Кіріспе
1910–1959 жылдардағы Ұлыбританиядағы аэроғарыш өндіруші компания.
Бристоль ұшақ компаниясы, бастапқыда Британдық және отарлық ұшақ компаниясы, әуе кемелерінің конструкциясын және ұшақ қозғалтқыштарын жобалап, өндірген алғашқы және ең маңызды британдық авиациялық компаниялардың бірі болды. Компанияның танымал ұшақтарының ішінде "Boxkite", "Bristol Fighter", "Bulldog", "Blenheim", "Beaufighter" және "Britannia" бар. Concorde-қа жол ашқан алдын ала жұмыстардың көп бөлігі осы компанияда жүргізілді. 1956 жылы компанияның негізгі қызметтері Бристоль ұшақтары және Бристоль әуе қозғалтқыштары болып бөлінді. 1959 жылы Бристоль ұшақтары бірнеше ірі британдық ұшақ компанияларымен бірігіп, Британдық ұшақ корпорациясын (BAC) құрды, ал Бристоль әуе қозғалтқыштары Армстронг Сиддлимен бірігіп, Бристоль Сиддли компаниясын құрды. BAC кейіннен ұлттықтандырылған Британдық аэроғарыш корпорациясының, қазіргі BAE Systems-тің құрамына кірді. 1966 жылы Бристоль Сиддлиді Rolls Royce сатып алды және Бристольдің жобалаған қозғалтқыштарын жетілдіру және сатуды жалғастырды. BAC зауыты Бристоль қаласының орталығынан солтүстікке қарай 6 шақырым жердегі Филтон қаласында орналасқан. BAE Systems, Airbus, Rolls Royce, MBDA және GKN компаниялары әлі де Бристоль ұшақ компаниясы орналасқан Филтон алаңында өкілдік етеді.
Қор
Британдық және отарлық ұшақ компаниясы, Ltd 1910 жылдың ақпанында Бристоль трамвай және вагон компаниясының төрағасы сэр Джордж Уайт, оның ұлы Стэнли және інісі Самуил бірлесіп, өсіп келе жатқан авиация саласын коммерциялық тұрғыдан пайдалану үшін құрылды. Сэр Джордж 1909 жылы Францияда американдық авиацияның негізін қалаушысы Уилбур Райтпен кездескеннен кейін осы кәсіпке кірісуге шабыттанды, содан кейін авиацияның бизнестің маңызды әлеуеті бар екенін түсінді. Көбінесе аз қаржылық қолдауы немесе бизнес қабілеті бар энтузиасттар құрған дәуірдегі авиациялық компаниялардың көпшілігінен айырмашылығы, Британдық және отарлық компания бастапқыда жақсы қаржыландырылды және тәжірибелі бизнесмендер басқарды. Бірінші партия екі оқу мектебін жабдықтады, сонымен қатар демонстрациялық үлгілер ретінде пайдаланылды; «Boxkite» деп аталған ұшақ коммерциялық сәттілікке жетті, барлығы 76 дана салынды. Олардың көпшілігі компанияның ұшқыштар мектебінде пайдаланылды, ал кейбір үлгілері Соғыс министрлігіне, сондай-ақ бірқатар шетелдік үкіметтерге сатылды. Соғыс министрлігінің ресми саясаты тек Корольдік әуе кемелері институты (RAE) жасаған ұшақтарды сатып алу болды, ал Бристоль олардың B.E.2 екі орындық барлау ұшақтарын жасаған болатын. Алайда, RFC және Корольдік теңіз әуе күштерінің (RNAS) ұшқыштарының талабымен Бристоль өндірген жаңа ұшаққа тапсырыс берілді, ол «Scout» деп аталды. Барнвеллдің орнын Бристольдің бас дизайнері Лесли Фрайз басты. 1939 жылы соғыс басталған кезде Бристольдің Филтон зауыты әлемдегі ең ірі ұшақ құрастыру кешеніне айналды, оның ауданы шамамен 25 гектарды (2,691,000 шаршы фут) құрады.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Бристольдің ең маңызды ұшағы – Beaufighter екі орындық, көп мақсатты ұшақ болды, ол ұзақ қашықтықтағы истребитель, түнгі истребитель, жердегі нысандарға шабуыл жасайтын ұшақ және торпеда тасушы бомбалаушы ретінде қолданылды. 1960 жылы сэр Джордж Уайт компанияның BAC-пен бірігуі кезінде автомобиль бөлімшесінің таратылуына қарсы тұрып, маңызды рөл атқарды. Компанияның соғыстан кейінгі алғашқы қызметтерінің ішінде жиналмалы ғимараттар, теңіз кемелері, пластик және композиттік материалдар да болды; бұл қосымша жобалар жеке-жеке сатылды. Бристоль 1943-1945 жылдарғы Брабзон комитетінің есебінен үлкен шабыт алған британдық азаматтық авиацияның соғыстан кейінгі жаңаруына қатысты. Бристоль сонымен қатар вертолеттерді әзірлеуге қатысты, Белведер және Сикамор үлкен көлемде өндіріске түсті. Соғыстан кейінгі тағы бір бағыт – ракета жасау, нәтижесінде "Бладхаунд" зениттік ракетасы жасалды. "Бладхаунд" енгізілген кезде, ол Ұлыбритания Әуе күштерінің ұшақпен тасымалданатын ең ұзақ қашықтықтағы зениттік ракетасы болды. Аталған ешбір үлгі жасалмады.
BAC-ке бірігу
1959 жылы үкіметтік саясат бойынша Бристоль өзінің авиациялық қызметтерін English Electric, Hunting Aircraft және Vickers Armstrongs компанияларымен біріктіруге мәжбүр болды, осылайша British Aircraft Corporation (BAC) құрылды. Бристоль BAC-тің 20 пайызына ие болатын холдингтік компания құрды, ал English Electric және Vickers әрқайсысы 40 пайыздан иеленді. 1966 жылы Бристоль Сиддлиді Rolls Royce сатып алды, нәтижесінде соңғысы Ұлыбританиядағы жалғыз ірі авиациялық қозғалтқыш компаниясы болды. 1967 жылдан бастап Бристоль Сиддлидің қызметтері Rolls Royce-тың «Бристоль қозғалтқыштары бөлімі» және «Шағын қозғалтқыштар бөлімі» болып өзгерді, бұл бөлімдер Rolls Royce-тың бұрынғы «Авиациялық қозғалтқыштар бөлімінен» бөлек қарастырылды. Rolls Royce аясында бірқатар Бристоль Сиддли қозғалтқыштарының әзірленуі жалғасты, оның ішінде Olympus турбореактивті қозғалтқышы – Бристольдің Snecma компаниясымен бірлесіп Concorde үшін бастаған әзірлемесі және Pegasus қозғалтқыштары. Бристольдің таспалы атаулары британдық өзендердің атымен аталған Rolls Royce желісіндегі олардың тарихын көрсетті.
Вертолет бөлімшесі
Бристоль әуе кемелері компаниясының вертолет бөлімшесі 1944 жылы құрылды, осы кезде әуедегі күштердің тәжірибелік мекемесінен (AFEE) босатылған вертолет конструкторы Рауль Хафнер командасының бір бөлігімен бірге Бристольге келді. Хафнердің басшылығымен бөлімше көптеп сатылған екі табысты модельді жасады. Біріншісі – 171 типті, ол 1949 жылы екінші прототипінің ағаш роторлық қанаттары алғашқы ұшу кезінде бұзылғаннан кейін қиындықтарға тап болды. 171 типті модельден кейін, Бристольдің вертолет дивизионы тандемді роторлық азаматтық вертолет жобасын бастады. Нәтижесінде 13 орындық 173 типті вертолет пайда болды, ол 1952 жылы Филтонда алғашқы ұшуын жасады. Бағалау мақсатында бес данасы жасалды. 173 типті вертолетке ешбір әуе компания тапсырыс бермесе де, ол әскери жобаларға жол ашты, соның ішінде 192 типті вертолет RAF құрамында «Белведер» деген атпен пайдалануға берілді. 1958 жылы алғаш ұшқан, барлығы 26 данасы салынды. Азаматтық тандемді роторлық вертолет идеясын дамыту мақсатында Хафнер мен оның командасы 194 типті, әлдеқайда ірі модельді жасады. Бұл модель жобалаудың жоғары сатысында болған кезде, 1960 жылы үкіметтің ықпалымен Бристоль вертолет дивизионы Вестленд, Фейри және Сондерс Роу сияқты басқа британдық ұшақ құрастырушылардың вертолеттік бағыттарымен бірігіп, «Вестленд Вертолеттері» компаниясын құрды. «Вестленд Уэстминстер» моделінің жобасы тоқтатылғаннан кейін, біріктірілген компания басшылығы 194 типті вертолеттің әзірлеуін жалғастыруға рұқсат берді, бірақ ол да нарық таппады. Вертолет дивизионы Бристоль әуе кемелері компаниясының Филтондағы негізгі орнында жұмысын бастады, бірақ 1955 жылдан бастап Уэстон-Супер-Мердегі Олдмиксон зауытына көшірілді, онда соғыс жылдары «Бленхейм» ұшақтары құрастырылған болатын. Бүгінде бұл зауытта «Вертолет мұражайы» орналасқан.
Өнімдер
Бристоль 1923 жылға дейін жобалардың типтік нөмірлерін жүйелі түрде тағайындамады, бұл 90 типті «Беркли» моделінен басталды. Сол жылы олар 1914 жылдың тамызынан бастап салынған немесе салынбаған барлық жобаларға ретроспективті түрде, хронологиялық тәртіппен типтік нөмірлер берді. Осылайша, «Скаут» A және B үлгілері типтік нөмір алмады, ал «Скаут» C үлгісі алды және ол 1-ші тип болды. Бристольдің соңғы жобасы, 225 тип деп аталды, ол 1962 жылы жобаланған STOL көлігі болды. Осы 225 типтің 117 данасы салынды. Бұл тізімге 1914 жылдың тамызына дейінгі ұшақтар кіреді, бірақ жобасымен ғана шектелген («қағаз ұшақтары») кірмейді.
Ұшақ мұнаралары
Бристоль авиация министрлігінің талаптарына сәйкес 120 типті Бристольді өндіруді бастады. Мұнараның үстінде шыны күмбез орналасқан, оның ішінде Scarff тірегіне орнатылған Lewis жеңіл пулеметі болды. Ол қолмен айналдырылса да, әуедегі пулеметшіге ағыннан қорғаныш берді. Ұқсас мұнаралар "Бристоль Бомбей" ұшағына орнатылды. Бристольдің алғашқы қуатты мұнаралары гидравликалық жүйеде жұмыс істеді. B. II мұрындық және B. III құйрық мұнараларында Vickers K пулеметі тар көлденең жолаққа орнатылған. Рама жолақты, ал одан соң пулеметті көлденең бағытта бұрады, ал шыны өз орнында қалады. Бристоль B.1 типі кейінгі пулемет мұнараларының типік үлгісі болды; пулемет айналатын шыныдағы ойық арқылы көтерілді. B.1 типінің екі ерекшелігі болды: күмбезді төмендету арқылы қарсылықты азайтуға болады және бір ғана пулемет орталыққа келгенімен, пулеметтің тірегі мұнарадан тәуелсіз бұрылуы мүмкін. Бұл мұнараны жеткілікті түрде бұруға мүмкіндік берді, соның арқасында пулеметші рульдің бүйірінен оқ атып, тікелей артқа қарап тұрған нысандарды да жоюға болатын. B.1 типі "Бристоль Бленхейм" және "Бофорт", сондай-ақ "Авро Ансон" және "Фейри Батл" (екі Браунинг пулеметімен) ұшақтарына орнатылды, оларды пулеметшілерді дайындау үшін пайдаланған. B. IV типі – бұл "Бофорт" ұшағының ортаңғы жоғарғы бөлігіне арналған жеңіл (66 кг) мұнара, бір (B. IV Mk 1) немесе екі (B. IV Mk 1E) Vickers K пулеметімен жабдықталған. X типі – "Бленхейм Mk V" үшін екі 0.303 калибрлі Браунинг пулеметінен тұратын мұнара, ол бұрынғы үлгіні алмастыру үшін жасалған. B.11 типі 1940 жылы жасалған төрт пулеметтік мұнара. Ол "Бофайтер" ұшағының жоғарғы бөлігіне арналған, бірақ конструкция орнатылмады, сонымен қатар "Дуглас Бостон" және "де Хавилланд Москито" ұшақтары үшін де қарастырылды. B.12 типі тағы бір төрт пулеметтік жоғарғы мұнара, бұл жолы "Бристоль Букингем" үшін жасалған. Арнайы талап ретінде, мұнара жұмыс істемейтін кезде экипаж бомба тастаушының орнына жету үшін мұнараның кеңістігінен өте алатын болды. Ол сәтті сынақтан өтті, содан кейін Mark II нұсқасы ретінде екі 0,5 дюймдік Браунинг ауыр пулеметін орнату үшін қайта жасалды. Mark IV-те 0,303 калибрлі екі пулемет болды. B.12 "Mark III" мұнараны басқару үшін гидравликалық емес, электр жүйесін пайдаланудың сынағы болды; тиімді деп табылған жүйе кейінгі B.16, B.17, B.18 және B.30 мұнараларында қабылданды. "Букингем" үшін ұшақтың артқы бөлігін қорғайтын екінші мұнара жасалды. Ол фюзеляж астындағы бомба нысанасының гондола тәрізді орнының артқы жағына орнатылды және екі Браунинг пулеметімен жабдықталды. "B.14" белгісі төрт пулеметтік қашықтан басқарылатын мұрындыққа арналған, мұнара емес. "Букингем" үшін жасалған тағы бір конструкция өндіріске дейінгі макетке енгізілді, бірақ одан әрі дамытылмады.
Type X was a two 0.303 in Browning machine gun turret for the Blenheim Mk V. to replace the earlier design. The Type B.11 was a four gun turret developed in 1940. It was intended for a dorsal position on a Beaufighter but the design was not put into position though it was also considered for the Douglas Boston and de Havilland Mosquito too. The Type B.12 was another four gun dorsal turret, this time designed for the Bristol Buckingham. A particular requirement was that when not in use, crew could pass through the turret space to reach the bombardier position. It was successfully tested then redesigned to take two 0.5 inch Browning heavy machine guns as the Mark II variant. The Mark IV had two 0.303 guns. The B.12 "Mark III" was a test of using electrical rather than hydraulic system to operate the turret; the system proved effective was adopted on the later B.16, B.17, B.18 and B.30 turrets. A second turret was developed for the Buckingham to cover the rear below the aircraft. It was mounted at the back of the gondola type bomb aimer position under the fuselage and fitted with two Browning machine guns. The "B.14" designation was used for a four gun remote controlled nose mounting rather than a turret. Another design intended for the Buckingham it was included on the pre production mockup but not developed further.