Кіріспе

Уильям Ральф "Дикси" Дин (1907–1980) – ағылшын футболшысы. Дин ағылшын футбол чемпионатының жоғары лигасында бір маусымда соққан ең көп гол (60) рекордын ұстап тұр. Ол барлық уақыттағы ең ұлы орталық шабуылшылардың бірі саналады және 2002 жылы Англия Футбол Даңқы залына енгізілді. Биркенхедте дүниеге келген ол, бала кезінде жақтаған "Эвертон" клубына ауысудан бұрын, туған клубы "Транмир Роверсте" мансабын бастады. Өте нәтижелі гол соғушы, ол әсіресе басымен гол соғуға бейімділігімен белгілі болды, бұл оның дене бітімі мен атлетикалық қабілетінің, сондай-ақ күшті және дәл бағыттау шеберлігінің арқасы болды. Сарапшылар оны барлық уақыттағы ең ұлы әуе шеберлерінің бірі деп сипаттайды. Дин мансабының көп бөлігін "Эвертон" клубында өткізді, бірақ жарақаттар оны қинап, "Ноттс Каунти" және соңында "Слайго Роверс" клубтарында жаңа сынақтарға тап болды. Дикси Дин 1927–1928 маусымындағы жетістіктерімен танымал, ол осы маусымда рекордтық 60 лигалық гол соқты. Ол сол маусымда "Эвертонның" 42 ойынының 39-ында қатысты. "Эвертон" 1927 жылы 102 лигалық гол соқты және 53 ұпаймен чемпиондық атақты жеңіп алды, бұл "Хаддерсфилдтен" 2 ұпайға көп. Сол кезде тең ойнаған үшін 2 ұпай, ал жеңіс үшін 3 ұпай берілетін болғандықтан, "Эвертон" 73 ұпай жинаған болар еді. Англия құрамасы сапында 16 ойында 18 гол соқты. 2001 жылдың мамыр айында "Гудисон Парк" стадионының алдында Диннің ескерткіші ашылды. Бір жылдан кейін ол Англия Футбол Даңқы залына енгізілген алғашқы 22 футболшының бірі болды. 1933 жылғы Англия Кубогының финалында "Манчестер Ситиге" қарсы Дин 9-шы нөмірлі жейде киген алғашқы футболшы атанды.

Алғашқы жылдар

Дин Ливерпульден Мерси өзенінің арғы жағында, Чешир графтығының Биркенхед қаласында, 313 Лэрд көшесінде дүниеге келді. Диннің екі жақтан да туған-туыстары Честерден шыққан. Ол Джордж V патшалығы тұсында патшалық пойызды жүргізген пойыз машинисі Ральф Бретттің немересі болды. Диннің әкесі Уильям аға, 1914–1915 жылдарғы чемпиондық титулды жеңіп алған маусымда оны матчқа алып барып, футболға деген сүйіспеншілігін оятты. Диннің балалық шағы Бірінші дүниежүзілік соғыспен бірге өтті. Жеті және он бір жас аралығында ол соғысқа көмек ретінде жергілікті отбасыларға сиыр сүтін жеткізді: «Иә, соғыс уақыты болды, сондықтан үнемі жұмыс істеуге тура келді. Мен сүтті тасып жүретінмін. Таңғы сағат төрт жарымда тұрып, жылқылар мен сүт тасымалдау машиналарын алып кететінмін. Содан кейін Аптон мен Ару Паркінің арасындағы Бёрджес фермасына баратынмын. Біз сүтті үлкен құмыраларға салып, үйлерге апарып, қасықпен құятынбыз. Бұл ғана емес, мектепте оқығанда бау-бақшаң да болды. Сол кезде ұрлық-құлық деген жоқ. Ол кезде барлық өнімді өсіріп, соғыс уақытында қажет ететінбіз». Дин Лэрд-стрит мектебіне қатысты, бірақ формалды білім алмағанын сезінді: «Менің жалғыз сабағым футбол болды. Мен жұма күндері түстен кейін қаламдарды, сияны және борды тарататынмын. Мектепте менің осы жұмысым ғана болды, сабақтарға қатыспадым». The Times газетінде Диннің қайтысы жөнінде жарияланған хабарда Джеффри Грин бұл лақап аты Диннің бала кезінде танымал болған «Дикси» әнінен алынғанын айтты; «Оның сырт келбетінде Том ағаның кейбір белгілері бар еді». Сонымен қатар, Tranmere Rovers клубының тарихшысы Гилберт Аптон Диннің крест анасы растаған мәліметтерді тапты. «Дикси» есімі – бала кезіндегі «Дигси» лақап атының өзгеруі екенін анықтады (оның балалар ойынына қатысуынан туындаған, онда Дин қыздың арқасына жұдырықтап соққан – содан «Дигси» аталған).

Транмерлік роверлер

Ол Лэрд-стрит мектебінде, Мортон Библиялық сабақта, Хесволл және Пенсби Юнайтед командаларында футбол ойнады. Содан кейін 1923 жылғы қарашада жергілікті «Транмир Роверс» клубының құрамына қосылды. Ол кезде ол он алты жаста еді. «Транмирде» ойнағанда ол қиын жағдайға түсті, нәтижесінде «Альтринхамға» қарсы резервтік ойында бір жамбасын жоғалтты. Оқиға болғаннан кейін бір әріптесі ауырсынуды басаңдету үшін жараланған жерін сүртті. Дин: «Сүртпе, сана!» – деп айғайлады. 1923/24 және 1924/25 маусымдарында «Транмирде» өткізген он алты айда ол 30 лигалық ойында 27 гол соқты. Оның барлық 27 голы екінші маусымдағы ойындардағы голдар еді, онда ол әр ойында бір голдан соқты. Оның табыстары Англияның көптеген клубтарының, соның ішінде «Арсенал» және «Ньюкасл Юнайтедтің» қызығушылығын тудырды. Ол «Арсеналға» қарсы сыртқы ойында дебют жасады, ал сол айда «Астон Виллаға» қарсы үйде өткен ойында «Эвертон» сапындағы алғашқы голын соқты. Осы маусымның соңында ол 21 жасқа толды. Миддлсброның Джордж Кэмселл, Англия құрамасы үшін ең жоғары гол соғу көрсеткішіне ие болған ойыншы, өткен маусымда 59 лигалық гол соқты, бірақ бұл Екінші дивизионда болды. 1927/28 маусымында «Эвертон» Бірінші дивизионда жеңіске жетті. 1930 жылы Екінші дивизионға түскенде Дин клубта қалды. Клуб 1931 жылы Екінші дивизионды жеңіп алды, содан кейін 1932 жылы Бірінші дивизионда тағы жеңіске жетті. Олар 1933 жылы бірден Англия кубогын (ФА Кубогын) жеңіп алды (онда ол финалда гол соқты) – бұл көрсеткіш содан бері ешкімге бұйырған жоқ. 1933 жылғы желтоқсан айында Дин ұрланған заттарын қайтару туралы халыққа үндеу жасады. «Таймс» газеті мәлімдеме жасады: «Дикси Дин, «Эвертон» және Англия құрамасының шабуылшысы, оның халықаралық бас киімі мен сыйлық сағатын ұрлаған ұрыдан оларды қайтаруды сұрайды. Оның Ливерпуль қаласындағы Уолтон ауданындағы Калди Роудтағы үйі Рождество кезінде оның болмағанда тоналды, ал ұры алтын сағаттар мен әшекейлерді қалдырды». Ол кезде Дин команданың капитаны болған. Алайда, сол кездегі ойынның қатал физикалық талаптары оның денсаулығына әсер етті және ол 1937 жылы негізгі құрамнан шығарылды. Диннің «Эвертон» сапындағы Бірінші дивизиондағы 310 голы ағылшын футболының жоғары лигасындағы бір клуб үшін соққан ең көп гол рекорды болып қала береді.

Кейінгі командалар

Дин бір маусым бойы «Ноттс Каунти» клубында ойнады, онда тоғыз ойында үш гол соқты. 32 жасында Дин 1939 жылдың қаңтар айында ирландиялық «Слайго Роверс» командасына FAI кубогы жолында көмектесу үшін қосылды. Оның келгенімен Слайгодағы теміржол станциясы оны көруге тырысқан жергілікті тұрғындармен толы болды. Дин клуб үшін жеті ойында он гол соқты, оның ішінде «Уотерфордқа» қарсы 7:1 есебімен жеңіске жеткен кезде бес гол соқты (бұл клубтың бір ойында соққан ең көп голының рекорды болып қала береді). Сонымен қатар, ол төрт кубок матчында ойнап, бір гол соқты (1:1 есебімен аяқталған «Шелборнмен» өткен финалда, ал қайта матчта «Шелборн» 1:0 есебімен жеңіске жетті). Диннің күміс жүлделі медалі кейіннен қонақүй бөлмесінен ұрланды. 39 жыл өткен соң, 1978 жылғы FAI кубогының финалында «Роверсті» көру үшін Ирландияға оралғанда, оның қонақүй бөлмесіне медальмен бірге жөнелтілген қосымша пакет келді. Ол «The Showgrounds» стадионындағы аңызға айналды және клубтың ашық ауадағы мұражайында көрсетіледі. Дин кәсіби карьерасын «Хёрст» (қазіргі «Эштон Юнайтед») клубында 1939-40 жылғы Чешир округінің лигасында аяқтады, соғыс басталғанға дейін екі матч (және бір гол) өткізді. Ол «Сталибридж Селтикке» қарсы өткен ойында 4:0 есебімен жеңіліспен дебют жасады. Матчқа 5600 адам қатысып, билет үшін алты пенни төледі, нәтижесінде клуб 140 фунт стерлинг табыс тапты.

Халықаралық мансап

Дин Англияның ұлттық футбол құрамасы сапында 1927 жылғы ақпанда, 20 жасқа толып бір ай өткен соң, Уэльстегі «Racecourse Ground» стадионында Уэльске қарсы дебют жасады. Англия құрамасы үшін оның соңғы ойыны 1932 жылғы қазанда Блэкпул қаласындағы «Bloomfield Road» стадионында Ирландияға қарсы өткен матчта 1:0 есебімен жеңіске жеткен кезде болды. Дин 1927 және 1929 жылғы Британдық үй чемпионаттарына қатысты. 1927 жылғы турнирде Дин Англия құрамасының екі ойынында төрт гол соқты, ал «Hampden Park» стадионында Шотландияға қарсы екі гол енгізді. Шотландиялықтар жеңіліске ұшырағанына қарамастан, турнирдің жалпы жеңімпазы атанды және Динды (турнирдің үздік мергені) құттықтады. 1929 жылы «Goodison Park» стадионында Ирландияға қарсы өткен жалғыз ойында гол соқты. Диннің халықаралық карьерасында Британдық үй чемпионаттарынан басқа 1928 және 1936 жылғы Олимпиада ойындары мен 1930 жылы өткен ФИФА Әлем чемпионаты сынды халықаралық жарыстар болды; алайда, Ұлыбритания да, Англия да бұл жарыстарға қатыспады. Дин Англия құрамасы сапында 16 рет ойнап, 9 ойында 18 гол соқты (оның ішінде Бельгия және Люксембург қақпасына енгізген хет-триктер бар).

Кейінгі өмір және өлім

Дин 1931 жылы «Эвертон» және Англия құрамасында ойнап жүргенде масон болды. Ол 1931 жылдың 18 ақпанында Біркенхед қаласындағы Рэндл Холм ложасында, No. 3261, қабылдау рәсімінен өтті. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін ол Честердегі «Дублин Пакет» пабын («Эвертон» және «Дублин Пакет» оны естелік заттармен еске алады) басқарды, сондай-ақ «Литтлвудс» футбол лотереясында Уолтон Холл-авенюдегі кеңселерінде портер болып жұмыс істеді. Әріптестері оны тыныш, қарапайым адам ретінде есінде сақтады. 1972 жылдың қаңтар айында Дин грипп салдарынан денсаулығы нашарлап, Біркенхедтегі Сент-Катрин ауруханасына түсті және бір айдан кейін шықты. 1976 жылдың қараша айында қан қыстырудан оң аяғы ампутацияланды; денсаулығы нашарлап, көбінесе үйде қалуға мәжбүр болды. Дин 1980 жылдың 1 наурызында 73 жасында «Эвертонның» үй стадионы «Гудисон Паркте» өтетін «Ливерпульмен» ойынды тамашалап отырғанда жүрек талмасынан қайтыс болды. Денсаулығының нашарлауына байланысты ол бірнеше жылдан бері «Гудисон Паркке» келмеген еді. «Ол Бетховен, Шекспир және Рембрандт сияқты ұлы адамдардың қатарында», – деді Билл Шенкли. Оның жаназасы Біркенхедтегі Лэрд көшесіндегі (оның туған жері) Сент-Джеймс шіркеуінде өтті. Ол төрт баласын: Уильям, Джеффри, Ральф және Барбараны көріп қалды; ол 43 жыл некеде тұрғаннан кейін 1974 жылы жүрек талмасынан қайтыс болған әйелі Этельден де ұзақ өмір сүрді.

Мұра

Дин халықаралық деңгейде танымал тұлға болды. Әскери жазбалардан көрінетіндей, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде британ әскерлері тұтқынға алған итальяндық әскери тұтқын Батыс Шөлде өзінің тұтқынға алушыларына "Уинстон Черчилліңді де, Дикси Динді де жек көремін!" деген. Сол кездегі әскерилердің бірі Ливерпульде туған Патрик Коннелли болды, ол кейін "Билл Дин" деген псевдониммен шоу-бизнеске қадам басты. 1964 жылдың 7 сәуірінде «Эвертон» Динді құрметке бөлеу үшін ойын ұйымдастырды. 34 000-нан астам көрермен Шотландия және Англия командаларының («Эвертон» мен «Ливерпуль» ойыншыларынан құралған) арасындағы бәсекелесуді тамашалады; «Шотландтар» (бір ағылшын және бір уэльс ойыншысы бар) 3:1 есебімен жеңіске жетті. Ойын Динді қолдауға 7 000 фунт стерлинг жинады. +Құрама командалар тізіміАнглияШотландия Ранкин Лоуренс Бёрн Браун Моран Томпсон (Англия) Харрис Габриэль Лабон Йейтс Кей Стивенсон Каллаган Скотт Стивенс Сент-Джон Пикеринг Йонг Темпл Вернон (Уэльс) Моррисси Уоллес Диннің 1933 жылғы Англия Кубогының жеңімпаздық медалі 2001 жылдың наурыз айында аукционда 18 213 фунт стерлингке сатылды. 2001 жылдың мамырында жергілікті мүсінші Том Мерфи Диннің мүсінін жасады, ол «Гуддисон Парк» стадионының «Парк Энд» жанына 75 000 фунт стерлинг қаржымен орнатылды және «Футболшы, азамат, «Эвертон» жақтасы» деген жазумен безендірілді. 2002 жылы Дин Англия Футбол Даңқының алғашқы мүшесі атанды. Жыл сайын «Дикси Дин» сыйлығы табыс етіледі, ол Мерсисайдтың жыл үздік ойыншысына беріледі; оны оның бұрынғы клубтарының («Транмир» мен «Эвертон») және «Ливерпульдің» ойыншылары жеңіп алды. Бір маусымда 60 гол соғып, рекордтық көрсеткіші бұзылады деп ойлайсыз ба деген сұраққа Дин былай деп жауап берді: "Көптеген адамдар маған 60 голдың рекорды бұзыла ма деп сұрайды. Менің ойымша, бұзылады. Бірақ оны тек бір адам ғана бұза алады. Ол - су үстінде жүретін адам. Менің ойымша, ол жалғыз ғана".