Кіріспе

Норберт Жактың ойдан шығарған қасқыры, Норберт Жактың әдеби кейіпкері доктор Мабузе – Норберт Жактың 1921 жылғы «Доктор Мабузе, дер Шпилер» романында («Доктор Мабузе, құмар ойыншы») және 1932 жылғы «Дас Тестамент дес Доктор Мабузе» (1932) романында жарық көрген. Бұл кейіпкер Германияда режиссер Фриц Ланг түсірген үш фильм арқылы кеңінен танымал болды: «Доктор Мабузе, құмар ойыншы» (дыбыссыз, 1922), «Доктор Мабузедің өсиеті» (1933) және көп жылдар өткен соң «Доктор Мабузедің мың көзі» (1960). 1960 жылдардың басында Германияда басқа режиссерлер доктор Мабузе қатысқан тағы бес фильм түсірді, ал 1971 жылы Джесс Франко «Доктор Мабузедің кек алуы» фильмін жасады. Кейіпкер әдейі доктор Фу Манчу, Гай Бутбидің доктор Никола, Фантомас немесе Свенгали сияқты зұлымдарды еліктеу үшін жазылған болса да, Жактың мақсаты коммерциялық табысқа жету және саяси пікір білдіру болды, бұл тәсіл «Доктор Калигари кабинеті» (1920) фильмінде бірнеше жыл бұрын қолданылған. Мабузе туындыларының көп бөлігі Жақтың неміс қоғамына, кейде 1930 жылдардың саяси артық қимылдарына жасаған түсініктемелері болып табылады.

Сипаттама

Доктор Мабузе – маскировка және телепатиялық гипноз шебері, ол дене ауыстыруды қолданады, көбінесе демондық иелену арқылы, бірақ кейде теледидар немесе граммофон сияқты технологияларды пайдаланып, «қылмыс қоғамын» құруға тырысады. Мабузе өзі жеке қылмыстар жасамайды, оның орнына оның жоспарларын іске асыратын агенттер желісі арқылы әрекет етеді, осылайша көлеңкелі тұлға болып қалады. Мабузе агенттері оған жұмыс істейтін кәсіби қылмыскерлерден бастап, шантажға түскен немесе гипноз арқылы ынтымақтастыққа мәжбүрленген кінәсіз адамдарға дейін, тіпті Мабузе жоспарлағанды орындап жатқанын түсінбейтіндей манипуляцияланған адамдарды да қамтиды. Мабузе-дің кімлігі жиі өзгеріп отырады; бір «доктор Мабузе» жеңіліп, психиатриялық ауруханаға, түрмеге немесе қабірге жіберілуі мүмкін, бірақ кейіннен жаңа «доктор Мабузе» пайда болады, бұл «Доктор Мабузедің өсиеті» фильмінде көрсетілген. Оның орнына келген адам әрқашан бірдей әдістерді, гипноздың бірдей күшін және қылмыстық генийді қолданады. Сериалдың кейбір бөлімдерінде «нағыз» Мабузе – бірнеше денені иеленетін рух деген болжам бар. Мабузе – бұл әдеттегі мағынада есім емес, көбірек кодтық ат немесе идеология. Мабузе-нің көптеген қарсыластары болды, олардың ішінде «Доктор Мабузе ойыншы» фильміндегі (Бернхард Гёцке ойнаған) прокурор (немесе бас инспектор) фон Век және комиссар Карл Ломан (Отто Верникке мен Герт Фробе «Инспектор Карл Ломан» рөлінде ойнаған) ең бастылары.

Тарих

Мабузе алғаш рет 1921 жылы Норберт Жактың «Др. Мабузе, ойыншы» атты неміс романында пайда болды. Роман бұрын-соңды болмаған жарияланымға ие болып, тез арада бестселлерге айналды. Бұрыннан тәжірибелі режиссер болған Фриц Ланг, әйелі Теа фон Харбумен бірлесіп, романды экранға шығару үшін қайта жазды, ол да үлкен жетістікке жетті. «Доктор Мабузе ойыншы» (1922) фильмінің ұзақтығы төрт сағаттан асып, екі бөлімге бөлініп шықты: «Ұлы ойыншы: Заманның бейнесі» және «Inferno: Біздің заманымыздың халқына арналған ойын». Роман мен фильмнің сәттілігіне қарамастан, кейіпкерге қатысты жаңа ештеңе жасалмастан он жылға жуық уақыт өтті. Жак романға жалғас – «Мабузе колониясы» атты романды жазумен айналысып жүрді, онда Мабузе қайтыс болып, оның ізбасарлары Мабузе-дің манифесінде сипатталған қағидаларға негізделген аралдағы колония құруға кіріседі. Алайда, роман аяқталмай қалды. Ланг пен фон Харбумен келіссөздерден кейін Жак романды тоқтатуға келісті, ал жалғасы 1933 жылы «Доктор Мабузедің өсиеті» фильмі болып түсірілді. Фильмде 1922 жылғы Мабузе – қайтадан Рудольф Кляйн Рогге ойнады – психиатриялық ауруханада тұтқынға алынған, бірақ ұзақ уақыттан бері қылмыс және терроризмге қатысты егжей-тегжейлі жоспарлар жазып келеді. Осы жоспарларды ауруханадан тыс қылмыскерлер тобы іске асырып, бұйрықтарды тек өзін доктор Мабузе деп таныстырған адамнан алады.