Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мемлекеттік билік тарапынан арнайы құрылған кітапхана.
Library specifically established by the government
Ұлттық кітапхана – мемлекеттің елдің ақпараттың басты сақтаушысы ретінде құрған кітапханасы. Қоғамдық кітапханалардан айырмашылығы, мұндай кітапханалар көбінесе азаматтарға кітаптарды қарызға беруге рұқсат етпейді. Көбінесе оларда сирек кездесетін, құнды немесе маңызды көптеген еңбектер болады. Ұлттық кітапхана – елдің әдебиетін ел ішінде және за рубежом жинау және сақтау міндеті жүктелген кітапхана. Осылайша, ұлттық кітапханалардың қоғамдық қауымдастығы – бүкіл ұлт. Мысалдарға Лондондағы Британ кітапханасы және Париждегі Франция ұлттық кітапханасы жатады. Ұлттық кітапхананың анықтамасы кеңірек, бірақ оның сақтаушылық сипатына көп мән берілмейді. Англияда 1694 жылы Ричард Бентлидің «Корольдік кітапхана салу туралы ұсыныс» атты жарияланымы осы мәселеге деген қызығушылықты жаңартты. Бай антиквариат Сэр Роберт Коттон, Коннингтонның 1-ші бароны, сол кезде әлемдегі ең бай жеке қолжазбалар жинағын жинады және Коттон кітапханасын құрды. Монастырлар таратылғаннан кейін, монахтардың кітапханаларына тиесілі көптеген баға жетпес және көне қолжазбалар әртүрлі иелер арасында таратыла бастады, олардың көпшілігі қолжазбалардың мәдени құндылығын білмеді. Сэр Роберттің таланты осы көне құжаттарды табуда, сатып алуда және сақтауда болды. Ол қайтыс болғаннан кейін оның немересі кітапхананы ұлттың алғашқы ұлттық кітапханасы ретінде сыйға берді. Бұл ауысу Британ кітапханасының құрылуына негіз салды.
A national library is a library established by a government as a country's preeminent repository of information. Unlike public libraries, these rarely allow citizens to borrow books. Often, they include numerous rare, valuable, or significant works. A national library is that library which has the duty of collecting and preserving the literature of the nation within and outside the country. Thus, national libraries are those libraries whose community is the nation at large. Examples include the British Library in London, and the Bibliothèque nationale de France in Paris. There are wider definitions of a national library, putting less emphasis to the repository character. In England, Sir Richard Bentley's Proposal for Building a Royal Library published in 1694 stimulated renewed interest in the subject. Sir Robert Cotton, 1st Baronet, of Connington, a wealthy antiquarian, amassed the richest private collection of manuscripts in the world at the time and founded the Cotton Library. After the Dissolution of the Monasteries, many priceless and ancient manuscripts that had belonged to the monastic libraries began to be disseminated among various owners, many of whom were unaware of the cultural value of the manuscripts. Sir Robert's genius was in finding, purchasing and preserving these ancient documents. After his death his grandson donated the library to the nation as its first national library. This transfer established the formation of the British Library.
Ұлыбритания
Алғашқы ұлттық кітапхана 1753 жылы Британ мұражайының құрамында құрылды. Бұл жаңа мекеме – шіркеуге де, патшаға да тиесілі емес, халыққа еркін ашылған және барлық нәрсені жинауды мақсат тұтқан, жаңа типтегі музейдің алғашқысы болды. Мұражайдың негізі дәрігер және табиғатты зерттеуші сэр Ханс Слоанның өсиетінде жатыр. Ол өмірі бойы құнды заттардың көрнекті жинағын жасады және оны 20 000 фунт стерлингке ұлтқа сыйлады. Слоанның жинағына 40 000-ға жуық басылған кітап, 7 000 қолжазба, сондай-ақ гравюралар мен суреттер кірді. 1753 жылғы Британ мұражайы заңы Котон кітапханасын және Харлеан кітапханасын да қамтыды. 1757 жылы оларға әртүрлі британ монархтары жинаған Корольдік кітапхана қосылды. Алғашқы көрме залдары мен ғалымдарға арналған оқу залы 1759 жылдың 15 қаңтарында ашылды. 1757 жылы король Георг II елде жарияланған әрбір кітаптың бір данасын алу құқығын берді, осылайша мұражай кітапханасының үздіксіз өсіп отыруын қамтамасыз етті. Энтони Паницци 1856 жылы Британ мұражайының бас кітапханашысы болып тағайындалды және оның жаңғырту жұмыстарын басқарды. Оның қызмет ету кезеңінде кітапхана қоры 235 000-нан 540 000 томға дейін өсті, сол кездегі әлемдегі ең ірі кітапханаға айналды. Оның танымал дөңгелек оқу залы 1857 жылы ашылды. Паницци өзінің көмекшілерімен бірге жасаған "Тоқсан бір каталогтау ережесі" (1841) негізінде жаңа каталог құруды бастады. Бұл ережелер 19 және 20 ғасырлардағы барлық каталогтау ережелерінің негізі болды және ISBD және Dublin Core сияқты цифрлық каталогтау элементтерінің бастауында тұр.
The first true national library was founded in 1753 as part of the British Museum. This new institution was the first of a new kind of museum – national, belonging to neither church nor king, freely open to the public and aiming to collect everything. The museum's foundations lay in the will of the physician and naturalist Sir Hans Sloane, who gathered an enviable collection of curiosities over his lifetime which he bequeathed to the nation for £20,000. Sloane's collection included some 40,000 printed books and 7,000 manuscripts, as well as prints and drawings. The British Museum Act 1753 also incorporated the Cotton library and the Harleian library. These were joined in 1757 by the Royal Library, assembled by various British monarchs. The first exhibition galleries and reading room for scholars opened on 15 January 1759, and in 1757, King George II granted it the right to a copy of every book published in the country, thereby ensuring that the museum's library would expand indefinitely. Anthony Panizzi became the Principal Librarian at the British Museum in 1856, where he oversaw its modernization. During his tenure, the library's holdings increased from 235,000 to 540,000 volumes, making it the largest library in the world at the time. Its famous circular Reading Room was opened in 1857. Panizzi undertook the creation of a new catalogue, based on the "Ninety One Cataloguing Rules" (1841) which he devised with his assistants. These rules served as the basis for all subsequent catalogue rules of the 19th and 20th centuries, and are at the origins of the ISBD and of digital cataloguing elements such as Dublin Core.
Франция
Францияда алғашқы ұлттық кітапхана 1368 жылы Карл V Лувр сарайында құрған патшалық кітапхананың негізінде пайда болған Bibliothèque Mazarine болды. Карл VI қайтыс болғаннан кейін, бұл алғашқы жинақ Францияның ағылшын регенті Бедфорд герцогы тарапынан біржақты түрде сатып алынып, 1424 жылы Англияға көшірілді. Ол 1435 жылы қайтыс болғаннан кейін шашырап кеткен сияқты. Баспа ісінің дамуы 1461 жылы Людовик XI мұра еткен Луврдегі жаңа жинақтың құрылуына себеп болды. 1534 жылы Франциск I бұл жинақты Фонтенблоға көшіріп, жеке кітапханасымен біріктірді. 17 ғасырда Жак Огюст де Ту кітапханашы болып тағайындалғаннан бастап, кітапхана дамудың жаңа кезеңіне еніп, әлемдегі ең ірі және ең бай кітаптар жинағына айналды.
In France, the first national library was the Bibliothèque Mazarine, which evolved from its origin as a royal library founded at the Louvre Palace by Charles V in 1368. At the death of Charles VI, this first collection was unilaterally bought by the English regent of France, the Duke of Bedford, who transferred it to England in 1424. It was apparently dispersed at his death in 1435. The invention of printing resulted in the starting of another collection in the Louvre inherited by Louis XI in 1461. Francis I transferred the collection in 1534 to Fontainebleau and merged it with his private library. The appointment of Jacques Auguste de Thou as librarian in the 17th century, initiated a period of development that made it the largest and richest collection of books in the world.
Польша
Польшаның Ұлттық кітапханасы Залуски кітапханасының дәстүрін жалғастыруда. Жаңадан құрылған Америка республикасында Джеймс Мэдисон 1783 жылы конгресс кітапханасын құруды алғаш ұсынды. Конгресс кітапханасы 1800 жылдың 24 сәуірінде құрылды, сол кезде президент Джон Адамс үкіметтің орнын Филадельфиядан жаңа астана Вашингтонға көшіру туралы Конгресс актісіне қол қойды. Заңның бір бөлігі "Конгресс қажеттілігіне жарайтын кітаптарды сатып алуға және оларды сақтауға қолайлы бөлме жасауға" 5000 доллар қаражат бөлді. Кітаптар Лондоннан тапсырылды және 740 кітаптан және үш картадан тұратын жинақ жаңа Капитолийде орналастырылды. Императорлық қоғамдық кітапхана 1795 жылы Екатерина II Ұлы құрды, оның жеке жинақтарында Вольтер мен Дидроның үй кітапханалары болды, оларды ол олардың мұрагерлерінен сатып алған. Вольтердің жеке кітапханасы әлі күнге дейін жинақтың ең бағалыларының бірі болып саналады. Ресейлік қоғамдық кітапхананың жоспары 1766 жылы Екатеринаға ұсынылды, бірақ императрица императорлық кітапхана жобасын 1795 жылдың 27 мамырында, яғни қайтыс болуына он сегіз ай қалғанда ғана бекітті. Шетел тілдері бөлімінің негізін Польша-Литва одағынан Залуски кітапханасы (420 000 томдық) құрады, оны Ресей үкіметі бөліс кезінде мемлекеттік меншікке алды. 1921 жылы кітапханадағы поляк тіліндегі кітаптардың (шамамен 55 000 атау) Ресей КСРО-сы Польшаға қайтарылды. Германия 1871 жылы ғана мемлекет ретінде құрылғанмен, алғашқы ұлттық кітапхана 1848 жылғы неміс революциялары аясында құрылды. Әртүрлі кітап сатушылар мен баспагерлер парламент кітапханасы үшін Франкфурт Парламентіне өздерінің туындыларын ұсынды. Иоганн Генрих Плат басқарған кітапхана "Рейхсбиблиотек" ("Рейх кітапханасы") деп аталды. Революция сәтсіз аяқталғаннан кейін кітапхана тастап кетілді, ал бар кітаптар Нюрнбергтегі Германия ұлттық мұражайында сақталды. 1912 жылы жыл сайынғы Лейпциг кітап жәрмеңкесінің өткізілетін орны Лейпциг қаласы, Саксония Корольдігі және Германия кітап сатушыларының қауымдастығы (Börsenverein der Deutschen Buchhändler) Лейпцигте Германия Ұлттық кітапханасын құруға келісті. 1913 жылдың 1 қаңтарынан бастап неміс тіліндегі барлық жариялымдар жүйелі түрде жинала бастады (Австрия мен Швейцариядан келген кітаптар да оның ішінде).
The National Library of Poland continues the tradition of the Załuski Library. In the newly formed American republic, James Madison first proposed instituting a congressional library in 1783. The Library of Congress was established on 24 April 1800, when president John Adams signed an act of Congress providing for the transfer of the seat of government from Philadelphia to the new capital city of Washington. Part of the legislation appropriated $5,000 "for the purchase of such books as may be necessary for the use of Congress and for fitting up a suitable apartment for containing them." Books were ordered from London and the collection, consisting of 740 books and three maps, was housed in the new Capitol. The Imperial Public Library was established in 1795 by Catherine the Great, whose private collections included the domestic libraries of Voltaire and Diderot, which she had purchased from their heirs. Voltaire's personal library is still one of the highlights of the collection. The plan of a Russian public library was submitted to Catherine in 1766 but the Empress did not approve the project for the imperial library until 27 May 1795 [O. S. 16 May 1795], eighteen months before her death. The cornerstone of the foreign language department came from the Polish–Lithuanian Commonwealth in the form of Załuski's Library (420,000 volumes), nationalized by the Russian government at the time of the partitions. The Polish language books from the library (numbering some 55,000 titles) were returned to Poland by the Russian SFSR in 1921. Although Germany was only constituted as a state in 1871, the first national library was set up in the context of the German revolutions of 1848. Various booksellers and publishers offered their works to the Frankfurt Parliament for a parliamentary library. The library, led by Johann Heinrich Plath, was termed the Reichsbibliothek ("Reich library"). After the failure of the revolution the library was abandoned and the stock of books already in existence was stored at the Germanisches Nationalmuseum in Nuremberg. In 1912, the town of Leipzig, seat of the annual Leipzig Book Fair, the Kingdom of Saxony and the Börsenverein der Deutschen Buchhändler (Association of German booksellers) agreed to found a German National Library in Leipzig. Starting 1 January 1913, all publications in German were systematically collected (including books from Austria and Switzerland).
Заңды депозит және авторлық құқық
Кейбір елдерде заңдық депозит қағидаты қолданылады. Ұлыбританияда 2003 жылғы Заңдық депозиттік кітапханалар туралы заң авторлық құқық туралы 1911 жылғы заңды қайталайды, онда басылған әр кітаптың бір данасы ұлттық кітапханаға (Британ кітапханасы) жіберілуі керек; тағы бес кітапхана (Оксфорд университетінің Бодлеян кітапханасы, Кембридж университетінің кітапханасы, Шотландияның ұлттық кітапханасы, Дублиндегі Тринити колледжінің кітапханасы және Уэльстің ұлттық кітапханасы) баспадан шыққаннан кейін бір жыл ішінде тегін көшірмені сұрауға құқылы. Кітап шығару индустриясының халықаралық сипаты әлемнің басқа жерлеріндегі ағылшын тіліндегі барлық маңызды басылымдардың да қамтылуын қамтамасыз етеді. Ирландия Республикасында авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы 2000 жылғы заңда әр басылып шыққан кітаптың бір данасы Ирландияның Ұлттық кітапханасына, Дублиндегі Тринити колледжінің кітапханасына, Лимерик университетінің кітапханасына, Дублин қалалық университетінің кітапханасына және Британдық кітапханаға жеткізілуі керек деп көрсетілген. Төрт данасы Ирландияның Ұлттық университетіне оның құрамына кіретін университеттерге тарату үшін жіберіледі. Сондай-ақ, басылымнан кейін он екі ай ішінде жазбаша түрде сұраныс бойынша оның көшірмесі Бодлеан кітапханасына, Кембридж университетінің кітапханасына, Шотландияның ұлттық кітапханасына және Уэльстің ұлттық кітапханасына жеткізілуі тиіс. Австралияда 1968 жылғы авторлық құқық туралы заң және басқа да мемлекеттік актілер Австралияда басылып шыққан әрбір кітаптың көшірмесін Австралияның Ұлттық кітапханасында, кітап басылған мемлекеттің тиісті мемлекеттік кітапханасында және кейбір мемлекеттерде парламент және университет кітапханалары сияқты басқа кітапханаларда сақтауға міндеттейді. Канадада да осындай жүйе бар, оның ұлттық кітапханасы – Канада кітапханасы және мұрағаты, ал Квебекте – Квебектің Ұлттық кітапханасы мен мұрағаты. 1537 жылдан бастап Францияда басылып шыққан барлық еңбектер Франция Ұлттық кітапханасына тапсырылуы керек. 1997 жылдан бастап ол сандық еңбектердің де депозиттерін қабылдайды. 1661 жылдан бастап Швед Корольдік кітапханасы Швецияда басылып шыққан барлық еңбектердің көшірмесін алуға құқылы. Сингапурдың Ұлттық кітапханалар кеңесінің заңына сәйкес, Сингапурдағы барлық баспагерлер әрбір басылымның екі данасын баспа басылған күннен бастап төрт апта ішінде Ұлттық кітапханалар кеңесіне өз қаражаты есебінен тапсыруы керек. Басқа елдер, мысалы АҚШ, бұл талапты орындамайды. Алайда, АҚШ кез келген баспагерден авторлық құқықпен қорғалатын жұмыстың екі данасын Конгресс кітапханасындағы Авторлық құқық кеңсесіне тапсыруды талап етеді – бұл міндетті депозит ретінде белгілі, бірақ кітапхана қай жұмыстарды сақтап қалуы туралы таңдамалы. Кітап шығару индустриясының халықаралық сипаты әлемнің басқа жерлеріндегі ағылшын тіліндегі барлық маңызды басылымдардың да қамтылуын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, ол Федералдық депозиттік кітапханаларға ие, олар Үкімет баспаханасының барлық басылымдарының көшірмесін алуы керек. Басшылардан кітаптарды сақтауға міндетті заңмен қатар, заңды түрде кітаптарды сақтауға құқығы бар елдерде әдетте дұрыс және тез сақтауға көптеген басқа ынталандырулар бар, мысалы, сол құжаттардың авторлық құқығына әсер ететін заңдармен байланысу және/немесе жарияланымдағы каталогтау (CIP) қызметі. Британдық кітапхана мен Конгресс кітапханасы жыл сайын шамамен үш миллион жаңа ағылшын тіліндегі кітаптарды сақтайды.
The principle of legal deposit applies in some countries. In the United Kingdom, the Legal Deposit Libraries Act 2003 restates the Copyright Act 1911, that one copy of every book published there must be sent to the national library (the British Library); five other libraries (the Bodleian Library at Oxford University, the Cambridge University Library, the National Library of Scotland, the Trinity College Library, Dublin, and the National Library of Wales) are entitled to request a free copy within one year of publication. The international nature of the book publishing industry ensures that all significant English language publications from elsewhere in the world are also included. In the Republic of Ireland, the Copyright and Related Rights Act 2000 specifies that one copy of every book published is to be delivered to the National Library of Ireland, the Trinity College Library, Dublin, the library of the University of Limerick, the library of Dublin City University, and the British Library. Four copies are to be delivered to the National University of Ireland for distribution to its constituent universities. Further, on demand in writing within twelve months of publication a copy is to be delivered to the Bodleian Library, Cambridge University Library, the National Library of Scotland, and the National Library of Wales. In Australia, the Copyright Act 1968 and other state acts require that a copy of every book published in Australia be deposited with the National Library of Australia, the relevant state library for the state in which the book was published, and some states other libraries such as parliamentary and university libraries. A similar system also exists in Canada with respect to its national library, known as Library and Archives Canada, and in Québec with respect to the National Library and Archives of Québec. Since 1537, all works published in France must be deposited with the Bibliothèque nationale de France. Since 1997, it has also received deposits of digital works. Since 1661, the Swedish Royal Library has been entitled to a copy of all works published in Sweden. In Singapore, the National Library Board Act requires all publishers in Singapore to deposit two copies of every publication to the National Library Board at their own expense within four weeks from the publication date. Other countries, like the United States, do not follow this requirement. The United States does, however, require that any publisher submit two copies of a copyrightable work to United States Copyright Office at the Library of Congress – this is known as mandatory deposit – but the Library is selective about which works it retains. The international nature of the book publishing industry ensures that all significant English language publications from elsewhere in the world are also included. It also has the Federal depository libraries, which must receive a copy of all of the publications of the Government Printing Office. In addition to having a law requiring publishers to deposit books, those countries with legal deposits usually have many other incentives for a proper and speedy deposit, such as a tie in with laws affecting copyright of the same documents, and/or a cataloguing in publication (CIP) service. Approximately three million new English language books are retained by the British Library and Library of Congress each year.
Ұлттық библиографиялық бақылау
Ұлттық кітапхананың басты мақсаттарының бірі – белгілі бір елде жарияланған немесе сол ел туралы айтатын барлық кітаптар мен кітапқа ұқсас құжаттардың библиографиялық бақылауын қамтамасыз ету арқылы, ұлттың жалпы халықаралық мақсат – әмбебап библиографиялық бақылауға үлесін қосу болып табылады. Мақсаттың бірінші бөлігі көбінесе заңды сақтау заңдары арқылы немесе (АҚШ сияқты) каталогтастыруды жариялау сияқты түрлі бағдарламалар арқылы іске асырылады. Осы қызмет арқылы Конгресс кітапханасы өндірістегі кітаптың соңғы нұсқасын немесе беттік үлгісін жіберген кез келген баспагерге кітаптың толық каталогын ұсынады. Басқа ұлттық кітапханалар да ұқсас қызметтер ұсынады немесе осыған ұқсас міндетті шараларды енгізеді. Мақсаттың екінші бөлігі – басқа елдердің кітап нарықтарына бағытталған және ұлттық библиографиялық бақылауды мақсаттарының бірі санайтын ұлттық кітапханалары бар басқа елдермен халықаралық келісімдерді қолдайтын, толық сатып алу бағдарламалары мен жинақ дамыту саясаты арқылы жүзеге асырылады. Бұл елдердің каталогтарын қарауға және каталог жазбаларын стандартизациялауға мүмкіндік беретін алмасу және қол жеткізу протоколдары анықталады, осылайша әр ұлттық кітапхана өз еліне қатысты болуы мүмкін барлық жарияланған құжаттар туралы білуі жеңілдейді.
One of the main goals of a national library is fulfilling their nation's part of the common international goal of universal bibliographic control, by ensuring the bibliographic control of all the books or book like documents published in that particular country or talking about that particular country, in any way. The first part of the goal is usually achieved through the means of legal deposit laws or (as is the case of the United States) by a host of different programs such as a cataloguing in publication service. By this service, the Library of Congress gives a complete catalogue entry of a book to any publisher who sends a final draft or some form of galley proof of a book currently in production. Other national libraries offer similar services or enforce mandatory practices similar to this. The second part of the goal is achieved by thorough acquisition programs and collection development policies which target book markets in other nations, and which foster international agreements with other countries with national libraries who have national bibliographic control as one of their goals. Exchange and access protocols are defined permitting these countries to read each other's catalogues, and to standardize catalogue entries, thus making it easier for each national library to become aware of every possible published document which might concern their country.
Халықаралық библиографиялық бақылау
Көптеген ұлттық кітапханалардың маңызды мақсаттарының бірі – әлемдегі барлық кітаптардың әмбебап библиографиялық бақылауының "экспорттық қыры" және осы бақылаудағы ынтымақтастық. Бұл, бұрынғы бөлімде айтылған алмасулар мен келісімдер арқылы, сондай-ақ кітапханалық жіктеу жүйелері мен каталогтау ережелері сияқты стандартты түсінік құралдарын дамытуға көмектесу арқылы іске асырылады. Осы құралдардың ең көп қолданылатыны – Халықаралық стандартты библиографиялық сипаттама, немесе ISBD, ол AACR2 сияқты ұлттық және халықаралық каталогтау кодекстерінің негізі болып табылады.
Another one of the main goals of many a national library is the "export aspect" and the collaborative sides of the universal bibliographic control of all the books in the world. This is done by the exchanges and accords mentioned in the previous section, and also by fostering the creation of standard conceptual tools such as library classification systems and cataloguing rules. The most commonly used of these tools is the International Standard Bibliographic Description or ISBD, which has served as a basis for national and international cataloguing codes, such as AACR2.