Кіріспе
Американдық сериялық кісі өлтіруші
Джозеф Пол Франклин (туған Джеймс Клейтон Вонн кіші; 13 сәуір 1950 – 20 қараша 2013) – американдық сериялық кісі өлтіруші, ақ үстемдік идеологиясын ұстанған және 1970 жылдардың соңы мен 1980 жылдардың басында бірнеше кісі өлтірген ішкі террорист. Франклин бірнеше кісі өлтіргені үшін сотталды және өмір бойына төрт рет, өлім жазасына екі рет кесілді. Ол сонымен қатар 1978 жылы журнал баспагері және порнограф Ларри Флинтке, ал 1980 жылы азаматтық құқықтар белсендісі Вернон Джорданға жасалған қастандық әрекеттеріне кінәлі екенін мойындады. Екеуі де жарақаттан аман қалды, бірақ Флинт белден төменге паралич болып қалды. Франклин осы екі көп талқыланған істе де кінәлі деп танылмады және ол қылмыстар болғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң мойындады. Франклин 1977 жылы Джеральд Гордонды өлтіргені үшін 15 жыл Миссури штатының өлім жазасы камерасында өлім күтіп отырды. Ол 2013 жылғы 20 қарашада уытты инъекция арқылы өлім жазасына кесілді.
Ерте өмір
Джеймс Клейтон Вонн кіші 1950 жылдың 13 сәуірінде Алабама штатының Мобил қаласында Джеймс Клейтон Вонн аға мен Хелен Рау Вонның үлкен ұлы және Кэролин, Мэрилин және Гордонның ағасы болып дүниеге келді. Вонның әкесі Екінші дүниежүзілік соғысының қатысушысы және қасапшы болған, ол Вон сегіз жасқа келгенде отбасын тастап кеткен. Оның қарындасы Кэролин: "[Вон аға] келген сайын бізді ұрып-соғатын" деп еске алды, ал олардың анасы Вон ағаны екі рет қоғамдық мастық үшін түрмеге қамаған. Бір отбасылық дос Вонның анасын "толыққанды неміс, өте қатаң, мінсіздікке ұмтылатын әйел" деп сипаттады. "Мен оның [балаларын] ұратынын көрген емеспін, бірақ олар маған осы туралы айтты" және анасы "оны және оның бауырларын қажетсінбегенін" айтты. Ол осы факторлардың эмоционалдық дамуын тежегенін мәлімдеді және "басқа адамдардың жетілуінен кем дегенде он жыл немесе одан да көп қалып қойғанын" айтты. 1960 жылдары Франклин Адольф Гитлердің "Менің күресім" кітабын оқығаннан кейін нәсілдік соғыс бастауға шақырылды. Кейін ол: "Мен оқыған ешбір кітапты осылай сезінбедім. Ол кітапта бір ерекше нәрсе болды" деп ойлады. 1970 жылдардың басында ол Вирджиниядағы Америкалық нацистік партияның конференциясына Дэвид Дьюк (сол кезде студент) және Дон Блэкпен бірге сапар жасады.
Қылмыстар
Франклин өмірінің көп бөлігінде, Шығыс жағалауында шарлап, өзін нашар деп есептеген адамдардан, әсіресе қара және еврей халқынан "дүниені тазартуға" мүмкіндік іздеді.
1977 жыл
1977 жылдың 29 шілдесі: Франклин Теннесси штатының Чаттануга қаласындағы Бет-Шалом синагогасын өртке салған, оны толығымен қиратқан. Сол жұма күні кешке ғибадат етушілердің бір бөлігі ерте кеткендіктен, адам шығынының алдын алуға мүмкіндік болды, себебі миньянда болуға жеткілікті адам болмады. 1977 жылдың 7 тамызы: Франклин Висконсин штатының Мэдисон қаласындағы East Towne Mall саябағындағы тұрақта Альфонс Мэннинг және Тони Швенн деген жас, әртүрлі нәсілді жұпты атып өлтірді. 1977 жылдың 8 қазанында Миссури штатының Сент-Луис қаласының шетінде Франклин Брит Шолом Кнесет Израиль синагогасының жанындағы бұталарға тығылып, ғибадатта болған топқа оқ атты. Осы оқиғада Франклин 42 жастағы Джеральд Гордонды өлтірді.
1978 жыл
1978 жылдың 6 наурызы: Франклин, кейіннен берген мәлімдемесінде, 44 калибрлі Ruger жартылай автоматты мылтығын пайдаланып, Hustler баспасының иесі Ларри Флинтті және оның адвокаты Джин Ривзді Джорджия штатының Лоуренсвилл қаласында шабуылға алды. Франклин өз жауабында, бұл "Хастлер" журналындағы нәсілдер аралық қарым-қатынасты көрсеткен санына жауап ретінде жасалғанын айтты. 1980 жылдың 15 маусымы: Франклин Артур Смотерс (22) және Кэтлин Микуланы (16) күшті мылтықпен атып өлтірді, олар Пенсильвания штатының Джонстаун қаласындағы Вашингтон көшесі арқылы өтіп бара жатқанда. Смотерс – қара нәсілді, Микула – ақ нәсілді. Қылмыс жасаған күні Франклин Джонстаун қаласының орталығына қарап тұрған орманды төбеде жасырын орын алды және оның көру қабілетіне кіретін ықтимал нысаналарды күтті. Ол бұл қылмыс үшін тұтқындалмады, бірақ тұтқындалғаннан кейін түрмеде берген сұхбатында оны мойындады. 1980 жылдың 25 маусымы: Франклин .44 Ruger тапаншасын пайдаланып, Батыс Вирджиния штатының Покахонтас округінде Нэнси Сантомеро (19) және Вики Дюриан (26) есімді екі автостопшы қызды өлтірді. Ол 1997 жылы Огайо штатының прокурорының көмекшісіне басқа бір іс бойынша тергеу жүргізіліп жатқанда осы қылмысты мойындады. Ол ақ нәсілді әйелдерді көліктің ішіне алып, біреуінің қара нәсілді жігіті бар екенін айтқаннан кейін оларды өлтіруге шешім қабылдағанын айтты. Флорида штатының тұрғыны Джейкоб Бирд 1993 жылы осы айыптаулар бойынша сотталып, түрмеге қамалды. 1999 жылы ол босатылды және Франклиннің мойындауына негізделген жаңа сот процесі тағайындалды. 1980 жылдың 20 тамызы: Франклин Юта штатының Солт-Лейк-Сити қаласындағы Либерти паркіне жақын жерде Тед Филдс пен Дэвид Мартин есімді екі қара нәсілді ер адамды өлтірді.
Тұтқындау, айыптау және түрмеге қамау
Ютадағы екі адамды өлтіруден кейін Франклин АҚШ-тың орталық-батыс аймағына қайтып келді. Кентукки арқылы жол жүріп бара жатып, оны тоқтатып, көлігінде тасымалдап жүрген қару туралы сұраққа тартты. Франклин бұл тексеруден қашып кетті, бірақ құқық қорғау органдары оның көлігінен оны мергеннің өлтірулерімен байланыстыруға болатын жеткілікті дәлелдер тапты. Франклин 1997 жылы Миссури штатында Джеральд Гордонды өлтірді деген айыппен сотталу кезінде қашуға тырысты, бірақ соңында кінәлі деп танылды. Психиатр Дороти Отноу Льюис онымен ұзақ сұхбаттасқаннан кейін қорғау тарапынан куәлік берді, ол Франклиннің параноидтық шизофренияға шалдыққан және сотқа қатысуға жарамсыз деп санайды. Льюис оның қате ойлауын және бала кезіндегі қатыгез зорлық-зомбылық тарихын атап өтті. Франклин Миссури штатының Минерал-Пойнт қаласының жанындағы Потоси түзеу орталығында өлім жазасын күтті. 2013 жылдың тамызында Миссури Жоғарғы соты Франклиннің 20 қарашада өлім жазасына кесілетінін хабарлады. Миссури штатының бас прокуроры Крис Костер жасаған мәлімдемеде, жаза тағайындау арқылы штаттың жоғарғы соты "жәбірленушілер мен олардың отбасылары үшін әділдік орнатуға маңызды қадам жасады" деді.
Атқару
Франклиннің өлім жазасына кесілуіне Еуропалық Одақтың экспортқа тыйым салуы әсер етті, өйткені неміс дәрі-дәрмек өндірушісі Фресениус Каби өз дәрілерінің өлімге әкелетін инъекциялар үшін қолданылуына бас тартуға мәжбүр болды. Жауап ретінде Миссури штаты Франклиннің өлім жазасына кесілуі үшін аты-жөні белгісіз дәріханадан алынған бір препаратты қолданатынын хабарлады. Оның өлім жазасын орындаудан бір күн бұрын АҚШ округтік судьясы Нанет Лагри (Джефферсон қаласы) жаңа өлім жазасына кесу әдісіне қатысты көтерілген алаңдаушылықтарға байланысты өлім жазасын тоқтатты. Сол күні кешке АҚШ округтік судьясы Кэрол Э. Джексон (Сент-Луис) Франклиннің өлім жазасын орындауға қабілетсіз екенін, яғни психикалық жағдайының нашар екенін мәлімдегеніне байланысты екінші тоқтату шешімі шығарылды. Апелляциялық сот екі шешімді де дереу жоққа шығарды, ал Жоғарғы Сот оның соңғы шағымдарын қабылдамады. 2013 жылдың 17 қарашасында жарияланған St. Louis Post Dispatch газетімен сұхбатында Франклин нәсілшіл көзқарастарынан бас тартқанын айтты. Ол өзінің мотивациясы "логикалық емес" болғанын және ішінара зорлық-зомбылыққа толы тәрбиесінің салдарынан туындағанын мәлімдеді. Ол түрмеде қара нәсілді адамдармен қарым-қатынас жасағанын айтып: "Олар да біз сияқты адам екенін көрдім", - деп қосты. Франклин 2013 жылдың 20 қарашасында Миссури штатының Бонне-Терре қаласындағы Шығыс қабылдау, диагностикалық және түзеу орталығында өлім жазасын өтеді. Жазалау 6:07 CST-де басталды және ол 6:17 CST-де қайтыс болды деп жарияланды.
Үш бұқаралық ақпарат құралының куәгерлері Франклиннің ауырсынуды көрсетпегенін айтты. Ол соңғы жазба түрдегі мәлімдеме жасаған жоқ және өлім жазасын орындау кезінде бір сөз де айтпады. Куәгерлердің сөзінше, инъекциядан кейін ол бірнеше рет қабағын жыпылықтатты, бірнеше рет терең дем алды және жұтқыншақтан ішек қозғалды. Олар оның кеудесінің қозғалысы баяулап, содан соң тоқтағанын айтты.
Басқа БАҚ-та бейнелеу
Хантер (1989) – ақ үстемдікші Уильям Л. Пирстің романы. Романның басты кейіпкері – нәсілшіл серийлі кісі өлтіруші Оскар Йегер, ол аралас некедегі жұбайларды өлтіреді. Пирс, Ұлттық Альянстың негізін қалаушы және осыған ұқсас тақырыптағы «Тернердің күнделіктері» романының авторы, кітапты Джозеф Пол Франклинге арнап, Франклин туралы: «Ол ақ адам ретіндегі міндетін сезініп, өз нәсілінің жауапты ұлының істеуі тиіс нәрсені істеді» деген. 1996 жылғы «Ларри Флинтке қарсы халық» фильмінде Франклин рөлін чех актері Ян Тржиска ойнады. 2009 жылы Франклин MSNBC телеарнасының «Criminal Mindscape» сериалдарында пайда болды.