Кіріспе

Секешфехервар (Székesfehérvár; Stuhlweißenburg; Alba Regia; ; серб. Стони Београд) – Венгрияның Орталық Трансдунай аймағындағы қала. Елдің тоғызыншы ірі қаласы. Орталық Трансдунай аймағының әкімшілік орталығы, Фейер округі мен Секешфехервар ауданының орталығы. Аймақ Балатон және Веленце көлдері арасындағы маңызды теміржол және автомобиль торабы болып табылады. Секешфехервар, Венгрия Корольдігінің астанасы ретіндегі патшалық резиденция (székhely), орта ғасырларда маңызды рөл атқарды. Қасиетті Тақтың доктринасы бойынша, Венгрияның алғашқы патшалары осында таққа отырғызылып, жерленген. Маңызды сауда жолдары Балқан және Италияға, сондай-ақ Буда мен Венаға сауда жасауға мүмкіндік берді. Тарихи тұрғыдан қала Осман және Габсбургтердің билігінде болды және көптеген тілдерде "ақ қамал" деген мағынадағы аудармаларымен белгілі болды – , , және т.б.

Венгрияға дейінгі

Бұл жерде б.з.б. V ғасырдан бері адамдар қоныстанған. Рим дәуірінде бұл елді мекендер Горзиум және Геркулия деп аталған. Ұлы көші-қон кезеңінен кейін Фейер округі Авар қағанатының құрамына кірді, ал славян және Ұлы Моравияның болғаны күмәнді. (Осы жердің аты Х ғасырдың соңына дейін белгісіз.) Орта ғасырларда оның латынша атауы Alba Regalis/Alba Regia болған. Қала Балатон және Веленце көлдері арасындағы маңызды көлік торабы болды, көптеген сауда жолдары осы жерден Балқанға, Италияға, сондай-ақ Буда мен Венаға дейін созылды. (Қазіргі таңда бұл қала жеті теміржол желісінің торабы болып табылады.)

Ертедегі венгр тілі

Арпад әулетінің бас князі Геза барлық жеті мадьяр тайпасының номиналды билеушісі болды, бірақ шын мәнінде біріккен аумақтың бір бөлігін ғана басқарды. Ол Мажарстанды батыс саяси және әлеуметтік үлгілеріне сәйкес мемлекетті қайта құру арқылы христиандық Батыс Еуропаға интеграциялауды мақсат етті. Геза 972 жылы Гая өзені мен оның саласы Сарвиз өзені арасындағы төрт батпақты аралда Венгрия қаласын құрды. Ол сондай-ақ кішкентай тас қамал салдырды. Секешфехервар алғаш рет 1009 жылы Веспрем епископтығының құжатында Alba Civitas деп аталды. Венгрияның королі Стефан I қалаға қала құқығын берді, қаланы ағаш қоршаумен қоршады, сондай-ақ мектеп пен монастырь құрды. Оның тұсында роман стиліндегі Секешфехервар базиликасының құрылысы басталды (ол 1003 және 1038 жылдар аралығында салынды). Бұл кезде қалада шамамен 3500 адам тұрды және Секешфехервар жүздерге жыл бойы патшалық резиденциясы болды. Секешфехерварда 43 король таж киді (соңғысы 1526 жылы), ал 15 король мұнда жерленді (соңғысы 1540 жылы). 12 ғасырда қала гүлденді, шіркеулер, монастырлар мен үйлер салынды. Бұл қасиетті жерге саяхаттайтын паломниктердің маңызды тоқтау орны болды. Андраш II 1222 жылы осы жерде Алтын бұқаны жариялады. Бұқада ақсүйектердің құқықтары мен корольдің міндеттері қамтылған, ал Венгрия Конституциясы 1848 жылға дейін оған негізделді. Оны көбінесе Англияның Магна Хартасымен салыстырады. Моңғол шапқындығы кезінде (1241–1242), жаулар қамалға жақындаса алмады: Кадан басқарған моңғол әскерлері қардың еруінен пайда болған су тасқынынан айналасындағы батпақтардан өте алмады. 13-15 ғасырларда қала гүлденді және бірнеше сарайлар салынды. 14 ғасырда Секешфехервар қалалық қабырғалармен қоршалды. Король Матьяш қайтыс болғаннан кейін (1490), Максимилианның 20 000 сарбаздан тұратын неміс әскері Венгрияға басып кірді. Олар Венгрияның ортасына еніп, Секешфехервар қаласын басып алды, оны тонады, сондай-ақ онда сақталған король Матьяштің мазарын да бұзды. Оның ландскнехттері тонауға қанағаттанбады және Буданы басып алудан бас тартты. Ол желтоқсанның соңында империяға оралды, ал келесі жылы венгр әскерлері Секешфехерварды азат етті.

Осман дәуірі

Османдықтар қаланы 1543 жылы ұзақ қоршаудан кейін басып алды. Қоршауды аяқтау үшін, қаланың қорғаушыларының көпшілігі, оның ішінде қолбасшы Дьердь Варкоч, бай азаматтардың ұзақ қоршау Османдықтардың ашуын тудыруы мүмкін деген қорқынышынан қақпадан тыс қалды. 1601 жылы Бриндизилік Лоренц басқарған әскер Секешфехерварды қайта басып алғанға дейін, қала 145 жыл бойы Османдық әкімшілік поденде болды, 1688 жылға дейін. Османдықтар Морея соғысымен алаңдалып, қалаға Белград ("ақ қала", серб тілінде Београд) деген ат беріп, мешіттер салды. 16-17 ғасырларда қала мұсылман қаласы сияқты көрінді. Бастапқы тұрғындардың көп бөлігі қашып кетті. Османдық билік кезінде қала Будин провинциясындағы "Истольни Белград" санджағының орталығы болды.

Габсбургтер монархиясы

Қала тек 18 ғасырда ғана қайта өркендеді. Онда мажарлар, немістер, сербтер және моравиялықтар қоныстанды. 1702 жылы Нагиболдагссоний соборы жарылып, сол кездегі Венгриядағы ең ірі собор және тәж кигізу ғибадатханасы қиратылды. Қасиетті Тақтың дәстүрі бойынша, Венгрияның барлық патшалары осы соборда тәж киюге және собор маңындағы тәж кигізу рәсіміне қатысуға міндетті болды. Одан кейін тәж кигізу рәсімдері Поцсониде (қазіргі Братислава) өтті. 1703 жылы Секешфехервар еркін патшалық қала мәртебесін қайта алды. Ғасырдың ортасында бірнеше жаңа ғимараттар салынды (францискан шіркеуі мен монастыры, иезуит шіркеулері, қоғамдық ғимараттар, барокко сарайлары). Мария Терезия 1777 жылы қаланы епископтық орынға айналдырды. 19 ғасырдың басында неміс халқы ассимиляцияланды. 1848 жылдың 15 наурызында қала тұрғындары революцияға қосылды. Революция мен тәуелсіздік үшін болған соғыстан кейін Секешфехервар маңыздылығын жоғалтып, көбінесе ауыл шаруашылығымен айналысатын қалаға айналды. 1909 жылы "The Times" газетінің Инженерлік келісім-шарт тізімінде 12 000 фунт стерлингке бағаланған көпір құрылысы келісімі, оны Бас қазынашы бақылап тексеруі тиіс екені жазылды.

Соғыс аралық кезең

Екі дүниежүзілік соғыс аралығында бірнеше жаңа зауыттар ашылған кезде жаңа гүлдену келді. 1922 жылы радиостанция ашылды. Ол жерге оқшауланған екі тіреуішті пайдаланды, олардың әрқайсысының биіктігі 152 метр болды. Станцияның соңғы тіреуіші 2009 жылы бұзылды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1944 жылы нацистік Германияның Венгрияны басып алуынан кейін, қаланың еврей халқы геттоға қамалды және ақырында Аушвиц өлім лагеріне депортацияланды, сонымен қатар осы аймақтан тағы 3000 еврей де жер аударылды. Соғысқа дейінгі еврей халқы Неолог (Реформа) және Ортодокс қауымдастықтарынан тұрды, олардың әрқайсысының өз синагогалары болды, ал олардың кейбір мүшелері белсенді сионистер болған. Немістер Фехервар мен Балатон көлі арасындағы 15 шақырымдық (миль) аралықты қорғауға күштерін жұмылдыруды жөн көрді. Аталған аралықтың көп бөлігі батпақты және қиын жерлерден тұрса, Фехервар сегіз тас жол мен алты теміржолдың торабы болды. Ауыр неміс қорғанысына қарамастан, 23 желтоқсанда советтік әскери колоннасы қаланы басып алды, бірақ немістер 1945 жылдың 22 қаңтарында оларды ығыстырып шығарды. 1945 жылдың наурыз айында бұл аймақ Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы ірі неміс шабуылының ошағы болды, бірақ шабуыл сәтсіз аяқталғаннан кейін маршал Толбухин неміс шебін қайта бұзып, 22 наурызда қаланы қайта басып алды. Жақын орналасқан Сабадбаттианда советтік әуежай құрылды.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін

1951 жылдың тамызында Фехерварда екі пойыз соқтығысып, 150-ден астам адам қаза тапты. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қала, елдің көптеген басқа қалалары мен қалашықтары сияқты, индустрияландыруға ұшырады. Ең маңызды зауыттар – Ikarus автобус зауыты, Videoton радио және теледидар зауыты және Кёньюфеме (Кёфем) алюминий өңдеу зауыты болды, кейіннен Alcoa компаниясы сатып алды. 1970 жылдары Секешефехервардың халқы 100 000-нан асты (1945 жылы ол шамамен 35 000 адамды құрады). Бірнеше тұрғын үйлер салынды, бірақ қала орталығы барокко стиліндегі атмосферасын сақтап қалды. Барокко стиліндегі ең маңызды ғимараттар – собор, епископ сарайы және қала әкімдігі. Соңғы онжылдықтарда археологтар ортағасырлық қираған орындарды (роман стиліндегі базилика және Венгрияның әйгілі Стефанның мавзолейін) қазып шығарды; қазір оларды көруге болады. Социалистік режимнің аяқталуымен барлық маңызды зауыттар құлдыраудың алдында болды (кейбіреулері жабылды) және мыңдаған адам жұмысын жоғалтты. Алайда, қала ескі және тиімсіз компанияларды жоғалтудан пайда тапты, себебі білікті жұмыс күшінің көп болуы, сонымен қатар жақсы көлік байланыстары мен дамыған инфрақұрылым Венгрияға инвестиция салуды көздеген көптеген шетелдік фирмаларды қызықтырды. Секешефехервар Венгриядағы көпұлттық компаниялардың (Ford және IBM сияқты) орналасуы үшін маңызды орталыққа айналды, бұл қала Венгрияның нарықтық экономикаға өтуінің сәтті мысалына айналды. Бірнеше жылдан кейін қалаға Denso, Alcoa, Philips және Sanmina SCI Corporation та орналасты.

Көлік

Секешфехервар – Венгрия теміржол жүйесінің (MÁV) маңызды торабы. Пойыздар Балатон көлінің солтүстік және оңтүстік жағалауларына, сондай-ақ астанаға қатынайды. Қалаға басқа ірі ұлттық бағыттардан өңірлік автобустармен де жетуге болады. Аптаның жеті күні жұмыс істейтін көптеген қалалық автобус бағдары бар, оларды аймақтағы өңірлік автобустарды да басқаратын KNYKK Zrt. (Орталық-Батыс Мажарстан көлік орталығы) компаниясы ұстап тұр.

Шығармашылық

Альберт Хорн, Луи Маллдың "Лакомб, Люсьен" фильміндегі кейіпкер.