежадтың осылай істегенін мәлімдеді. BBC хабарлағандай, Мұсави "Иранда жеке бостандықтарды кеңейтуге шақырды және жеке телеарналарға тыйым салуды сынады", бірақ "елдің даулы ядролық бағдарламасынан бас тартудан бас тартты, оны "бейбіт мақсаттарға" арналған деп мәлімдеді". Иранның ядролық бағдарламасына қатысты оның жоспары радикалды тәсілдерге қарсы шығып, шығындарды азайтуды, сонымен бірге "Иранның азаматтық ядролық технологияны пайдалану құқығын" сақтауды қамтиды. Мұсави елдің ядролық бағдарламасынан бас тартудың "қайта қалпына келтірілмейтін" зардаптары болады екенін және иран халқы ядролық бағдарламаны қолдайтынын айтты.

Сыртқы саясат

Мұсави ұлттық мүдделерді арттыру үшін, басқа елдермен арадағы шиеленісті азайту арқылы сыртқы саясатты белсендіруге тікелей шақырды. Бұл АҚШ президенті Барак Обамамен келіссөздер жүргізуді қамтиды, егер "оның іс-әрекеті оның сөзімен сәйкес келсе". Мұсави жеңіске жеткенін мәлімдеді және жақтастарына оны тойлауға шақырды, нәтижесінде ірі наразылықтар туды. "Бұрын ол революционер болды, себебі жүйедегі барлық адам революционер еді. Бірақ қазір ол реформатор. Ол енді Гандиді де, Че Гевараны да таниды. Егер біз күшпен билікке келсек, оны күшпен ұстап тұруға мәжбүр болар едік. Сондықтан бізде жасыл революция болып жатыр, ол бейбітшілік пен демократияға негізделген." – Мұсавидің өкілі, Мохсен Махмалбаф, 2009 жылғы 19 маусым.

Наразылықтарға байланысты, оппозиция тарапынан Жоғарғы Басшы сайлау нәтижелерін ішінара қайта санауға бұйрық берді. Қайта санау сайлау бюллетендерінің 10 пайызын кездейсоқ санаудан тұрды. Ашықтықты қамтамасыз ету үшін 12 мүшелі кеңес қайта санау процесін теледидардан көрсетті және президент Ахмадинежадтың қайта санаудан кейін де Мұсавиден озып кеткенін мәлімдеді. Қайта санаудан кейін, Қамқоршылар кеңесі сайлауды бекітті, ешқандай бұзушылықтар табылмағанын мәлімдеді және сайлау материалдарын жапты.

Жасыл қозғалыстың басталуы

Ирандық "Жасыл қозғалысы" 2009 жылғы президент сайлауынан кейін болған бірқатар шараларды білдіреді, онда наразылық білдірушілер Махмуд Ахмадинежадты қызметтен алуды талап етті. Мұсави, Мехди Карруби, Хосейн Али Монтазери және Мохаммад Хатами Жасыл қозғалыстың көшбасшылары ретінде танылды. "Менің дауысым қайда?" (رای من کجاست؟) – бұл наразылық акциялары кезінде қолданылған ұран. Ахмадинежадқа қарсы наразылық білдірушілер 1979 жылғы Иран төңкерісінен бері көрілмеген ағылшын тіліндегі фразаны халықаралық назарға тарту үшін жиі қайталап айтты. Иран үкіметі Ахмадинежадтың екі үшін бір бөлігін құрайтын көпшілік дауыспен жеңіске жеткенін жариялады, бірақ Мосави мен Каррубидің қолдаушылары, орталық оппозициялық көшбасшылар, үкіметті дауыс беруді бұрмалауда айыптады. Сайлаудан кейін Ахмадинежад пен басқа консервативті көшбасшылардың оппозицияны "тозаң мен қоқыс" (خس و خاشاک) деп атаған мәлімдемелерінен кейін наразылықтар кеңейіп, ел бойынша жаппай бейбіт шерулер өтті. Иран үкіметі Тегеранда және елдің басқа жерлерінде наразылықтарды тыйым салса, интернетке қол жеткізуді күрт шектесе және оппозицияны қолдайтын кез келген ақпарат құралын цензураласа да, жүздеген мың ирандықтар наразылыққа шықты. Көптеген наразылар қамауға алынды, ал бірнешеуі полиция мен Басидж жасақтарының қолынан қаза тапты. Неда Ағасолтан мен Сохраб Араби қаза болғандардың арасында болды, сондай-ақ түрмеде зорлау фактілері (Таранех Мусави) де анықталды. Сайлаудан кейін үкімет шетелдік және ирандық БАҚ-тың оппозициялық қызметке қатысты бейнематериалдар мен ақпаратқа қол жеткізуін қатаң шектеді. Осының салдарынан, жаппай көшедегі наразылықтар мен студенттік наразылықтардың көріністерін өздері қатысушылар түсірді.

Мұсавидің немере інісінің өлімі

Сейед Әли Мұсави Мұсавидің туған інісінің ұлы еді. Әли Мұсави 2009 жылғы 27 желтоқсанда, 2009 жылғы Иран сайлауына қатысты наразылықтар кезінде, Махмуд Ахмадинежадтың даулы жеңісіне қарсы демонстрациялар барысында қауіпсіздік күштері тарапынан арқасынан немесе кеудесінен атылып қайтыс болды деген хабар тарады. Ирандық кинорежиссер, Мир Хосейн Мұсавидің шетелдегі сайлау штабының ресми өкілі Мохсен Махмалбаф BBC News-ке берген сұхбатында, Сейед Әли Мұсавиге оның атылғанға дейін бірнеше күн бұрын Иранның құпия полициясы бірнеше рет қоңырау шалып, "Біз сені өлтіреміз" деген қорқыту айтқанын мәлімдеді. Ол қайтыс болғаннан кейін денесі Эбн-э-Сина ауруханасына жеткізілді, онда наразылық білдіргендер жиналды. Иран қауіпсіздік күштері наразылықты тарату үшін көз жасыртатын газ қолданды. Кейін үкімет оның денесін алып, наразылықтарды басу мақсатымен белгісіз жерге жасырғаны белгілі болды.

Үй қамауы

Мұсави мен оның әйелі, сондай-ақ тағы бір оппозициялық саяхаткер Мехди Каруби 2011 жылдың ақпан айында араб әлеміндегі көтерілістерді қолдау үшін шерулер ұйымдастыруға шақырғаннан кейін үй қамауына алынды. 2013 жылдың 2 ақпанында Иран қауіпсіздік күштері Мұсавидің екі қызы – Захра мен Наргес Мұсавиді олардың үйінен ұстады. Жартылай ресми ILNA ақпарат агенттігі олардың сұраққа тартылып, содан кейін сол күні босатылғанын хабарлады. 2013 жылы Хасан Рухани президент болып сайланғаннан кейін Мұсави мен Рахнавардтың жақын арада үй қамауынан босатылатыны туралы жарияланды. Дегенмен, 2021 жылға дейін ол әлі де үй қамауында болды. 2019 жылы Мұсавиге аптасына бір рет үйден шығуға рұқсат берілді. Сонымен қатар, оның жақын туыстары да кез келген уақытта оны зиярат ете алатын болды. Оларға сонымен қатар ұялы телефон мен спутниктік теледидардан пайдалануға рұқсат берілді.