Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шотландияның тарихқа дейінгі кезеңдері
Prehistory of Scotland
Археология мен геология Шотландияның тарихқа дейінгі кезеңдерінің құпиясын ашуды жалғастыруда, римдіктер Шотландияны жазба тарихына енгізгенге дейінгі күрделі өткенді ашып көрсетеді. Көшпенді халықтардың мәдениеттері Еуропа және одан да алыс аймақтарға тараған, бірақ осы нақты географиялық аймаққа назар аудару Шотландиядағы кең таралған ескерткіштер мен қалдықтардың пайда болуына, сондай-ақ Шотландия тарихының алғы тарихына түсінік береді. Ауқымды ашық далалардың қарқынды егіншілікке ұшырамауы және бұрын тас ағаштан қол жетімдірек болуы Шотландияға ежелгі дәуірдің іздерін көруге мүмкіндік беретін көптеген қолжетімді орындарды сыйлады.
Archaeology and geology continue to reveal the secrets of prehistoric Scotland, uncovering a complex past before the Romans brought Scotland into the scope of recorded history. Successive human cultures tended to be spread across Europe or further afield, but focusing on this particular geographical area sheds light on the origin of the widespread remains and monuments in Scotland, and on the background to the history of Scotland. The extent of open countryside untouched by intensive farming, together with past availability of stone rather than timber, has given Scotland a wealth of accessible sites where the ancient past can be seen.
Шотландияның алыс ежелгі тарихы
Шотландия геологиялық тұрғыдан Еуропадан өзгеше, ол ежелгі Лаурентия құрлығының бір бөлігін құрайды (кейін Солтүстік Американың көп бөлігін жасады). Кембрий кезеңінде Шотландия болған жер қыртысы аймағы Лаурентия құрлығының континенттік шельфінің бөлігі болды, ол кезде әлі экватордың оңтүстігінде орналасқан. Лаурентия Балтика құрлығынан (кейін Скандинавия және Балтық аймағына айналған) Япет мұхитының тарылуымен бөлінді. Екі ежелгі материк кембрий және ордовик кезеңдерінде біріне-бірі жақындады, силур кезеңіндегі тектоникалық бүктелістер алғашқы шотланд жерін судан жоғары көтерді. Соңғы соқтығысу девон кезеңінде болды, Лаурентия плитасының шотланд сегменті Авалонияға (қазіргі Англия мен Уэльстің көп бөлігін қамтитын) шабуыл жасады, бұл қозғалмалы субконтинент бұрын Балтикаға қосылған еді. Бұл соқтығыс үлкен тау тізбегін (кем дегенде қазіргі Альп сияқты биік) құрады, гранитті Батыс және Грампиан тау тізбектерінің қалыптасуына және (карбон кезеңінде) Шотландияның орталық және шығыс бөлігіндегі жанартаулық белсенділікке әкелді. Перм және триас кезеңдерінде Япет мұхиты толығымен жабылып, Шотландия Пангея суперконтинентінің ортасына жақын орналасты. Терциардың басында Лаурентия мен Еуразия арасында конструктивті плита шекарасы (тектоникалық плиталар бір-бірінен алыстайтын) белсенділікке ие болды, оларды бөліп (Шотландияны Лаурентиядан айырды). Бұл үзілу Атлант мұхитын алғаш рет ашты, ал батыс плита шетіндегі субдукция аймағы вулканизмнің жаңа кезеңіне әкелді, бұл жолы Шотландияның батыс жағалауында, Скай, Джура, Мулл, Рум және Арранда жаңа таулар пайда болды. Бұл тектоникалық белсенділік Шотландияның топографиясының негізін қалады: елдің солтүстігі мен оңтүстігіндегі ежелгі таулар, 400 миллион жыл бойы су мен мұздың әсерінен ішінара эрозияға ұшырады, олардың арасында кең құнарлы аңғар және жаңа, жабайы батыс жер бедері бар. Шотландия енді солтүстік умеренді аймақта орналасқандықтан, неоген және квартер кезеңдерінде көптеген мұз басуларға ұшырады, мұздықтар мен олардың серік мұздықтары ландшафтыны әдеттегі мұз басудан кейінгіге айналдырып, өзен аңғарларын ерекше U пішініне дейін тереңдетіп, биік жерлерді мұздық цирктермен және әсерлі пирамидалық шыңдармен жабады. Жазық жерлерде мұз құнарлы мұздық шөбін қалдырып, жойылған жанартауларды (әсіресе ескі карбон кезеңіне жататын) қоршаған жұмсақ материалды эрозиялады, көптеген жартастарды қалдырды.
Scotland is geologically alien to Europe, comprising a sliver of the ancient continent of Laurentia (which later formed the bulk of North America). During the Cambrian period the crustal region which became Scotland formed part of the continental shelf of Laurentia, then still south of the equator. Laurentia was separated from the continent of Baltica (which later became Scandinavia and the Baltic region) by the diminishing Iapetus Ocean. The two ancient continents moved toward one another through the Cambrian and Ordovician periods, with tectonic folding during the Silurian pushing the first Scottish land above water. The final collision occurred during the Devonian period, with the Scottish segment of the Laurentian plate smashing into Avalonia (which contained what is now most of England and Wales), a motile subcontinent which had previously joined with Baltica. This impact threw up a massive chain of mountains (at least as tall as the present day Alps) and saw the formation of the granitic West Highland and Grampian mountain chains and (through the Carboniferous) a period of volcanic activity in central and eastern Scotland. During the Permian and Triassic periods, with the Iapetus Ocean entirely closed, Scotland lay near the centre of the Pangaean supercontinent. At the start of the Tertiary, a constructive plate boundary (at which tectonic plates move apart) became active between Laurentia and Eurasia, pushing the two apart (and parting Scotland from Laurentia). This recession opened the Atlantic Ocean for the first time, and the consequent subduction zone at the western plate margin led to a renewed period of volcanism, this time on Scotland's west coast, producing fresh mountains on Skye, Jura, Mull, Rùm, and Arran. This tectonic activity produced the basis of Scotland's topography: ancient mountains in the North and South of the country, partially eroded by 400 million years of water and ice with a wide fertile valley between them, and a newer, wilder western terrain. With Scotland now in the northern temperate zone, it was subjected to numerous glaciations in the Neogene and Quaternary periods, the ice sheets and their attendant glaciers carving the landscape into a typical postglacial one, overdeepening river valleys into the characteristic U shape and leaving the upland areas covered with glacial corries and dramatic pyramidal peaks. In lowland areas the ice deposited rich fields of fertile glacial till and eroded the softer material surrounding the extinct volcanoes (particularly the older Carboniferous ones), leaving many crags.
Қазіргі адамдардан бұрын
Соңғы мұз аралық кезеңде, шамамен б.з.д. 130,000–70,000 жылдары, Еуропадағы климат бүгінгіден жылырақ болған кездер болды, ал неандертальдықтар кеңінен таралғаннан кейін б.з.д. 40,000 жылдары тағы да жылы кезең болды. Осы дәуірден Англияның оңтүстігінде неандертальдықтарға қатысты орындар табылды, бірақ ертедегі заманауи адамдардың іздері табылған жоқ. Қазіргі Шотландияның бүкіл құрлық бөлігін жапқан қайталама мұз басулар мезолит кезеңінен бұрынғы адам қоныстану орындарының іздерін жойған болуы мүмкін. Содан кейін мұздықтар Ұлыбританияның көп бөлігін шарпып өтті, және мұз 15,000 жыл бұрын шегінгеннен кейін ғана Шотландияда қайтадан тұруға мүмкіндік туды.
During the last interglacial, around 130,000–70,000 BC, there were times when the climate in Europe was warmer than it is today, and after the Neanderthals came to prominence there was another mild spell around 40,000 BC. Neanderthal sites have been found in the south of England from this era, though no traces of early modern humans have been found. Repeated glaciations, which covered the entire land mass of modern Scotland, may have destroyed traces of human habitation that existed before the Mesolithic period. Glaciers then scoured their way across most of Britain, and it was only after the ice retreated about 15,000 years ago that Scotland again became habitable.
Аңшы-жинақшылар
Климат жақсарған сайын мезолиттік аңшы-жинаушылар Шотландияға дейін өз ареалдарын кеңейтті. Бүгінгі күнге дейін бұл туралы ең алғашқы дәлел 2005 жылы Элсриклдің жанындағы Хауберн шаруашылығынан табылған кремнийден жасалған артефакттар. Бұл Шотландиядағы Жоғарғы Палеолит кезеңіне жататын адам қонысының алғашқы және қазірге дейінгі жалғыз дәлелі, шамамен б.з.д. 12000 жылға дейін. Бұл Янгер Дриас және Ломонд Стадиал кезеңдері арасында, қысқы жағдайлардың салыстырмалы түрде қысқа мерзімге қайтып келген кезде пайда болған. Қазіргі Эдинбургтің жанындағы Крэмондтағы ертедегі қоныс шамамен б.з.д. 8500 жылға дейін датирленген. Шұңқырлар мен қазық тесіктері аңшы-жинаушылардың лагерін көрсетеді, ал осы жерде жасалған микролиттік тас құралдары Англиядағы ұқсас стильдегі табылғандардан бұрын пайда болған. Қышқыл топырақта сүйектер мен қабықшалар сақталмаса да, көптеген көмірленген жаңғақ қабықшалары осы кезеңдегі басқа да жерлердегі табылғандарға ұқсас пісіруді көрсетеді, соның ішінде сәл ертеректегі Стар Карр және Нортумберлендтегі Ховик үйі (б.з.д. 7600 жылға дейін, "Британиядағы ең көне үй"), онда қазық тесіктері тұрақты тұруға арналған, әрі басты құрылысқа ие болған. Бұл мезолиттік аңшы-жинаушылардың Шотландияда да қоныстанған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Шығыс жағалаудағы, көлдер мен өзендердегі басқа да орындар, сондай-ақ батыс жағалау мен аралдардағы көптеген тас паналар мен қабықша жинағыштары, маусымдық пайдаланылатын және балық аулауға, сондай-ақ қолайлы материалдары бар жерлерден тас құралдарын тасымалдауға арналған қайықтары бар, өте мобильді адамдардың суретін жасайды. Бен Ловерсте және Глен Диде (Кэрнгорм таулары арқылы өтетін тау өткелі) табылған кремний құралдары осы адамдардың таулы жерлер арқылы ішкі аймақтарға саяхаттауға қабілетті екенін көрсетеді. Скайға қарап тұрған Вестер Ростағы Сэнд, Эпплкростағы тас пана мен қабықша жинағыштарындағы қазба жұмыстары шамамен б.з.д. 7500 жылдары адамдардың сүйек, тас және мүйізден жасалған құралдары болғанын көрсетті, олар теңіз өнімдерімен, балықпен және бұғылармен азықтанды, тамақ пісіру үшін "қазан тастарын" пайдаланды, теңіз қабықшаларынан әшекей жасады, сондай-ақ күлгіш пигментін және күлгіш түс беретін қабықшаларды қолданды.
As the climate improved, mesolithic hunter gatherers extended their range into Scotland. The earliest evidence to date is the flint artefacts found at Howburn Farm, near Elsrickle in 2005. This is the first and so far the only evidence of Upper Paleolithic human habitation in Scotland, around 12,000 BC, which appears to fall between the Younger Dryas and Lomond Stadial periods when cold conditions returned relatively briefly. An early settlement at Cramond, near what is today Edinburgh, has been dated to around 8500 BC. Pits and stakeholes suggest a hunter gatherer encampment, and microlith stone tools made at the site predate finds of similar style in England. Although no bones or shells had survived in the acidic soils, numerous carbonised hazelnut shells indicate cooking in a similar way to finds at other Mesolithic period sites, including the slightly earlier Star Carr and the Howick house in Northumberland, dated to 7600 BC ("Britain's oldest house"), where post holes indicate a very substantial construction, interpreted as a permanent residence for hunting people. This suggests that hunter gatherers could also have settled down in Scotland. Other sites on the east coast and at lochs and rivers, and large numbers of rock shelters and shell middens around the west coast and islands, build up a picture of highly mobile people, often using sites seasonally and having boats for fishing and for transporting stone tools from sites where suitable materials were found. Finds of flint tools on Ben Lawers and at Glen Dee (a mountain pass through the Cairngorms) show that these people were capable of travelling well inland across the hills. At a rock shelter and shell midden at Sand, Applecross in Wester Ross facing Skye, excavations have shown that around 7500 BC people had tools of bone, stone and antlers, were living off shellfish, fish, and deer using "pot boiler" stones as a cooking method, were making beads from seashells, and had ochre pigment and used shellfish which can produce purple dye.
Қола дәуірі
Кеуделер мен мегалитикалық ескерткіштер қола дәуірінде де жалғасты, бірақ үлкен жаңа құрылыстар салу және егістік жерлердің жалпы ауданы азайды. Инвернестің жанындағы Клава кеуделері мен тік тастар күрделі геометрияны және астрономиялық бағытталғандықты көрсетеді, ал олардағы қабірлер негізінен жеке, кішкентай болған, бұл ортақ неолиттік қабірлерден өзгеше. Оңтүстік Уисттегі Кладх-Халланнан б.з.д. 1600-1300 жылдар аралығына жататын мумиялар табылды. Тау бекіністері пайда болды, мысалы, Шотландия шекарасындағы Мелроуз маңындағы Эйлдон төбесі, ол шамамен б.з.д. 1000 жылға дейін созылады және бекінілген төбеде бірнеше жүз үйге орналасқан. Эдинбург қамалындағы қазба жұмыстары б.з.д. 850 жылға жататын қола дәуірінің соңғы материалдарын көрсетті. Б.з.д. бірінші мыңжылдықта қоғам басқару жүйесіне қатысты үлкен өзгерістерге ұшырады, қоныстардың бірігуі байлықты және артық азық-түлік сақталатын жер асты қоймаларын шоғырландырды.
The cairns and megalithic monuments continued into the Bronze Age, though there was a decline in both the building of large new structures and the total area under cultivation. The Clava cairns and standing stones near Inverness show complex geometries and astronomical alignments, with smaller, perhaps individual, tombs instead of the communal Neolithic tombs. Mummies dating from 1600 to 1300 BC have been discovered at Cladh Hallan on South Uist. Hill forts were introduced, such as Eildon Hill near Melrose in the Scottish Borders, which goes back to around 1000 BC and which accommodated several hundred houses on a fortified hilltop. Excavation at Edinburgh Castle found late Bronze Age material from about 850 BC. During the first millennium BC, the society changed dramatically to a chiefdom model, as consolidation of settlement led to the concentration of wealth and underground stores of surplus food.
Темір дәуірі
Б.з.д. 700 жылдар шамасынан бастап Рим дәуіріне дейін созылған Темір дәуірі – римдіктердің жазбаларындағы даулы тайпалар мен ұсақ патшалықтардың бейнесін көрсететін бекіністер мен қорғалған шаруа қожалықтарының дәуірі болды. Кейде тұрғындардың қорғанысқа немқұрайлы қарауы, символдық билік соғысқандай маңызды болғанын көрсетеді. Бритондық (немесе "Притенник") кельт мәдениеті мен тілі б.з.д. 8 ғасырдан кейін Шотландияның оңтүстігіне тарады, бұл, мүмкін, жаппай шабуылдар емес, мәдени байланыс арқылы болған, және патшалықтар жүйесі қалыптасты. Ірі бекінілген елді мекендер кеңейді, мысалы, Шығыс Лотиандағы Вотадини бекінісі – Трапрайн заңы, ол қала сияқты үлкен болды. Кез келген қолайлы жартасқа немесе төбеге көптеген кішкентай дүн, төбе форттары және сақиналы форттар салынды. Шетландтағы Mousa Broch (Моуса Брох) сияқты әсерлі брохтар салынды, ол жартылай сақталған. Мақсаты белгісіз көптеген Souterrain (жер асты жолдары) құрылыс жасалды. Жермен байланысқан аралдық елді мекендер, кранногтар кең таралды; олардың қызметі қорғаныс болды деп саналады.
From around 700 BC and extending into Roman times, the Iron Age was an age of forts and defended farmsteads, which support the image of quarrelsome tribes and petty kingdoms recorded by the Romans. Evidence that at times occupants neglected the defences might suggest that symbolic power was as significant as warfare. Brythonic (or "Pritennic") Celtic culture and language spread into southern Scotland at some time after the 8th century BC, possibly through cultural contact rather than mass invasion, and systems of kingdoms developed. Larger fortified settlements expanded, such as the Votadini stronghold of Traprain Law, East Lothian, which was the size of a town. Huge numbers of small duns, hill forts and ring forts were built on any suitable crag or hillock. The spectacular brochs were built, most impressively the nearly complete Mousa Broch, Shetland. Many Souterrain underground passageways were constructed, though their purpose is obscure. Island settlements linked with land by a causeway, the crannogs, became common; it is thought that their function was defensive.